Ngã ba đồng lộc quyết chiến điểm trên mặt trận giao thông vận tải trong chống chiến tranh phá hoại lần thứ nhất (1965 1968)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN BÙI THỊ THU HƯƠNG NGÃ BA ĐỒNG LỘC - QUYẾT CHIẾN ĐIỂM TRÊN MẶT TRẬN GIAO THÔNG VẬN TẢI TRONG CHỐNG CHIẾN TRANH PHÁ HOẠ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

BÙI THỊ THU HƯƠNG

NGÃ BA ĐỒNG LỘC - QUYẾT CHIẾN ĐIỂM TRÊN MẶT TRẬN GIAO THÔNG VẬN TẢI TRONG CHỐNG CHIẾN TRANH PHÁ HOẠI

LẦN THỨ NHẤT (1965 - 1968)

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ

HÀ NỘI - 2008

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

BÙI THỊ THU HƯƠNG

NGÃ BA ĐỒNG LỘC - QUYẾT CHIẾN ĐIỂM TRÊN MẶT TRẬN GIAO THÔNG VẬN TẢI TRONG CHỐNG CHIẾN TRANH PHÁ HOẠI

LẦN THỨ NHẤT (1965 - 1968)

Chuyên ngành : LỊCH SỬ VIỆT NAM

Mã số : 602254

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC LỊCH SỬ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS TS NGUYỄN ĐÌNH LÊ

HÀ NỘI - 2008

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Những

tư liệu trình bày trong Luận văn là trung thực, không sao chép máy móc

từ những tài liệu và công trình nghiên cứu khác

Tác giả

Bùi Thị Thu Hương

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: KHÁI QUÁT VỀ HOẠT ĐỘNG BẢO ĐẢM GIAO THÔNG

VẬN TẢI Ở KHU 4 VÀ HÀ TĨNH TRONG CHỐNG CHIẾN TRANH

PHÁ HOẠI LẦN THỨ NHẤT (1965- 1968) 10 1.1 Vị trí địa lý và vai trò của giao thông vận tải trên địa bàn Khu 4 10 1.2 Chủ trương và hoạt động bảo đảm GTVT của ta trước âm mưu

phá hoại, ngăn chặn của Mỹ - nguỵ trên địa bàn Khu 4 16 1.3 Bảo đảm giao thông vận tải ở Hà Tĩnh trong chống chiến tranh

phá hoại lần thứ nhất 34

Chương 2: NGÃ BA ĐỒNG LỘC- QUYẾT CHIẾN ĐIỂM TRÊN MẶT

TRẬN GTVT TRONG CHỐNG CHIẾN TRANH PHÁ HOẠI LẦN THỨ

NHẤT (1965 - 1968) 45

2.1 Ngã ba Đồng Lộc và sự hình thành quyết chiến điểm trên mặt

trận GTVT ở Khu 4 45 2.2 Phát huy thế mạnh cả nước và sức mạnh tại chỗ, Đảng bộ và

nhân dân Hà Tĩnh tập trung lực lượng, hoàn thành nhiệm vụ bảo

đảm GTVT ở Ngã ba Đồng Lộc (4 1968 - 10 1968) 56 2.3 Kết quả và ý nghĩa thắng lợi tại quyết chiến điểm Ngã ba

Đồng Lộc trong thế trận chung của cuộc chiến đấu bảo đảm GTVT

ở Khu 4 và Hà Tĩnh 85

Phần kết: MỘT SỐ BÀI HỌC KINH NGHIỆM TRONG CUỘC CHIẾN

ĐẤU TRÊN MẶT TRẬN BẢO ĐẢM GTVT Ở QUÂN KHU 4, HÀ TĨNH

VÀ NGÃ BA ĐỒNG LỘC TRONG CHỐNG CHIẾN TRANH PHÁ HOẠI

LẦN THỨ NHẤT THỰC TIỄN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ RÚT RA TRONG

CÔNG CUỘC XÂY DỰNG VÀ BẢO VỆ TỔ QUỐC HIỆN NAY 93

TÀI LIỆU THAM KHẢO 113

PHỤ LỤC 117

Những chữ viết tắt

GTVT : giao thông vận tải

TNXP : thanh niên xung phong

LLVT : lực lượng vũ trang

UBHC : Uỷ ban hành chính

HTXNN : hợp tác xã nông nghiệp

Nxb QĐND : Nhà xuất bản Quân đội nhân dân Nxb CTQG : Nhà xuất bản Chính trị quốc gia

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước vĩ đại của dân tộc ta, GTVT giữ một vị trí cực kỳ quan trọng, là mạch máu nối liền hậu phương lớn miền Bắc với tiền tuyến lớn miền Nam Hơn 20 năm đấu tranh trường kỳ gian khổ, mọi nguồn chi viện sức người, sức của từ căn cứ địa miền Bắc được vận chuyển chủ yếu theo đường bộ và đường biển, bằng nhiều phương thức vào chiến trường miền Nam, giúp cách mạng miền Nam vượt qua bao khó khăn, tiến lên giành thắng lợi

Từ việc xác định rõ vai trò đặc biệt của GTVT trong đấu tranh giành độc lập, ngay sau khi miền Bắc được giải phóng, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng

ta đã chú ý ngay đến việc củng cố, xây dựng và phát triển mạng lưới GTVT Theo phương châm chỉ đạo của Người: “Giao thông là mạch máu của mọi việc Giao thông tắc thì việc gì cũng tắc Giao thông tốt thì việc gì cũng dễ dàng” [26; tr.79], với sự nỗ lực của toàn Đảng, toàn dân, chỉ sau 10 năm (1954-1964) các trục đường giao thông chính của miền Bắc được củng cố và phát triển, hệ thống GTVT ở các địa phương được củng cố và mở rộng thêm Trong kế hoạch phát triển kinh tế 5 năm lần thứ nhất, Ngành GTVT đã góp phần quan trọng vào công cuộc xây dựng CNXH ở miền Bắc và chuẩn bị cơ

sở vật chất cho cuộc kháng chiến lâu dài

Khi đế quốc Mỹ tiến hành chiến tranh xâm lược ra phạm vi cả nước, Ngành GTVT cùng với toàn Đảng, toàn quân, toàn dân đã phục vụ đắc lực cho sự nghiệp xây dựng, chiến đấu bảo vệ miền Bắc và ra sức chi viện cho chiến trường miền Nam Cũng từ đó, việc đánh phá hệ thống GTVT nhằm cắt đứt sự chi viện từ hậu phương miền Bắc cho tiền tuyến miền Nam luôn là mục tiêu chiến lược của không quân, hải quân Mỹ Giao thông vận tải trở

thành một mặt trận vô cùng khó khăn, gian khổ, là nơi đọ sức quyết liệt giữa ý chí và trí tuệ Việt Nam với những âm mưu, thủ đoạn và sức mạnh tối tân của bom đạn Mỹ Công tác bảo đảm GTVT trên tuyến chi viện chiến lược Bắc - Nam chính là đảm bảo cho mạch máu giao thông giữa tiền tuyến và hậu phương luôn được thông suốt - một nhân tố bảo đảm cho thắng lợi của cuộc kháng chiến

Do đặc điểm và vị trí địa lý đặc biệt của đất nước ta, dải đất hẹp Khu 4 (bao gồm các tỉnh: Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình) - nơi hành lang vận tải chiến lược đi qua, trong kháng chiến chống Mỹ trở thành địa bàn đặc biệt hiểm yếu Nơi đây hội tụ đủ tất cả các tuyến giao thông chiến lược Bắc - Nam và là nơi khởi nguồn của tuyến đường Trường Sơn huyền thoại

Từ hậu phương miền Bắc gần như hết thảy lực lượng, vật chất chi viện cho miền Nam, Trung - Hạ Lào, Cam-pu-chia đều phải qua vùng đất Khu 4

Sớm nhận biết được điều này, trong thời gian tiến hành chiến tranh ở Việt Nam, đế quốc Mỹ đã dùng mọi thủ đoạn thâm độc, xảo quyệt, gây ra nhiều loại hình chiến tranh, ném xuống nơi đây hàng triệu tấn bom đạn các loại nhằm hủy diệt sự sống, ngăn chặn tuyến chi viện huyết mạch, làm lung lay ý chí và quyết tâm của nhân dân miền Bắc đang đêm ngày dốc sức cho sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước Chính vì vậy, mặt trận giao thông vận tải qua địa bàn Khu 4 trở nên nóng bỏng trong suốt cuộc chiến tranh

Nằm trên vùng tuyến lửa Khu 4, trong cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ nhất của đế quốc Mỹ (1965 - 1968), Ngã ba Đồng Lộc trở thành một quyết chiến điểm trên mặt trận giao thông vận tải Đặc biệt, trong 7 tháng “ném bom hạn chế” (từ tháng 4 đến tháng 10 năm 1968) khi đường số 1 qua địa bàn Hà Tĩnh bị không quân Mỹ tập trung đánh phá, cắt đứt trên đoạn Thượng Gia -

Cổ Ngựa thì Ngã ba Đồng Lộc trở thành một “điểm nút” giao thông rất quan

trọng, nơi duy nhất cho con đường vận tải chiến lược đi qua, tạo lập chân hàng cho tuyến 559 - đường Trường Sơn và cũng là điểm nối giữa đường 15 với các đường liên tỉnh, sang Lào Giặc Mỹ tập trung đánh phá vào đầu mối giao thông Ngã ba Đồng Lộc là nằm trong âm mưu ngăn chặn, nhằm tạo ra những “điểm tắc” dài ngày, đi đến cắt đứt tuyến chi viện Bắc - Nam qua địa bàn Khu 4

Nhưng dù cho đế quốc Mỹ có đầu tư bao nhiêu sức mạnh, bom đạn trút xuống nơi đây song không thể khuất phục được ý chí, quyết tâm của quân và dân ta tại Ngã ba Đồng Lộc Thắng lợi trên mặt trận bảo đảm GTVT ở Ngã ba Đồng Lộc đã vượt lên những tính toán thông thường về chiến tranh của các thế lực đế quốc và để lại nhiều bài học kinh nghiệm quý giá cho hôm nay và

mai sau Vì thế, chúng tôi chọn: “Ngã ba Đồng Lộc - Quyết chiến điểm trên

mặt trận giao thông vận tải trong chống chiến tranh phá họai lần thứ nhất (1965- 1968)” làm đề tài luận văn thạc sỹ khoa học lịch sử của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Từ những năm qua đã có nhiều công trình nghiên cứu về đảm bảo giao thông vận tải, chi viện cho tiền tuyến qua địa bàn Khu 4, tỉnh Hà Tĩnh nói chung và Ngã ba Đồng Lộc nói riêng Đó là:

- Ngã ba Đồng Lộc - Quyết chiến điểm trên mặt trận GTVT (3.1968 - 10

1968) - Khóa luận tốt nghiệp cử nhân của Nguyễn Văn Ngọc, Khoa Sử - Đại

học Tổng hợp Hà Nội năm 1981 Nội dung khóa luận đã viết khá cụ thể, sinh động về cuộc chiến đấu trên mặt trận GTVT ở Ngã ba Đồng Lộc trong thời kỳ

đế quốc Mỹ tiến hành “ném bom hạn chế”; đã phân tích và nêu ra những nhận xét chính xác, khoa học về vai trò lãnh đạo và tổ chức của Đảng, sự hy sinh

và đóng góp của các lực lượng cùng nhân dân địa phương làm nhiệm vụ trên tuyến Luận văn đã rút ra nhiều kinh nghiệm và bài học bổ ích trong công tác lãnh đạo, xây dựng hệ thống GTVT thời bình Tuy nhiên, do phạm vi đề tài tác giả chọn địa bàn chủ yếu là Ngã ba Đồng Lộc mà chưa chú ý đặt trong bối cảnh chung của cuộc chiến đấu trên mặt trận GTVT ở Khu 4 và Hà Tĩnh thời

kỳ chiến tranh phá hoại lần thứ nhất nên chưa nêu rõ ý nghĩa của thắng lợi ở Đồng Lộc đã góp phần đánh bại âm mưu thâm độc của giới cầm quyền Nhà trắng sau thất bại của cuộc Tổng tiến công đợt Tết Mậu thân và trước khi phải ngồi vào bàn đàm phán Hội nghị Pa - ri

- Mặt trận GTVT trên địa bàn Quân khu 4 trong kháng chiến chống Mỹ,

cứu nước - Kỷ yếu hội thảo khoa học do Bộ Quốc phòng - Viện Lịch sử quân

sự Việt Nam phối hợp với Bộ Tư lệnh Quân khu 4 tổ chức năm 2001 Cuốn

sách tập trung nhiều chuyên luận, bài viết đề cập khá toàn diện, sâu sắc về hoạt động GTVT, ý nghĩa và vai trò của công tác vận tải chi viện Bắc - Nam qua địa bàn Quân khu 4 giai đoạn 1954 - 1975, đặc biệt trong hai cuộc chống chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân của đế quốc Mỹ ra miền Bắc Trong tập sách này có bài viết của tác giả Hoàng Trọng Tình: “Ngã ba Đồng Lộc - một trọng điểm trên mặt trận bảo đảm GTVT ở Hà Tĩnh trong kháng chiến chống Mỹ” Bài viết tập trung khai thác vị trí địa lý, vai trò của trọng điểm giao thông Đồng Lộc, hoạt động bảo đảm GTVT và những hy sinh, đóng góp của các lực lượng và nhân dân Đồng Lộc thời kỳ Mỹ thực hiện

“ném bom hạn chế”

Cuốn sách: Lịch sử Hà Tĩnh, tập I - II, Nxb CTQG, 2001 của nhóm tác

giả: Đặng Duy Báu (chủ biên), Đinh Xuân Lâm, Phan Huy Lê, Hà Văn Tấn;

Lịch sử Đảng bộ Hà Tĩnh, tập II, Nxb CTQG, 1997 do nhóm tác giả: Đặng

Duy Báu (chủ biên), Đinh Xuân Lâm, Ngô Đăng Tri, Nguyễn Xuân Đình biên

soạn; Quân khu 4 - Lịch sử kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954 - 1975),

Nxb QĐND, 1994 là những công trình nghiên cứu, tổng kết khoa học có giá trị cao, giàu tính lý luận và thực tiễn Trong đó, nội dung đề cập dến cuộc chiến đấu trên mặt trận GTVT ở Hà Tĩnh và Khu 4 khá đầy đủ, phong phú với nhiều số liệu sinh động, chân thực Song, phần đề cập đến Ngã ba Đồng Lộc chỉ có tính chất minh họa

Các cuốn sách: Tổng kết hậu cần trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước

(1954 - 1975), Nxb QĐND, 2001; Hậu phương chiến tranh nhân dân Việt Nam (1954 - 1975), Nxb QĐND, 1997; Lịch sử hậu cần LLVT Quân khu 4 (1945 - 2005), Nxb QĐND, 2008 là những công trình tổng kết đạt giá trị cao

về công tác hậu phương - quân đội, công tác bảo đảm hậu cần - một yếu tố quan trọng góp phần làm nên thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ Nội dung đề cập đến công tác bảo đảm hậu cần trên địa bàn Khu 4 cũng được khai thác từ nguồn tư liệu lưu trữ ở Bộ Quốc phòng, cơ quan Bộ Tư lệnh Quân khu

4 Tuy nhiên, phần viết về Ngã ba Đồng Lộc còn ít ỏi, hạn chế

Trong các cuốn sách: Chiến tranh nhân dân đánh thắng chiến tranh phá

hoại của đế quốc Mỹ, tập 1, Nxb QĐND, 1982; Tổng kết bảo đảm GTVT trong chống chiến tranh phá hoại bằng không quân của đế quốc Mỹ tại địa bàn Nghệ An (1964 - 1973), Nxb QĐND, 2005, Lịch sử vận tải Quân đội nhân dân Việt Nam (1945 - 1975), Lịch sử Quân chủng Phòng không, Tập 2,

Nxb QĐND, Lịch sử Sư đoàn phòng không 367 (1953- 2003) nội dung bảo

đảm GTVT ở Khu 4 và Hà Tĩnh được đề cập đến như là một nội dung trong quá trình chiến đấu, xây dựng, bảo đảm của các lực lượng làm nhiệm vụ trên tuyến

Ngoài ra, còn có một số công trình, bài viết đăng trên các báo, tạp chí

như: Tạp chí Quốc phòng toàn dân, Tạp chí Lịch sử quân sự, báo Hà

Tĩnh.v.v Nội dung các bài viết tập trung nghiên cứu về công tác bảo đảm

GTVT ở Hà Tĩnh và Ngã ba Đồng Lộc trên những nội dung cụ thể

Tất cả các công trình trên là nguồn tài liệu quý giá, gợi mở để tác giả tham khảo và kế thừa, phát triển, đồng thời đối chiếu, so sánh khi tiếp xúc với các sự kiện lịch sử, xử lý tư liệu trong quá trình nghiên cứu đề tài

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

- Làm rõ những hoạt động, kết quả và ý nghĩa của công tác bảo đảm GTVT ở Hà Tĩnh và Ngã ba Đồng Lộc trong thế trận hậu cần, bảo đảm chi viện cho tiền tuyến qua địa bàn Khu 4

- Chứng minh việc bảo đảm GTVT qua Ngã ba Đồng Lộc là vấn đề có ý nghĩa chiến lược trên tuyến chi viện bằng đường bộ từ hậu phương miền Bắc vào chiến trường miền Nam, sang chiến trường Lào Từ đó, làm rõ vai trò của hậu phương miền Bắc trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước Sức mạnh của ý chí và trí tuệ Việt Nam đã thắng

Mỹ trong cuộc đối đầu không cân sức ở ngay tại một quyết chiến điểm trên mặt trận GTVT

- Bước đầu rút ra một số bài học kinh nghiệm từ thực tiễn sinh động của cuộc chiến đấu trên mặt trận bảo đảm GTVT ở Ngã ba Đồng Lộc, Hà Tĩnh và Khu 4 Từ đó góp phần chứng minh một số luận điểm trong công tác nghiên cứu, tổng kết lịch sử cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước nói chung

Những bài học kinh nghiệm của lịch sử đã và đang đóng góp vào kho tàng lý luận của Đảng, giúp cho việc hoạch định những chủ trương, giải pháp đúng đắn, phù hợp với điều kiện thực tiễn xây dựng thế trận vận tải kết hợp kinh tế

- quốc phòng ở đất nước ta hiện nay

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Từ việc tổng hợp một số vấn đề chung, trình bày, phân tích và khái quát hoạt động của các lực lượng làm nhiệm vụ bảo đảm GTVT trên tuyến Ngã ba Đồng Lộc, góp phần giữ vững giao thông thông suốt trong điều kiện đế quốc

Mỹ tiến hành chiến tranh hủy diệt đối với vùng đất này

- Phân tích làm rõ vai trò lãnh đạo và tổ chức lực lượng của Trung ương Đảng và các cấp chính quyền địa phương trong bảo đảm giao thông, khắc phục thế độc tuyến Bằng nhiều biện pháp sáng tạo đã khơi dậy, động viên được sự hy sinh, đóng góp công sức của nhiều lực lượng và nhân dân, thực hiện thắng lợi nhiệm vụ trên mặt trận GTVT, bảo đảm cho tuyến chi viện Bắc

- Nam luôn thông suốt

- Nhận xét và rút ra một số bài học kinh nghiệm

4 Phạm vi nghiên cứu

4.1 Nội dung

Trên cơ sở khái quát hoạt động và kết quả trên mặt trận GTVT ở Khu 4

và Hà Tĩnh trong chống chiến tranh phá hoại lần thứ nhất, nội dung luận văn tập trung đi sâu nghiên cứu vị trí, vai trò, hoạt động và kết quả đạt được trong cuộc đọ sức quyết liệt, cam go giữa quân dân Đồng Lộc với không quân Mỹ thời kỳ “ném bom hạn chế” Từ đó, đề tài sẽ làm rõ hơn vị trí, ý nghĩa của công tác giao thông vận tải trên một quyết chiến điểm chiến lược đã góp phần làm thất bại mưu đồ “ngăn chặn”, đi đến cắt đứt tuyến chi viện Bắc - Nam với những cố gắng cao độ để cứu vãn những thất bại của giới cầm quyền Nhà Trắng trong chiến tranh xâm lược Việt Nam

4.2 Thời gian

Thời gian quân và dân ta tiến hành chống chiến tranh phá hoại miền Bắc lần thứ nhất của đế quốc Mỹ (1965 - 1968)

4.3 Không gian

Chủ yếu tập trung ở vùng Ngã ba Đồng Lộc huyện Can Lộc (Hà Tĩnh) và

mở rộng phạm vi ra tỉnh Hà Tĩnh và Khu 4

5 Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu

5.1 Nguồn tài liệu

- Một số văn kiện của Trung ương Đảng, Đảng bộ tỉnh Hà Tĩnh và Đảng

bộ huyện Can Lộc

- Nguồn tư liệu đã xuất bản được lưu giữ ở Thư viện Quốc gia, Thư viện Quân đội, Bảo tàng Quân khu 4, Bảo tàng Đồng Lộc

- Nguồn tư liệu chưa xuất bản (dự thảo, bản đánh máy) được soạn thảo và lưu giữ tại Ban Khoa học - Công nghệ - Môi trường Bộ chỉ huy quân sự tỉnh

Hà Tĩnh

- Nhân chứng là cán bộ, cựu thanh niên xung phong tham gia làm nhiệm

vụ tại Ngã ba Đồng Lộc; cựu chiến binh thuộc Trung đoàn cao xạ 210

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng phương pháp lịch sử là chủ yếu Ngoài ra, có sử dụng phương pháp thống kê, lô gíc, mô tả, so sánh, phân tích để làm rõ các luận điểm nêu ra

6 Đóng góp của luận văn

Những đóng góp cơ bản của luận văn, đó là: