Vai trò của giáo dục đào tạo hướng tới phát triển kinh tế tri thức ở việt nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯNG TÂM ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG GIẢNG VIÊN LÍ LUẬN CHÍNH TRỊ LÊ THỊ THU HUYỀN VAI TRÒ CỦA GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HƯỚNG TỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRI THỨC Ở VIỆT NAM LUẬ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯNG TÂM ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG GIẢNG VIÊN LÍ LUẬN CHÍNH TRỊ

LÊ THỊ THU HUYỀN

VAI TRÒ CỦA GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HƯỚNG TỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRI THỨC Ở VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẶC SỸ TRIẾT HỌC

Chuyên ngành : Triết học

Mã số: 60 22 80

Người hướng dẫn: TS NGUYỄN HÀM GIÁ

Hà Nội - 2008

Mục lục

Mở đầu 4

Chương 1 Kinh tế tri thức - xu hướng phát triển kinh tế của nhân

loại hiện nay ……….9

1.1 Khái quát về kinh tế tri thức……….9

1.1.1 Sự hình thành của kinh tế tri thức 9

1.1.2 Nền kinh tế tri thức và những đặc trưng cơ bản của nó Error!

Bookmark not defined.3

1.2.1 Nền kinh tế tri thức là gì ? Error! Bookmark not defined

1.2 Kinh tế tri thức- tính tất yếu, thời cơ và thách thức đối với Việt

Nam……… 20

1.2.1 Tính tất yếu của sự phát triển kinh tế tri thức………20 1.2.2 Phát triển inh tế tri thức thời cơ và thách thức đối với Việt….29

Chương 2 Giáo dục - đào tạo Việt Nam trước yêu cầu phát triển kinh tế tri thức………40

2.1 Tình hình giáo dục - đào tạo nước ta trước yêu cầu phát triển kinh tế tri thức 40

2.1.1 Khái quát về tình hình giáo dục - đào tạo nước tahiện nay 40 2.1.2 Thực trạng phát triển nguồn nhân lực của nước ta nhìn từ góc độ giáo dục và đào tạo 53

2.2 Những yêu cầu đối với nền giáo dục - đào tạo nước ta hướng tới phát triển kinh tế tri thức ……… …….Error!

Bookmark not defined.8

2.2.1 Giáo dục và đào tạo là một nhân tố then chốt thúc đẩy sự phát triển

của kinh tế tri thức 58

2.2.2 Phát triển kinh tế tri thức đòi hỏi phải xây dựng và phát triển một nền GD-ĐT tiên tiến, lành mạnh, hướng tới xây dựng một xã hội học tập 63

Chương 3 Một số nội dung và giải pháp phát triển GD-ĐT nước ta hướng tới kinh tế tri thức 71

3.1 Những nội dung có tính định hướng về phát triển GD-ĐT nước ta hiện nay………71

3.1.1 Chuẩn hoá 71

3.1.2 Hiện đại hoá 72

3.1.3 Dân chủ hoá 74

3.1.4 Xã hội hoá giáo dục 75

3.1.5 Đa dạng hoá các hình thức trường lớp 75

3.2 Các giải pháp cụ thể nhằm phát triển GD-ĐT nước ta hướng tới kinh tế tri thức 76

Kết luận 83

Danh mục tài liệu tham khảo………86

Phần mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Bước vào thế kỷ XXI, loài người càng đẩy nhanh cuộc cách mạng khoa học công nghệ trên quy mô rộng lớn chưa từng thấy trong lịch sử Các ngành khoa học công nghệ cao mới liên tiếp thu được những tiến bộ, những bước đột phá trong các lĩnh vực tin học, sinh học, vũ trụ học, hải dương học, năng lượng, vật liệu mới, bảo

vệ môi trường và quản lý thúc đẩy làn sóng chuyển dịch cơ cấu mạnh mẽ của nền kinh tế thế giới mà khởi đầu là từ các nước có kinh tế phát triển Từ đó làm xuất hiện sự chuyển dịch từ nền kinh tế công nghiệp sang kinh tế tri thức Làn sóng chuyển dịch này được đánh giá là một xu thế chủ đạo của phát triển kinh tế toàn cầu trong thế kỷ này

Với tư cách là một xu thế phát triển của thời đại, kinh tế tri thức mang lại những thời cơ cũng như những thách thức to lớn mà mỗi quốc gia trên thế giới đang tích cực tìm kiếm cách tiếp cận và đón nhận nó ý thức được tầm quan trọng của kinh tế tri thức đối với sự phát triển nói chung, Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ IX Đảng ta đã khẳng định rằng phải đặt vấn đề kinh tế tri thức trong chiến lược phát triển chung của đất nước Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X, Đảng ta xác

định một trong những nhiệm vụ chủ yếu phát triển kinh tế - xã hội từ nay đến 2010 là: “ Phát triển mạnh khoa học và công nghệ, giáo dục và đào tạo; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá và phát triển kinh tế tri thức” [7,tr 187]

Để từng bước tiếp cận và hội nhập với nền kinh tế thế giới, yếu tố có ý nghĩa quan trọng là chúng ta phải xây dựng được những con người có đủ bản lĩnh và trí tuệ để có thể tiếp thu, làm chủ công nghệ, sáng tạo ra những tri thức mới, mau chóng rút ngắn khoảng cách về tri thức, khoa học và công nghệ so với các nước công nghiệp phát triển trong thế kỷ XXI

Với những lý do trên, tác giả chọn đề tài: “Vai trò của giáo dục và đào tạo hướng tới sự phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam” để nghiên cứu nhằm góp một phần sức lực của mình vào quá trình nhận thức và thực hiện thành công Nghị quyết của Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng, thúc đẩy sự phồn thịnh của đất nước trong thế kỷ này

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Kinh tế tri thức không phải là một vấn đề hoàn toàn mới trên phạm vi thế giới Chủ nghĩa Mác khi nói về lực lượng sản xuất đã chỉ ra rằng: Lực lượng sản xuất bao gồm hai bộ phận: lực lượng sản xuất vật chất và lực lượng sản xuất tinh thần (tri thức, chất xám) Song các tác phẩm mác-xít trước đây nặng về tìm hiểu lực lượng sản xuất vật chất bởi trong thời kỳ của Mác, lực lượng sản xuất tinh thần chỉ chiếm tỷ trọng không đáng kể trong toàn bộ xã hội

Từ những năm 70 của thế kỷ XX cho đến nay, do sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại, kinh tế tri thức và những giải pháp hướng tới phát triển kinh tế tri thức trở thành tiêu điểm cho các cuộc thảo luận, thu hút sự quan tâm của nhiều nhà lãnh đạo, các giới khoa học trên thế giới và ở nước ta

Hội thảo khoa học toàn quốc đầu tiên về vấn đề kinh tế tri thức với chủ đề: “Kinh tế tri thức và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam” do Ban khoa giáo Trung ương - Bộ khoa học, công nghệ và môi trường - Bộ ngoại giao kết hợp tổ chức tại Hà Nội trong 2 ngày 21, 22/6/2000 thu hút nhiều học giả

và các nhà lãnh đạo tham gia Qua hội thảo, các học giả và những nhà lãnh đạo khẳng định: Kinh tế tri thức là xu hướng phát triển tất yếu của xã hội trong thế kỉ XXI, lối cuốn mọi quốc gia tham gia trong quá trình phát triển; Hội thảo cũng khẳng định muốn xây dựng kinh tế tri thức thì mỗi cá nhân, mỗi cộng đồng, mỗi quốc gia phải luôn bố sung tri thức mới Muốn vậy phải đầu tư cơ sở vật chất, phát triển giáo dục và đào tạo phù hợp với mọi đối tượng nhằm phát huy thế mạnh tri thức của con người trong xã hội Vận dụng vào nước ta trong điều kiện hiện nay, hội thảo khẳng định khâu đột phá để phát triển kinh tế tri thức là giáo dục và đào tạo

Đặc điểm, vai trò của kinh tế tri thức, mối quan hệ giữa tri thức và các ngành khoa học, kĩ thuật, giáo dục, những thời cơ và thách thức đối với những nước tiếp cận vào loại hình kinh tế mới này còn được giải đáp trong công trình nghiên cứu “Kinh tế tri thức xu thế mới của xã hội thế kỉ XXI‟‟ của GS TS Ngô Quí‎‎ Tùng Đặc biệt là công trình nghiên cứu của TS Trần Văn Tùng “Nền kinh tế tri thức và yêu cầu đổi mới giáo dục Việt Nam‟‟ khẳng định: một nước nghèo như Việt Nam, phát triển giáo dục và đào tạo là vấn đề cực kì quan trọng để bước vào kỉ nguyên công nghệ mới, đáp ứng yêu cầu của phát triển kinh tế tri thức

Ngoài ra còn có một số hội thảo tiếp theo với những phạm vi khác nhau, một số bài viết trên các tạp chí khoa học bàn về vấn đề trên như:

“Kinh tế tri thức và những phác thảo đặt ra cho giáo dục và đào tạo‟‟ - Nguyễn Thanh Bình; “Muốn có kinh tế tri thức phải có một nền giáo dục phát triển‟‟ - GS VS Nguyễn Văn Đạo‟‟; “Kinh tế tri thức và giáo dục phát triển con người‟‟ - Phạm Minh Hạc; “Kinh tế tri thức với giáo dục và đào

tạo‟‟ - PGS TS Nguyễn Quang Uẩn Một số tài liệu nước ngoài cũng đã và đang được các cơ quan tiến hành lựa chọn và dịch ra tiếng Việt

Cùng với việc tìm hiểu về kinh tế tri thức và những giải pháp hướng tới phát triển kinh tế tri thức, Đảng và Nhà nước ‎ta đã khẳng định vai trò to lớn của giáo dục và đào tạo hướng tới phát triển kinh tế tri thức nên đã và đang đưa ra những chương trình, chính sách đổi mới, phát triển giáo dục và đào tạo nhằm tạo ra nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế tri thức Tuy nhiên việc nghiên cứu về vai trò của giáo dục và đào tạo hướng tới phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam còn ít được đề cập đến trong các công trình nghiên cứu riêng Do đó, việc nghiên cứu đề tài trên là vấn đề khó, mới, phức tạp nhưng rất hấp dẫn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

3.1 Mục đích

Trên cơ sở nhận thức về yêu cầu và vị thế của kinh tế tri thức đối với sự phát triển của đất nước nên mục đích của luận văn là nghiên cứu tác động của giáo dục và đào đạo Việt Nam với tư cách là khâu đột phá nhằm đào tạo nên nguồn nhân lực chất lượng cao - nhân tố quyết định sự phát triển của kinh tế tri thức, từ đó đề ra một số giải pháp phát triển giáo dục và đào tạo nước ta đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế tri thức trong giai đoạn hiện nay 3.2 nhiệm vụ nghiên cứu

Một là tìm hiểu khái quát về kinh tế tri thức, những thời cơ và thách thức đối với nước ta khi hướng tới phát triển kinh tế tri thức

Hai là nghiên cứu giáo dục và đào tạo Việt Nam trước yêu cầu phát triển kinh tế tri thức

Ba là bước đầu đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển giáo dục và đào tạo nước ta hướng tới phát triển kinh tế tri thức

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là nền giáo dục và đào tạo Việt Nam hiện nay trước yêu cầu phát triển của kinh tế tri thức

Phạm vi nghiên cứu chỉ giới hạn trong việc xem xét tác động của giáo dục và đào tạo hướng tới phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu đề tài, tác giả lấy chủ nghĩa Mác - Lê nin và Tư tưởng Hồ chí Minh, hệ thống quan điểm, đường lối của Đảng và Nhà nước, các công trình nghiên cứu của những nhà khoa học làm cơ sở lý luận và chủ nghĩa duy vật biện chứng - chủ nghĩa duy vật lịch sử là phương pháp luận, đồng thời sử dụng các phương pháp cụ thể sau: phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hoá, khái quát hoá, lịch sử và lôgíc các phương pháp trên được sử dụng phù hợp với từng nội dung của luận văn

6 Đóng góp của luận văn

Việc nghiên cứu đề tài này nhằm giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về xu thế phát triển mới của nền kinh tế thế giới - kinh tế tri thức trong giai đoạn hiện nay và mối quan hệ chặt chẽ giữa phát triển giáo dục và đào tạo với chiến lược xây dựng kinh tế tri thức ở Việt Nam Từ đó, chúng ta có thể hiểu và nắm được đường lối, chính sách phát triển kinh tế, giáo dục và đào tạo của Đảng và Nhà nước, vận dụng nó vào hoạt động thực tiễn một cách

có hiệu quả

Luận văn có thể dùng làm tài liệu để nghiên cứu vấn đề có liên quan

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm 3 chương và 6 tiết

chương 1 Kinh tế tri thức - xu hướng phát triển kinh tế của nhân loại

hiện nay

1.1 Khái quát về kinh tế tri thức

1.1.1 Sự hình thành của kinh tế tri thức

Nhân loại bước sang thế kỷ XXI, với những thời cơ, vận hội và thách thức to lớn Có thể nói, chúng ta đang sống trong một thời đại mà cuộc cách mạng khoa học, kỹ thuật và công nghệ hiện đại đã đạt được những bước phát triển nhanh chóng và hàng ngày hàng giờ tác động sâu sắc đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, thời đại của hoà hoãn, hợp tác, cạnh tranh cùng phát triển đã và đang dẫn đến những biến đổi mạnh mẽ về cơ cấu, chức năng và phương thức hành động, theo

GS VS Đặng Hữu thì “đây không phải là sự biến đổi bình thường mà là một bước ngoặt lịch sử có ý nghĩa trọng đại: nền kinh tế chuyển từ kinh tế công nghiệp sang kinh tế tri thức, nền văn minh loài người chuyển từ văn minh công nghiệp sang văn minh trí tuệ”[19,tr 17]

Trong thời gian gần đây, nhiều chuyên gia kinh tế trên thế giới, nhiều tổ chức nghiên cứu kinh tế quốc tế cũng như những nhà nghiên cứu, chuyên gia kinh tế, các nhà hoạch định chính sách trong nước đã dồn dập đưa ra các kiến giải, cách phân tích, tiếp cận và định nghĩa về mẫu hình kinh tế mới - Kinh tế tri thức - kinh

tế của hiện đại và tương lai Bởi vậy, kinh tế tri thức đã thực sự trở thành một tiêu điểm cho các cuộc thảo luận Nó không chỉ thu hút sự quan tâm, chú ý của các cấp lãnh đạo, các nhà khoa học, các nhà doanh nghiệp mà còn trở thành sự quan tâm của quảng đại quần chúng Vậy kinh tế tri thức là gì? Nó xuất hiện khi nào, quá trình hình thành, phát triển của nó ra sao? Nó có những đặc trưng gì khác so với các nền kinh tế trước đó? Liệu nó có đem lại sự phát triển bền vững cho xã hội hay không? Nó có thể đem lại thời cơ, vận hội và thách thức gì cho những nước thâm nhập vào loại hình kinh tế mới này? Và làm thế nào để các nước đang phát triển

như Việt Nam đi thẳng vào kinh tế tri thức? Đây là những vấn đề đặt ra cho tất cả những ai quan tâm đến vận mệnh quốc gia, dân tộc mình trong thời đại ngày nay Thực tế cho thấy rằng, kinh tế tri thức đang bước đầu in những dấu ấn quan trọng vào quá trình phát triển của nhân loại và nó đã thực sự trở thành một xu thế phát triển của xã hội trong thế kỷ XXI Để đi sâu tìm hiểu loại hình kinh tế này, trước hết chúng ta tìm hiểu vài nét về sự hình thành của nó

Cũng như mọi sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan, kinh tế tri thức cũng có nguồn gốc phát sinh, có quá trình hình thành, vận động và phát huy tác động của nó đối với mọi mặt của đời sống xã hội Từ những năm 70 trở lại đây, khoa học - kỹ thuật không còn là nhân tố nằm ngoài lực lượng sản xuất mà nó đang dần trở thành nhân tố quyết định sự phát triển của kinh tế Điều đó đã chứng minh

dự đoán của Mác rằng: “khoa học - kỹ thuật trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp”

là hiện thực Hơn nữa, xu thế của thời đại ngày nay đã chuyển từ đối đầu sang đối thoại, sự cạnh tranh trên thế giới trở thành sự cạnh tranh tổng hợp, lấy kinh tế làm

cơ sở, khoa học - kỹ thuật đặc biệt là khoa học - kỹ thuật cao để mở đường Thực

tế cho thấy rằng từ 1997 giá trị sản xuất khoa học, kỹ thuật cao trong ngành thông tin Mỹ đã vượt 10% GDP, tổng giá trị xuất khẩu trong ngành dịch vụ có hàm lượng chất xám cao (chủ yếu là kỹ thuật thông tin chiếm gần 40% tổng giá trị hàng xuất khẩu) Gần 50% tổng giá trị sản xuất quốc nội của các nước thành viên tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) có được từ các ngành sản xuất lấy tri thức làm nền tảng Nói cách khác, đây là sự chuyển biến toàn cầu hoá từ các nền kinh tế dựa trên bắp thịt và tiền vốn ( kinh tế nông nghiệp, kinh tế công nghiệp) sang kinh

tế dựa trên trí não (kinh tế tri thức )

Theo thống kê của GS TS Ngô Quý Tùng cho thấy: từ đầu những năm 1970 đến nay đã có rất nhiều cách nói về loại hình kinh tế mới này Trước tiên là nguyên

cố vấn An ninh quốc gia Mỹ K Bredinxki trong tác phẩm: “Giữa hai thời đại - nhiệm vụ của Mỹ trong thời đại kỹ thuật điện tử” đã đưa ra quan niệm “chúng ta