Đánh giá nhanh tác động khủng hoảng kinh tế tới hai làng nghề

Nhân dịp công bố các số liệu thống kê nêu trên, rất nhiều nguồn truyền thông đồng thời tạo ra một cảm giác sai lệch là hầu hết các người dân làng nghề bị mất việc và rơi vào tình cảnh sả

Đánh giá nhanh tác động khủng hoảng

kinh tế tới hai làng nghề1

Làng ngh ề Việt Nam trong cơn khủng hoảng

Việt Nam có 2.790 làng nghề, trong đó có 240 làng nghề truyền thống Các làng nghề giải quyết việc làm cho khoảng 11 triệu lao động, thường xuyên và không thường xuyên, gồm việc làm cho người già, trẻ em và người khuyết tật

Theo thống kê từ 38 tỉnh, thành, đã có chín làng nghề phá sản, 124 làng nghề đang cầm cự sản xuất Đã có 2.166 hộ sản xuất khối làng nghề tuyên bố phá sản, 468 doanh nghiệp hoạt động cầm chừng Trên 50 phần trăm lao động làng nghề (dưới 30 phần trăm lao động thời vụ và trên phần trăm thợ giỏi, chuyên), tương đương hơn năm triệu lao động, mất việc làm Rất nhiều doanh nghiệp khó khăn về vốn.

Tổng số dư nợ của làng nghề, doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ sản xuất tại 38/63 tỉnh

là 2.169, 064 tỷ đồng, trong đó nợ quá hạn là 12,324 tỷ đồng Rất nhiều doanh nghiệp

đã quá hạn trả nợ, nhưng không có khả năng thanh toán Tình hình hết sức bi đát, nhất là với các làng nghề sản xuất đồ gỗ mỹ nghệ, sắt thép và giấy.

(Tổng hợp từ các nguồn truyền thông khác nhau xuất bản giữa tháng 2 năm 2009)

I Các phát hiện chính:

Nghiên cứu này đã làm sáng tỏ hai thông tin chưa rõ ràng do báo chí Việt Nam tạo ra trong những ngày gần đây Nhân dịp công bố các số liệu thống kê nêu trên, rất nhiều nguồn truyền thông đồng thời tạo ra một cảm giác sai lệch là hầu hết các người dân làng nghề bị mất việc và rơi vào tình cảnh sản xuất và đời sống hết sức khó khăn, và chính cuộc khủng hoảng hiện nay chịu trách nhiệm hoàn toàn cho những khó khăn của các làng nghề Việt Nam Trong khi cảm giác này có thể đúng ở đâu đó nhưng không hoàn toàn ở đúng tại hai làng nghề mà nhóm nghiên cứu tới điều tra

Trên thực tế, từ những thông tin thực tế tại các cuộc thảo luận nhóm và phỏng vấn sâu với các nhóm kinh doanh và nhóm xã hội khác nhau, nhóm nghiên cứu rút ra được bốn phát hiện chính sau:

1 Công nhân di cư đến các làng nghề này đang chịu những tác động đầu tiên

của cuộc khủng hoảng kinh tế Nguyên nhân rất rõ ràng: Do các giá trị châu Á coi trọng và thực hiện mạnh mẽ ở các làng quê miền bắc Việt Nam, các hộ sản xuất làng nghề tuân theo một nguyên tắc tuyển dụng bất thành văn: Tuyển người nhà trước, rồi đến họ hàng, người làng, và những đối tượng còn lại

1 Nguyễn Tam Giang (tư vấn)

Báo cáo hợp phần này phản ánh kết quả khảo sát nhanh tại 2 làng nghề nổi tiếng gần Hà nội, là gốm sứ Bát Tràng (thực chất gồm 2 làng trong 1 xã là Bát Tràng và Giang Cao) và sơn mài Hạ Thái nhằm cung cấp một số thông tin về tác động của cuộc khủng hoảng tài chính – kinh tế đến khu vực làng nghề

ở Việt Nam.

Trong thời kỳ phải tinh giản lao động, thứ bậc ưu tiên này trở thành trình tự thất nghiệp, đi từ đối tượng còn lại đến các đối tượng lõi Từ góc độ khác, công nhân nhập cư thường làm công đoạn đòi hỏi kỹ năng thấp hơn so với người nhà của hộ sản xuất và dân làng nghề nói chung Trong thời buổi khó khăn, doanh nghiệp và hộ sản xuất chỉ cần giữ lao động tay nghề cao để sản xuất mẫu mới trưng bày tại cửa hàng hay các hội chợ Do đó, những hậu quả trước mắt có thể nhận thấy rõ nhất ở các công nhân nhập cư

2 Cả hai làng nghề đều từng có nhiều năm tăng trưởng mạnh mẽ, đặc biệt từ các hoạt động xuất khẩu Nhờ các giá trị truyền thống của tính tiết kiệm khá phổ biến trong các cộng đồng nông thôn miền Bắc, nhiều doanh nghiệp và hộ sản

xuất đã tích lũy được một số khoản tiết kiệm rất hữu ích giúp họ sinh tồn qua

giai đoạn khó khăn ban đầu của cuộc khủng hoảng Tính linh hoạt của các nhà sản xuất trong điều chỉnh qui mô sản xuất, vẫn còn khoản tiết kiệm từ trước và không bị lệ thuộc nhiều vào nguồn tín dụng chính thức khiến cho họ ít bị tổn

thương hơn so với dự đoán trước sự sụt giảm mạnh về nhu cầu Cơ sở nhỏ,

qui mô hộ linh hoạt hơn, ít đọng vốn đầu tư thiết bị, phòng trưng bày và nhà

xưởng, có khả năng đa dạng hóa nguồn thu nhập và nhanh chóng cải tiến mẫu

mã phục vụ thị trường ngách trong nước Do đó, nhóm nghiên cứu chưa thấy những dấu hiệu giả định về các điều kiện sống xuống cấp nghiêm trọng (đứt bữa, hoảng loạn tâm lý, con cái phải nghỉ học, hay thậm chí là bán tài sản để ăn)

3 Khác với Bát Tràng và Giang Cao nơi hộ sản xuất huy động tất cả các nguồn

lực để sản xuất và kinh doanh gốm sứ, nhiều hộ ở Hạ Thái vẫn duy trì đa dạng sinh kế, kết hợp giữa làm sơn mài, nghề nông, làm vàng mã và các nghề

khác Do đó, ảnh hưởng của khủng hoảng kinh tế hiện thời đối với hộ ở Hạ Thái kém rõ rệt hơn đối với hộ ở Bát Tràng và Giang Cao

4 Cuộc khủng hoảng toàn cầu hiện nay không phải là nguyên nhân duy nhất

của suy thoái kinh tế trong ba làng nghề Đúng hơn, sự suy thoái của các làng nghề này được tạo ra bởi nhiều nguyên nhân tích lũy trong vài năm trở lại đây, đặc biệt là ‘bão giá’ từ đầu 2008 và ‘sốc nhu cầu’ hiện nay Bởi vậy, cuộc

khủng hoảng toàn cầu có thể được xem như hiện tượng “giọt nước làm tràn

ly” trong việc suy thoái và khai tử sản xuất, kinh doanh của một số doanh

nghiệp và hộ sản xuất

II Thông tin cơ sở về các khu vực nghiên cứu:

2.1 Làng Bát Tràng và Giang Cao:2

Xã Bát Tràng có hai làng là Bát Tràng và Giang Cao, chia thành 11 xóm dân cư Xã

có 1721 hộ với 7528 khẩu Về cơ cấu việc làm, 84 phần trăm số dân trong độ tuổi lao động trực tiếp sản xuất gốm sứ mỹ nghệ; 15 phần trăm làm buôn bán và dịch vụ, gồm sản xuất và cung cấp đất và men; cung cấp dịch vụ cho du khách, gián tiếp thúc đẩy nghề truyền thống; và một phần trăm làm dịch vụ khác (cắt tóc, gội đầu )

2 Thông tin trong phần này do Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Xã Bát Tràng cung cấp.

Tình hình làm ăn:

Xã có 60 doanh nghiệp nhỏ (từ 50 nhân công trở xuống), và hai doanh nghiệp quân đội tham gia sản xuất gốm sứ Xã còn có một công ty cổ phần du lịch và thương mại3

làm ăn không tốt vì thế hiện đang cho các hộ sản xuất thuê mặt bằng Khoảng 80 phần trăm hộ sản xuất có cửa hàng để tiêu thụ sản phẩm của chính mình Số hộ sản xuất giảm từ 1200 trong năm 2004 xuống 970 trong năm 2007, và xuống 800 vào cuối năm

2008 Trong khi đó, tổng doanh thu của xã giảm từ 226 tỷ VND trong năm 2007 xuống 175 tỷ VND trong năm 2008 Thu nhập bình quân tính theo đầu người trong khoảng từ 8.5 triệu VND tới 10 triệu VND

Hầu hết đất canh tác được thu hồi cho khu công nghiệp làng nghề tập trung Không phải ai cũng có thể mua được đất trong khu công nghiệp làng nghề Số 21 héc ta đất còn lại được dành cho trồng xà cừ và bạch đàn

Sản xuất và nguồn cung cấp đầu vào:

Nguyên liệu đầu vào chính để sản xuất gốm sứ bao gồm đất, nhiên liệu, khuôn, giấy gói (hoặc pallet), gas, xăng dầu Trong số này, len và chất tạo màu phải nhập khẩu tương ứng từ Trung Quốc và Nhật Bản Nhiều đầu vào khác như đất, nhiên liệu, và giấy có thể mua chịu

Định hướng xuất khẩu: Tới 70 phần trăm doanh thu của các doanh nghiệp và hộ gia đình có được từ hàng xuất khẩu Hầu hết các hộ sản xuất làm hàng vệ tinh cho doanh nghiệp Hàng được xuất đi Nhật Bản, Đài Loan, Hàn Quốc, New Zealand, thành viên cộng đồng châu Âu, và Mỹ Các nước chấu Á chiếm thị phần lớn do một số tương đồng văn hóa Gần đây, một số khách hàng công ty nước ngoài, chẳng hạn như của Đài Loan và Hàn Quốc mua sản phẩm ngay tại lờ để giảm chi phí chung gian Họ bán những sản phẩm này cho siêu thị hay các đại lý khác tại nước họ

Quy mô giới: Công nhân nam thường được xem là có tay nghề cao hơn nên tham gia vào các công việc vẽ tinh vi và kiếm nhiều tiền hơn (cũng do tính chất độc hại của công việc phải tiếp xúc với mùi sơn) Tuy nhiên, thường phụ nữ ở độ tuổi từ 18 – 40 lại tham gia nhiều hơn vào các công việc nhẹ và đơn giản phù hợp với họ Phụ nữ từ

40 trở lên thường không được thuê do họ quá chậm

2.2 Làng Hạ Thái:4

Làng Hạ Thái có khoảng 780 hộ với 3.300 khẩu Khoảng 85-87 phần trăm hộ trong làng tham gia sản xuất đồ sơn mài, số còn lại trồng lúa, bán lẻ hay làm các dịch vụ khác

Tình hình làm ăn:

Hạ Thái có khoảng 20 công ty với số vốn trên năm tỷ VND và tuyển dụng khoảng

30-50 nhân công Doanh thu bán hàng giảm khoảng 35-40 phần trăm trong năm 2008, so với năm 2007 Một số hộ sản xuất chủ yếu cung cấp các sản phẩm chất lượng trung bình và chất lượng cao cho thị trường trong nước

3 Công ty cổ phần này thuộc Bộ Công Thương.

4 Thông tin trong phần này do Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Xã Duyên Thái cung cấp.

Sản xuất và cung cấp đầu vào:

Nguyên liệu đầu vào sản xuất sơn mài gồm sơn, gỗ, cốt mây tre, bột giấy, giấy ráp, nguyên liệu composite, đất phù xa và một số phụ gia Sơn bóng phải nhập từ Đài Loan, Nhật và Trung Quốc, trong khi giấy ráp nhập từ Đài Loan, Nhật, và Hàn Quốc

Định hướng xuất khẩu:

Tới 70 phần trăm sản phẩm sơn mài của làng được xuất khẩu Thị trường chính gồm Nhật, Hàn Quốc, Đài Loan, Tây Âu, và Mỹ Khách hàng Mỹ được xem là dễ tính nhất, đặt nhiều đơn hàng lớn, đặc biệt sau khi Việt Nam gia nhập WTO Mỹ là thị trường quan trọng với nhiều nhà phân phối lớn bán sản phẩm của làng không chỉ cho các siêu thị bán lẻ ở Mỹ, mà còn tới 40 quốc gia khác

Các vấn đề về môi trường:

Nguồn nước từ ao và giếng được xem là đang bị ô nhiễm do chất thải từ sơn và dầu Nước từ các hố xí hai ngăn và công việc sản xuất sơn mài được đổ thẳng xuống ao chung

III Các xu hướng đơn đặt hàng và sản xuất:

Trước Tết:

Ngừng sản xuất: Làng Bát Tràng và Giang Cao từng có 1000 hộ sản xuất có cửa

hàng riêng Tuy nhiên, con số này giám xuống hơn 600 từ tháng 9 năm 2008 Số hộ còn lại chuyển sang làm các nghề khác Ở Hạ Thái, khoảng 10 hộ sản xuất phải đóng cửa xưởng trong quý tư năm 2008

Doanh số bán hàng tương đối chậm và thu thuế khó khăn: Thông thường, mấy

tuần trước Tết là thời gian tiêu thụ hàng rất tốt Tuy nhiên nhiều hộ sản xuất cho biết doanh số bán hàng trước Tết vừa qua của họ giảm đáng kể so với cùng kỳ các năm trước Tuy nhiên, quãng thời gian 20 ngày trước Tết vừa qua được xem là cơ hội duy nhất trong suốt 12 tháng để các hộ sản xuất có thể tiêu thụ một lượng hàng khá Ngay

cả như vậy, nhiều hộ sản xuất vẫn tồn nhiều hàng do doanh số bán chậm Việc thu thuế trở nên khó khăn trong tình trạng khủng hoảng tiêu thụ

Ở Hạ Thái, doanh số bán hàng và doanh thu cuối năm 2008 và đầu 2009 giảm khoảng

30 – 40 phần trăm.5 Trong những năm trước, các hộ sản xuất thường có nhiều đơn hàng lớn cho quà Giáng sinh (thường vào tháng 11 và tháng 12) và phải làm việc cật lực tới ngày giao thừa Mặc dù các đơn hàng có xu hướng giảm, đơn hàng xuất khẩu

và hàng tiêu thụ trong nước chất lượng thấp vẫn có xu hướng giảm mạnh hơn

Giãn thời gian giao hàng: Năm doanh nghiệp ở xã Bát Tràng có hợp đồng phải giãn

thời gian giao hàng do khách hàng công ty cần nghiên cứu nhu cầu thị trường của họ (siêu thị, mạng lưới bán lẻ ) cẩn thận hơn Ở Hạ Thái, các nhà phân phối bắt đầu thiếu thông tin chắc chắn về nhu cầu của họ Thông thường, sản phẩm phải giao trong

5 Theo nhóm cán bộ chủ chốt làng Hạ Thái.

vòng từ 1.5 đến hai tháng sau khi ký hợp đồng, nhưng trong những tháng gần đây, việc giao hàng thường được tiến hành từ ba đến bốn tháng sau khi ký hợp đồng

Hủy một phần hợp đồng: Ở Hạ Thái, khoảng 15 phần trăm số hợp đồng bị hủy một

phần trong những tháng cuối năm 2008 mà không nêu rõ nguyên nhân, dù trước đây việc này chưa từng xảy ra Do đó, một số hộ sản xuất còn tồn lại khá nhiều thành phẩm Khi đơn hàng bị hủy, người sản xuất rất khó bán những sản phẩm với thiết kế của khách hàng nước ngoài Tuy nhiên ở Bát Tràng và Giang Cao không thấy có thông tin về hủy đơn hàng, mặc dù đơn hàng có ít hơn

Sau Tết:

Không có đơn hàng mới: Ở Bát Tràng và Giang Cao, đơn hàng được đặt theo tháng

Từ Tết, nhiều doanh nghiệp chưa nhận được đơn hàng mới Ở Hạ Thái, số lượng đơn hàng từ tất cả các nước nhập khẩu đều giảm Nhu cầu tiêu thụ nội địa cũng giảm mạnh ở các làng nghề nói trên

Chỉ còn khách hàng nhỏ lẻ: Hạ Thái còn lại một số khách hàng nhỏ (Tây ba lô tới

làng, xuất hiện ý tưởng buôn một số sản phẩm để kiếm chút lời) Số khách hàng này đang trở thành cứu cánh cho một số doanh nghiệp đang cơn khủng hoảng dù họ chỉ mua vài triệu VND tiền hàng

Không có hợp đồng từ hội chợ: Ở Hạ Thái, hộ sản xuất thường rất hy vọng vào các

hợp đồng ký sau các hội chợ ở nước ngoài Tuy nhiên, triển lãm sơn mài của họ tại Đức vào tháng 2 năm 2009 không có khách tới thăm Hy vọng gần nhất vào một hội chợ nữa ở Thái Lan vào đầu tháng 3 Nếu không có hợp đồng được ký sau hội chợ này, năm 2009 chắc chắn sẽ là khoảng thời gian ảm đạm cho tình hình làm ăn của Hạ Thái

3.3 Nhiều khó khăn trong nước có từ trước cuộc khủng hoảng toàn cầu:

Bát Tràng và Giang Cao: Từ tháng 4 hoặc tháng 5 năm 2008, một số khách hàng đã

ngừng mua và hủy hợp đồng Một số vẫn nhận các sản phẩm đã đặt nhưng giãn các đơn hàng mới do doanh số bán chậm Một số doanh nghiệp, như Hợp Lực và Sông Cường, đã hấp hối từ trước cuộc khủng hoảng toàn cầu hiện thời do không thể vượt qua được nhiều khó khăn chồng chất Do tình trạng tiền khủng hoảng toàn cầu này, doanh số bán hàng tháng của Hợp Lực giảm đáng kể từ ba hay bốn công hàng một tháng (từ đầu 2008 trở về trước) xuống còn một hoặc thậm chí không còn công hàng nào Số nhân công cũng giảm từ 100 xuống còn bảy

Hạ Thái: Từ tháng 5 năm 2008, doanh nghiệp nhận được ngày càng ít đơn hàng, và

mất một số khách hàng lâu dài do bán chậm Các nhà phân phối nước ngoài lớn (chủ yếu đặt tại Mỹ) đã giảm số lượng đặt hàng

Các khó khăn chồng chất từ trước cuộc khủng hoảng toàn cầu ở ba làng nghề bao gồm giá đầu vào tăng mạnh do lạm phát trong khi giá đầu ra không thể thay đổi hoặc chỉ

có thể tăng chút ít, dẫn tới lợi nhuận giảm; khả năng kinh doanh hạn chế; nhu cầu bão hòa; cạnh tranh ngày càng khốc liệt (dân tới giá đầu ra và lợi nhuận của nhà sản xuất

giảm); cơ giới hóa nhiều hơn; tỷ giá hối đoái biến động (đồng USD tăng giá so với đồng VND khiến việc nhập khẩu đầu vào đắt đỏ hơn); cơ sở hạ tầng cho du lịch và vận chuyển hàng hóa kém phát triển

Những khó khăn gia tăng trong cuộc khủng hoảng toàn cầu:

• Các doanh nghiệp và hộ gia đình thoát ra được trận bão giá trong nước thì lại gặp phải những khó khăn dưới đây trong cuộc khủng hoảng toàn cầu hiện nay:

• Số lượng đơn hàng phụ thuộc nhiều vào số khách du lịch, đặc biệt là khách nước ngoài Từ cuối năm 2008, số khách tới thăm công ty Minh Hải giảm 20 phần trăm và doanh số bán hàng do đó cũng giảm từ 30 – 40 phần trăm;

• Nhiều khách hàng trong nước phải thắt lưng buộc bụng để chuẩn bị cho chặng đường gian nan trước mắt;

• Khách hàng trở nên khắt khe hơn (về mẫu mã, chất lượng và giá cả) so với ba hoặc bốn năm trước;

• Các loại sản phẩm khác nhau có thể dẫn tới các dạng sốc nhu cầu khác nhau

Ví dụ, nhiều sản phẩm gốm sứ của Bát Tràng có thể sử dụng vừa để trưng bày, vừa để dùng, trong khi sản phẩm sơn mài của Hạ Thái chỉ để trưng bày Bởi thế các sản phẩm chỉ để trưng bày sẽ bị cắt giảm trước tiên trong danh sách thắt lưng buộc bụng, trong khi một số sản phẩm Bát Tràng vẫn có thể tiêu thụ trong nước Ngay cả như vậy, các sản phẩm gốm sứ cũng không phải là những mặt hàng thiết yếu trong tiêu dùng hàng ngày (như thức ăn hay quần áo)

Các vấn đề liên quan tín dụng:

Tập quán truyền thống giúp người làng tránh tổn thương trong sản xuất và kinh doanh:

Nhiều hộ sản xuất ở Bát Tràng đã hoạt động được hàng chục năm nên có một số vốn tích lũy Nhiều người hoạt động sản xuất bằng vốn tự có Đặc biệt, từ lâu các hộ có thể mua chịu hầu hết nguyên liệu đầu vào dựa vào lòng tin với nhà cung cấp Do đó, rất ít hộ gặp phải rắc rối với ngân hàng trong đợt lãi suất tăng đột biến năm 2008 và trong cuộc khủng hoảng tín dụng sau đó Tương tự, ở Hạ Thái, nhiều hộ sản xuất cố gắng hoạt động trong nguồn vốn tự có

Tuy nhiên, một số nhà cung cấp địa phương ở Bát Tràng về những khoản thua thiệt đáng kể do nợ xấu của nhà sản xuất Một số khoản nợ kéo dài tới bảy hoặc tám năm không có lãi suất Các nhà cung cấp bị lỗ nhiều hơn sau đợt lạm phát đột biến năm

2008 Một số nhà sản xuất cũng bán chịu sản phẩm cho khách hàng nước ngoài Một doanh nghiệp còn bị phá sản sau khi bị một nhà nhập khẩu Hàn Quốc lừa

Ít hộ sản xuất có rắc rối liên quan đến nợ:

Một số hộ sản xuất muốn nâng cấp phương tiện sản xuất đã vay ngân hàng Mới đây chỉ có hai hoặc ba hộ sản xuất phá sản và phải dựa vào mạng lưới xã hội của mình (họ

hàng và người thân) Ở xã Bát Tràng, người dân có thể tiếp cận một số nguồn tín dụng như Ngân hàng Chính sách Xã hội, và một số quỹ tín chấp của hội phụ nữ, đoàn thanh niên và hội cựu chiến binh Ở xã Duyên Thái, một số nguồn tín dụng gồm Quỹ Người Nghèo, Quỹ Sinh viên, Ngân hàng Chính sách Xã hội và Ngân hàng Phát triển Nông thôn (AgriBank)

Ở Hạ Thái, một số hộ sản xuất vay tiền ngân hàng để đầu tư xưởng và cơ sở sản xuất tại trung tâm sản xuất và trưng bày sản phẩm của làng nhưng không trả được nợ do chịu lỗ kéo dài Saccombank mới đây đã khoanh nợ bốn tỷ VND Song chưa có hộ sản xuất nào bị hội làng nghề phạt đình chỉ hoạt động Một vài hộ đã bán đất, số khác vay từ mạng lưới xã hội để trả nợ góp Nhiều hộ sản xuất (khoảng 80 phần trăm tổng số) vay tiền về đầu tư xưởng tại trung tâm sản xuất và trưng bày sản phẩm rất lo lắng không biết làm gì khi nhận được ngày một ít và thậm chí không có hợp đồng

Rào cản tiếp cận tín dụng nói chung và gói kích cầu của Chính phủ:

• Cán bộ và hộ sản xuất địa phương có nghe qua hệ thống truyền thông về chương trình hỗ trợ lãi suất trong gói kích cầu của Chính phủ, nhưng thông tin chính thức vẫn chưa về đến xã;

• Các hộ sản xuất biết rằng hỗ trợ này chỉ dành cho doanh nghiệp, chưa phải cho

hộ sản xuất;

• Các doanh nghiệp lo ngại các khoản vay có thể không hữu ích khi họ không có đơn hàng hay nơi tiêu thụ Nếu có đơn hàng, hộ sản xuất không ngại vay, kể

cả không có hỗ trợ lãi suất;

• Các doanh nghiệp không thể chứng minh khả năng tài chính, do họ không có hóa đơn chứng từ giao dịch, bởi thế không đáp ứng yêu cầu của kế hoạch kích cầu;

• Thông qua hiệp hội làng nghề, ngân hàng thương mại có thể cho vay (không

ưu đãi đối với hộ sản xuất không nghèo) nhưng các điều kiện vay thường khó khăn đối với doanh nghiệp và hộ sản xuất địa phương (ví dụ, yêu cầu phải có

kế hoạch sản xuất và kinh doanh tốt);

• Một số hộ sản xuất ở Hạ Thái phải vay nặng lãi để có tiền trả cho nhà cung cấp nguyên liệu;

• Hộ nghèo không dám vay do không biết cách đầu tư hiệu quả

IV Chiến lược thay đổi hình thức sản xuất và tiêu dùng để đối phó với sốc nhu cầu:

4.1 Hộ sản xuất gặp khó khăn nhiều nhất:

Bát Tràng và Giang Cao Hạ Thái

• Sản xuất lạc hậu;

• Mẫu mã hạn chế;

• Tay nghề kém;

• Không có uy tín về chất lượng sản phẩm

• Mới thành lập;

• Ít vốn;

• Doanh nghiệp xuất khẩu

4.2 Hộ sản xuất gặp khó khăn ít nhất:

• Doanh nghiệp lớn có nhiều vốn;

• Có danh tiếng chất lượng sản phẩm

cao;

• Thiết kế và sản xuất sản phẩm độc đáo;

• Kỹ thuật sản xuất tốt;

• Quản lý tốt;

• Chiến lược tiếp thị tốt hơn;

• Thị trường tiêu thụ ổn định;

• Khách hàng dài hạn có thể giới thiệu

thêm khách hàng;

• Có khả năng tiếp thị sản phẩm ở nước

ngoài

• Danh tiếng tốt;

• Khách hàng lâu dài, ổn định;

• Mạng lưới phân phối toàn quốc;

• Đa dạng hóa sinh kế;

• Có thành viên gia đình học lên cao

4.3 Chiến lược đối phó của doanh nghiệp và hộ gia đình trong sản

xuất và tiêu dùng:

Phương thức chính để tồn tại trong cuộc khủng hoảng ở cả ba làng là lấy công làm lãi

Tái cơ cấu lao

động • Giảm nhân công;

• Một số giữ lại công nhân có tay nghề để

trách mất kỹ năng

• Một số gửi con em đi học nghề hay lao động nước ngoài;

• Một số chuyển sang làm nghề khác;

• Một số hộ sản xuất tham gia vào các công đoạn mà họ đưa ra ngoài làm trong thời kỳ phát triển tốt

Chuyển đổi

thuê xưởng

Tái cơ cấu sản

xuất • Hủy bỏ kế hoạch mở xưởng và đầu tư

trang thiết bị;

• Dừng tìm kiếm đối tác mới để mở rộng

sản xuất;

• Thu hẹp quy mô sản xuất;

• Giảm tốc độ và quy mô sản xuất để

chờ tăng trưởng trở lại

• Giảm năng suất;

• Không thay đổi cơ cấu lao động mà thay

đổi điều kiện nhà xưởng để giảm số

mẻ hàng

Thay đổi kỹ

suất;

• Thay đổi kỹ thuật sản xuất;

• Một số bỏ bớt công đoạn sản xuất, giảm chất lượng sản phẩm và ảnh hưởng xấy đến uy tín làng nghề

Cách tiếp thị

mới • Sản phẩm mới và khách hàng mới • Tiếp thị thêm mẫu mã mới ra nước

ngoài;

• Hướng sang các phân khúc khác của

thị trường trong nước

Định hướng

và sản xuất;

• Một số chờ hết quý một năm 2009 mới

quyết định bước tiếp theo

• Tiếp tục cầm cự đến chừng nào có

thể được;

• Một số hộ chỉ nghĩ về phương án

đối phó khi nghề sơn mài chết hẳn

4.4 Sinh kế thay thế:

Bát Tràng và Giang Cao: Sau khi ngừng sản xuất, nhiều hộ phải chuyển sang các

nghề khác như:

• Làm thuê cho hộ khác;

• Cung cấp dịch vụ giải trí cho du khách;

• Dịch vụ bán lẻ;

• Nấu và bán đặc sản địa phương;

• Làm nông;

• Sửa xe đạp;

• Đi giúp việc; trông trẻ

Hạ Thái: Hầu hết cán bộ và người dân cho biết khi sản xuất sơn mài đình trệ, chỉ một

phần sinh kế của người làng bị ảnh hưởng, do đó chưa có hộ nào rớt xuống nghèo đói

ngay lập tức, do vẫn còn nhiều cơ hội việc làm khác Một số hộ chuyển sang trồng lúa

và làm dịch vụ Khí nghề sơn mài phát triển tốt, nhiều hộ sản xuất cho thuê hoặc cho

đất ruộng của mình cho các nông hộ nghèo hơn, chủ yếu từ Thanh Hóa, canh tác

Tuy nhiên, hầu hết đất ruộng sẽ bị thu hồi để xây dựng Khu Công nghiệp Bắc Thường

Tín vào cuối năm 2009 Cán bộ và người dân địa phương rất lo lắng về việc mất đất

ruộng vì ít nhất khoảng đất này có thể đảm bảo an ninh lương thực khi những dạng

sinh kế khác thất bại

Ngoài ra, một số người làng chuyển sang buôn vàng giấy cho các nhà bán buôn ở Hà Nội để suất khẩu sang Đài Loan và Ma Cao Nhưng thường chỉ có người già và trẻ nhỏ làm vàng giấy, và cũng không kiếm được nhiều tiền trong khi các nhà bán buôn

có thể kiếm được khá, đặc biệt trong hai năm qua, do lượng xuất khẩu tăng cao

4.5 Hiệp hội làng nghề:

Một số thành viên không tin tưởng vai trò của hiệp hội do một số khiếm khuyết sau:

• Chưa liên kết được tất cả hộ sản xuất và nhà cung cấp để có tiếng nói chung;

• Chưa đề ra những chính sách, đường hướng tốt;

• Chưa có ảnh hưởng tích cực tới sản xuất và kinh doanh của các thành viên;

• Không có quyền hành hợp pháp

4.6 Kế hoạch đầu tư mới:

Bát Tràng và Giang Cao: Khu công nghiệp làng nghề tập trung rộng 18 héc ta đang

xây dựng, một phần tư xưởng được dành cho xưởng sản xuất Toàn bộ khu đã được thuê hết Tuy nhiên, xã chưa có kế hoạch phát triển cụ thể để tạo điều kiện cho sản xuất và kinh doanh của làng nghề

Một số doanh nghiệp và hộ sản xuất tính chuyển sang làm du lịch nhưng Bát Tràng chưa có cơ sở hạ tầng thuận lợi để phát triển du lịch, ngoài chợ gốm sứ ở trung tâm Trong khi đó, phải mất tới năm năm để đầu tư một cơ sở hạ tầng tốt Một cảng du lịch trị giá 15 tỷ VND đang được xây dựng và dự kiến hoàn tất vào cuối năm 2009 Sau khi hoàn tất, cảng dự kiến tạo ra 20 việc làm dịch vụ nhưng sẽ thu hút thêm nhiều khách du lịch Hiện nay, xã đón khoảng 20 du khách mỗi năm

V Ảnh hưởng phúc lợi hộ:

5.1 Công nhân di cư là nạn nhân đầu tiên:

Khi các hộ sản xuất giảm quy mô, công nhân di cư bị xa thải đầu tiên Không có doanh nghiệp hay doanh nghiệp nào ở Bát Tràng, Giang Cao và Hạ Thái trả bảo hiểm, trợ cấp thôi việc hay thất nghiệp cho công nhân Hợp đồng được ký không chính thức hàng năm, và lương được thanh toán dựa trên ngày công thực tế, hoặc khoán sản phẩm Hầu hết công nhân di cư vẫn duy trì làm nông tại quê nên chỉ làm nghề thủ công trong mùa nông nhàn Một số thành viên hộ của họ vẫn làm ruộng Một số thông tin cho thấy công nhân nhập cư mất việc sẽ lại dựa vào ruộng đồng, mở cửa hàng buôn bán lẻ, hoặc chuyển sang làm xây dựng hay một số nghề phụ tại quê nhà

Trong khi đó, một số nghề làng vẫn duy trì công việc cho hộ của mình hoặc của họ hàng mình Nói chung, điều kiện sống của hầu hết người dân địa phương vẫn ổn định

do vẫn còn những khoản tiết kiệm từ giai đoạn làm ăn được

Bát Tràng và Giang Cao: Hộ gia đình thuê nhiều lao động di cư, chủ yếu từ các tỉnh

láng giềng như Hưng Yên, Hà Tây, Hải Dương, Hà Bắc và Bắc Ninh Công nhân từ Hưng Yên không ở lại qua đêm như công nhân ở các nơi khác Trên 500 công nhân di