Du lịch homestay phát triển dựa vào cộng đồng địa phương và gắn bó chặt chẽ với loại hình du lịch cộng đồng.. Trong số các địa phương phát triển du lịch homestay, Sa Pa Lào Cai hội đủ nh
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
LÊ THỊ HIỀN THANH
NGHIÊN CỨU ĐIỀU KIỆN PHÁT TRIỂN DU LỊCH
HOMESTAY Ở SA PA (LÀO CAI)
Chuyên ngành: Du lịch học (Chương trình đào tạo thí điểm)
LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
TS LÊ ANH TUẤN
Trang 2LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Lê Thị Hiền Thanh, học viên cao học khóa 2005 - 2008, khoa Du lịch học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội Tôi xin chịu trách nhiệm trước Hội đồng Khoa học khoa Du lịch học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc Gia Hà Nội
Học viên
Lê Thị Hiền Thanh
Trang 3MỤC LỤC
TRANG PHỤ BÌA
LỜI CAM ĐOAN i
MỤC LỤC ii
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT vi
DANH MỤC CÁC BẢNG vii
MỞ ĐẦU 1
1 Lý do chọn đề tài 1
2 Lịch sử nghiên cứu đề tài 4
3 Mục đích nghiên cứu đề tài 6
4 Ý nghĩa của việc nghiên cứu đề tài 6
5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6
6 Phương pháp và tiến trình nghiên cứu 7
7 Bố cục và nội dung chủ yếu của luận văn 10
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DU LỊCH HOMESTAY 12
1.1 Cơ sở lý luận về du lịch homestay 12
1.1.1 Sơ lược về sự hình thành của du lịch homestay 12
1.1.2 Khái niệm du lịch homestay 14
1.1.3 Đặc trưng của du lịch homestay 15
1.1.3.1 Nhận dạng loại hình du lịch homestay 15
1.1.3.2 Một số đặc trưng chủ yếu 16
1.1.4 So sánh giữa du lịch homestay với các loại hình du lịch khác 20
1.1.4.1 Du lịch homestay và du lịch sinh thái 20
1.1.4.2 Du lịch homestay và du lịch cộng đồng 21
1.1.4.3 Du lịch homestay và du lịch nông thôn 23
1.1.5 Vai trò của du lịch homestay 24
1.1.5.1 Góp phần đa dạng hóa các loại hình du lịch 24
1.1.5.2 Giáo dục hiệu qủa ý thức bảo tồn tài nguyên du lịch 24
1.1.5.3 Chia sẻ lợi ích từ du lịch với cộng đồng địa phương 26
Trang 41.1.5.4 Tăng cường giao lưu văn hóa và nâng cao nhận thức cho
người dân địa phương 27
1.1.6 Điều kiện phát triển du lịch homestay 28
1.1.6.1 Điều kiện về chính sách, pháp luật 28
1.1.6.2 Điều kiện về không gian 29
1.1.6.3 Điều kiện về chủ thể tham gia 31
1.2 Cơ sở thực tiễn về du lịch homestay 34
1.2.1 Kinh nghiệm phát triển du lịch homestay của một số quốc gia và khu vực 34
1.2.1.1 Kinh nghiệm phát triển du lịch homestsay của vùng Wallonie - Bỉ 34
1.2.1.2 Kinh nghiệm phát triển du lịch homestay của Malaysia 37
1.2.2 Khái quát về du lịch homestay ở Việt Nam 40
1.2.2.1 Quá trình hình thành và phát triển của du lịch homestay ở Việt Nam 40
1.2.2.2 Điều kiện phát triển du lịch homestay ở Việt Nam 41
Tiểu kết chương 1 49
CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN PHÁT TRIỂN DU LỊCH HOMESTAY Ở SA PA (LÀO CAI) 50
2.1 Khái quát về Sa Pa 50
2.1.1 Vị trí địa lý 50
2.1.2 Tên gọi 51
2.1.3 Lịch sử phát triển của Sa Pa 51
2.2 Điều kiện phát triển du lịch homestay ở Sa Pa 52
2.2.1 Điều kiện tài nguyên du lịch 52
2.2.1.1 Điều kiện khí hậu 52
2.2.1.2 Một số điểm du lịch nổi tiếng 53
2.2.1.3 Văn hóa tộc người 58
2.2.2 Điều kiện cơ sở hạ tầng, cơ sở vật chất kỹ thuật và dịch vụ du lịch 66
2.2.2.1 Điều kiện cơ sở hạ tầng 66
2.2.2.2 Điều kiện cơ sở vật chất kỹ thuật và dịch vụ du lịch 67
2.2.3 Điều kiện nguồn nhân lực .68
Trang 52.2.4 Điều kiện hỗ trợ của các chủ thể tham gia 70
2.2.4.1 Chính quyền địa phương 70
2.2.4.2 Khách du lịch .71
2.2.4.3 Công ty du lịch 72
2.2.4.4 Cộng đồng địa phương 73
2.3 Đánh giá điều kiện phát triển du lịch homestay ở Sa Pa 75
2.3.1 Thuận lợi 75
2.3.2 Khó khăn 76
Tiểu kết chương 2 78
CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG KHAI THÁC ĐIỀU KIỆN PHÁT TRIỂN DU LỊCH HOMESTAY Ở SA PA (LÀO CAI) 79
3.1 Sơ lược về hoạt động du lịch Sa Pa 79
3.1.1 Lịch sử phát triển của hoạt động du lịch Sa Pa 79
3.1.2 Thực trạng hoạt động kinh doanh du lịch ở Sa Pa 81
3.2 Thực trạng hoạt động du lịch homestay ở Sa Pa .88
3.2.1 Sự hình thành và phát triển của hoạt động du lịch homestay ở Sa Pa 88
3.2.2 Không gian cho hoạt động du lịch homestay ở Sa Pa 90
3.2.2.1 Không gian vùng 90
3.2.2.2 Không gian nhà 91
3.2.3 Phương thức của hoạt động du lịch homestay ở Sa Pa .92
3.2.3.1 Phương thức kinh doanh 92
3.2.3.2 Phương thức tổ chức 94
3.2.4 Chủ thể tham gia hoạt động du lịch homestay ở Sa Pa .97
3.2.4.1 Người dân địa phương .97
3.2.4.2 Khách du lịch .98
4.2.4.3 Công ty du lịch 100
4.2.4.4 Chính quyền địa phương 101
3.2.5 Một số tác động của hoạt động du lịch homestay tới địa phương 101
3.2.5.1 Tác động tới môi trường tự nhiên 101
3.2.5.2 Tác động tới kinh tế 102
3.2.5.3 Tác động tới xã hội 103
3.2.5.4 Tác động tới văn hóa 105
Tiểu kết chương 3 107
Trang 6CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM KHAI THÁC HIỆU QỦA ĐIỀU KIỆN PHÁT TRIỂN DU LỊCH HOMESTAY Ở SA PA (LÀO
CAI) 108
4.1 Định hướng phát triển du lịch homestay ở Sa Pa 108
4.2 Giải pháp nhằm khai thác hiệu qủa điều kiện phát triển du lịch homestay ở Sa Pa 109
4.2.1 Tạo lập cơ chế chính sách quản lý phù hợp 109
4.2.2 Xây dựng quy hoạch hợp lý 111
4.2.3 Đầu tư cơ sở hạ tầng, cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch phục vụ cho phát triển du lịch homestay 113
4.2.4 Xây dựng sản phẩm du lịch homestay đặc thù và đa dạng 115
4.2.5 Tăng cường hoạt động xúc tiến quảng bá sản phẩm du lịch homestay 116
4.2.6 Đào tạo nguồn nhân lực 118
4.2.7 Chia sẻ lợi ích giữa các bên tham gia 119
4.2.8 Khai thác k ết hợp b ảo tồn tài nguyên du lịch 120
4.2.9 Đảm bảo an ninh, an toàn 123
4.3 Một số kiến nghị 124
4.3.1 Kiến nghị đối với cơ quan quản lý nhà nước về du lịch 124
4.3.2 Kiến nghị đối với chính quyền địa phương 125
4.3.3 Kiến nghị đối với công ty lữ hành 126
4.3.4 Kiến nghị đối với các hộ dân kinh doanh du lịch homestay 126
4.3.5 Kiến nghị đối với cộng đồng địa phương 127
4.3.6 Kiến nghị đối với khách du lịch 127
Tiểu kết chương 4 129
KẾT LUẬN 130
TÀI LIỆU THAM KHẢO 132
PHỤ LỤC 135
Trang 7DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
Trang 8DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1 Bảng mô tả loại hình du lịch homestay 19
Bảng 1.2 Bảng so sánh giữa du lịch homestay và du lịch sinh thái 20
Bảng 1.3 Bảng so sánh giữa du lịch homestay và du lịch cộng đồng 22
Bảng 1.4 Bảng so sánh giữa du lịch homestay và du lịch nông thôn 23
Bảng 1.5 Bảng phân tích SWOT đối với du lịch homestay ở Việt Nam 47
Bảng 2.1 Thành phần dân tộc tại huyện Sa Pa 59
Bảng 2.2 Bảng phân bố các dân tộc huyện Sa Pa 59
Bảng 3.1 Lượng khách đến Sa Pa hàng năm 83
Bảng 3.2 Lượng khách quốc tế đi tham quan các tuyến du lịch làng bản 84
Bảng 3.3 Phân loại cơ sở lưu trú trên địa bàn huyện Sa Pa 85
Bảng 3.4 Lượng khách tới tham quan trung tâm thông tin du lịch Sa Pa 87
Trang 9Những nhu cầu trên đã thúc đẩy và tạo điều kiện cho loại hình du lịch homestay ra đời và phát triển Du lịch homestay là một loại hình du lịch mà khách
du lịch được “ba cùng”: cùng ăn - cùng ở - cùng sinh hoạt với gia đình người dân bản địa Du lịch homestay phát triển dựa vào cộng đồng địa phương và gắn bó chặt chẽ với loại hình du lịch cộng đồng
Tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế IUCN (1998) khuyến cáo khách du lịch
rằng: Thay vì tìm kiếm “thiên đường”, hãy phát hiện tính đa dạng bằng cách cố gắng biết một số lối sống khác qua các con mắt khác và Nếu bạn muốn tận hưởng kinh nghiệm đi du lịch như “một quê hương xa nơi quê hương” thì thực là điên rồ khi phung phí tiền bạc để đi du lịch [7, tr.84]
Khách du lịch khi tham gia du lịch homestay không còn là khách thể mà thực
sự trở thành chủ thể của môi trường tự nhiên và văn hóa nơi đến Cùng ăn - cùng ở - cùng sinh hoạt với người bản địa, nhập vai trở thành một người bản địa với cuộc sống sinh hoạt của một người bản địa
Loại hình du lịch này ngay từ khi ra đời đã phổ biến rộng rãi, thu hút một lượng đông đảo khách du lịch tham gia bởi du lịch homestay không chỉ đem lại cảm giác thú vị, độc đáo cho khách du lịch khi khám phá và hòa nhập vào một nền văn
Trang 10hóa mới mà còn mang tính nhân văn sâu sắc khi góp phần chia sẻ lợi ích từ du lịch với cộng đồng địa phương
Tại nhiều quốc gia và địa phương, khi du lịch đã trở thành một ngành kinh tế mũi nhọn thì lợi ích chủ yếu thuộc về nhà cung ứng du lịch và chính quyền địa phương Còn dân cư địa phương - một mắt xích không thể thiếu trong hoạt động du lịch, chủ nhân của tài nguyên du lịch nhân văn và cũng là người bảo vệ, gìn giữ tài nguyên du lịch tự nhiên lại hưởng lợi không nhiều từ hoạt động du lịch Du lịch homestay với đặc trưng loại hình đã khắc phục được hạn chế đó, đặc biệt là với những gia đình tổ chức đón khách lưu trú Việc chia sẻ này là sự tái phân chia lợi ích một cách hợp lý cho các bên tham gia, điều hòa mâu thuẫn giữa các nhóm quyền lợi, đảm bảo một sự công bằng trong phát triển Những lợi ích thiết thực đó sẽ góp phần nâng cao ý thức bảo tồn của cộng đồng và nhờ đó tài nguyên du lịch của địa phương sẽ được bảo vệ từ chính những người dân địa phương
Trong quá trình phát triển chung của du lịch homestay trên thế giới, du lịch homestay ở Việt Nam tuy mới được quan tâm phát triển nhưng đã báo hiệu một triển vọng to lớn tại nhiều địa phương Nhiều địa phương đã bước đầu tổ chức và tổ chức thành công loại hình du lịch này như Mai Châu, Ba Bể, Huế, Hội An, đồng bằng sông Cửu Long Nhiều chương trình du lịch homestay được triển khai phổ biến ở các địa phương này và thu hút đông đảo khách du lịch tham gia Trong số các địa phương phát triển du lịch homestay, Sa Pa (Lào Cai) hội đủ những điều kiện phát triển để du lịch homestay trở thành sản phẩm đặc trưng của địa phương
Sa Pa là một điểm du lịch nổi tiếng thuộc vùng núi Tây Bắc có lịch sử phát triển hơn 100 năm với khí hậu mát mẻ, trong lành; với đỉnh Phan Xi Păng được mệnh danh là “nóc nhà Đông Dương”; với khung cảnh thiên nhiên nguyên sơ, kỳ vĩ
và đặc biệt vùng đất này là vùng đất đậm đà bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số với những bản làng đặc trưng, kiến trúc nhà ở độc đáo, trang phục sặc sỡ và phong tục tập quán hấp dẫn Hơn nữa, con người nơi đây chăm chỉ, chất phác, hiền hậu và hiếu khách Đó chính là những điều kiện quan trọng thúc đẩy du lịch homestay phát triển trên vùng đất này
Trang 11Trong những năm gần đây, chính quyền và cơ quan quản lý du lịch tại địa phương đã đánh giá và xác định du lịch cộng đồng nói chung và du lịch homestay nói riêng là loại hình du lịch thế mạnh trong tương lai, có vai trò quan trọng trong việc đa dạng hóa sản phẩm du lịch, nâng cao hình ảnh của Sa Pa trên bản đồ du lịch quốc gia và quốc tế, góp phần chia sẻ lợi ích từ du lịch với cộng đồng địa phương nhằm đảm bảo sự công bằng về lợi ích giữa các bên tham gia hướng tới sự phát triển bền vững Chính quyền và cộng đồng địa phương đã chú trọng đầu tư, học hỏi kinh nghiệm tổ chức quản lý và tranh thủ sự hỗ trợ của các tổ chức trong và ngoài nước để phát triển loại hình du lịch homestay tại nhiều bản làng của Sa Pa Hiện tại chúng ta có thể khẳng định du lịch homestay đã bước đầu được tổ chức ở Sa Pa Tuy nhiên, trong quá trình phát triển, chính quyền và cộng đồng địa phương đã gặp phải một số khó khăn nhất định
Thứ nhất, các điều kiện cho du lịch homestay dù đa dạng nhưng vẫn chưa được khai thác một cách đúng mức, thậm chí ở nhiều nơi du lịch homestay vẫn được thực hiện một cách manh mún, tự phát không những nảy sinh những hạn chế
về hiệu quả kinh doanh mà còn tác động tiêu cực tới nguồn tài nguyên du lịch của địa phương
Thứ hai, tài nguyên phát triển du lịch homestay ở Sa Pa rất phong phú, đặc sắc nhưng những sản phẩm, dịch vụ vẫn sơ sài, nghèo nàn, chưa phát triển tương xứng với tiềm năng của một loại hình du lịch và đáp ứng tối thiểu các nhu cầu của khách du lịch, đặc biệt là khách du lịch quốc tế
Thứ ba, việc bảo tồn các điều kiện phát triển du lịch homestay như môi trường tự nhiên và đặc biệt là bản sắc văn hóa trong đó có lối sống, phong tục tập quán là việc cần làm và phải làm của tất cả các chủ thể tham gia nhưng hiện tại nhiệm vụ này vẫn chỉ dừng lại ở chủ trương, chính sách còn trên thực tế vẫn chưa được chú trọng triển khai bằng những hành động cụ thể Nhiều nét văn hóa đã bị tác động, bị lu mờ, lai căng và thương mại hóa Điều này không chỉ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển lâu dài của một loại hình du lịch mà còn ảnh hưởng đến tương lai bền vững của địa phương
Trang 12Thứ tư, mặc dù du lịch homestay đã được địa phương đánh giá và xác định là sản phẩm du lịch thế mạnh của Sa Pa nhưng thông tin về du lịch homestay ở Sa Pa đến khách du lịch còn nghèo nàn và hoạt động quảng bá, xúc tiến cho du lịch homestay còn rời rạc, sơ sài, chưa đem lại hiệu quả tương xứng với tiềm năng phát triển của loại hình du lịch này
Tình hình thực tế đòi hỏi phải có những công trình nghiên cứu một cách tổng thể và khoa học về những điều kiện phát triển du lịch du lịch homestay ở Sa Pa nhằm đánh giá đúng mức để khai thác các điều kiện một cách tối ưu hướng tới sự phát triển bền vững, đem lại hiệu quả kinh tế, xã hội, văn hóa cho các chủ thể tham gia, đặc biệt là cộng đồng địa phương
Xuất phát từ những lý do thực tiễn trên đây, tác giả đã chọn đề tài “Nghiên cứu điều kiện phát triển du lịch homestay ở Sa Pa (Lào Cai)” cho luận văn tốt nghiệp của mình
2 Lịch sử nghiên cứu đề tài
Dưới góc độ khoa học, nghiên cứu điều kiện phát triển du lịch homestay ở Sa
Pa (Lào Cai) là một đề tài mới Tuy nhiên, Việt Nam đã có một số công trình nghiên cứu những vấn đề về liên quan đến du lịch homestay và những vấn đề liên quan đến mối quan hệ giữa du lịch với cộng đồng dân tộc thiểu số tại Sa Pa
Thứ nhất là những công trình nghiên cứu về những vấn đề liên quan đến du lịch homestay:
Tổng cục Du lịch Việt Nam đã có một đề tài khoa học cấp bộ nghiên cứu về du lịch homestay với nội dung chủ yếu là thu thập, tổng hợp một số kinh nghiệm phát triển loại hình du lịch homestay của một số quốc gia và khu vực trên thế giới, cả kinh nghiệm thành công và chưa thành công, trên cơ sở đó, lựa chọn những điểm phù hợp của mỗi nước để đề xuất, vận dụng vào điều kiện và hoàn cảnh thực tế của Việt Nam
Tác giả Võ Quế trong “Du lịch cộng đồng - lý thuyết và vận dụng” (năm 2006) đã phân tích, nghiên cứu lý thuyết phát triển du lịch dựa vào cộng đồng với khái niệm, mục tiêu, ý nghĩa, điều kiện, nguyên tắc và tiêu chí tham gia phát triển
du lịch dựa vào cộng đồng Từ đó, tác giả nghiên cứu về mô hình phát triển du lịch dựa vào cộng đồng của khu vực châu Á và một số khu sinh thái trong nước