Tác động của nền kinh tế thị trường đối với quan hệ giữa con người và tự nhiên

Vấn đề đặt ra là phải nghiên cứu sự tác động của kinh tế thị trường như thế nào đến mối quan hệ giữa con người và tự nhiên lại vừa đảm bảo sự phát triển kinh tế, giữ gìn môi trường sống

đại học quốc gia Hà Nội tr-ờng Đại học khoa học xã hội và nhân văn

trần thị nhung

tác động của nền kinh tế thị tr-ờng đối với quan hệ

giữa con ng-ời và tự nhiên

Luận văn thạc sĩ triết học

Chuyên ngành : Triết học

Mã số : 60 22 08

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học: PGS TS D-ơng Văn Thịnh

Hà Nội, 2008

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Dưới ánh sáng của nghị quyết Đại hội của Đảng như: Đại hội lần thứ VIII, IX, X, nền kinh tế của đất nước đã thực sự có sự chuyển mình từ cơ chế kinh tế tập trung, bao cấp sang cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đưa đất nước sang một kỷ nguyên mới, kỷ nguyên của khoa học, công nghệ, của tri thức, bắt kịp với xu thế của thời đại mới

Trong sự phát triển rất mạnh mẽ ấy của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, có một nhân tố vô cùng quan trọng, nó là “hạt nhân” của sự phát triển, nhân tố đó là con người và tự nhiên

Tự nhiên và con người là hai hệ thống tương đối độc lập, xong nó có mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại lẫn nhau; Tự nhiên cần đến con người để ngày càng được cải tạo và phát triển, để tự nhiên

“ban tặng” những món quà cho con người và con người cũng rất cần đến tự nhiên như một “lẽ tự nhiên”

để tồn tại, duy trì và phát triển

Nhưng vấn đề nan giải ở chỗ, kinh tế thị trường phát triển như thế nào để không gây ảnh hưởng xấu đến mối quan hệ giữa con người và tự nhiên? Cần có biện pháp đặt ra và giải quyết như thế nào cho đúng, kịp thời? đây là câu hỏi lớn đặt ra những nhà nghiên cứu cả về lý luận lẫn thực tiễn

Chủ trương của Đảng về sự chuyển dịch nền kinh tế đã làm cho nền kinh tế nước ta có sức sống mới, có sự phát triển sôi động Những tiềm năng về con người và tự nhiên của đất nước được phát huy một cách có hiệu quả Tuy nhiên, nền kinh tế thị trường cũng bộc lộ những mặt trái của nó, đó là nếu không có sự điều tiết một cách đúng đắn sẽ tác động xấu đến tự nhiên, huỷ hoại môi trường sống của con người Điều đó lại ảnh hưởng xấu đến sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Vấn đề đặt ra là phải nghiên cứu sự tác động của kinh tế thị trường như thế nào đến mối quan hệ giữa con người và tự nhiên lại vừa đảm bảo sự phát triển kinh tế, giữ gìn môi trường sống cho con người Theo tác giả đây là vấn đề khó nhưng rất cần hiện nay, nhất là đối với các nước đang phát triển như ở nước ta Vì vậy tác giả chọn đề tài:

"Tác động của nền kinh tế thị trường đối với quan hệ giữa con người và tự nhiên" làm đề tài luận văn

thạc sĩ của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Quan hệ giữa con người và tự nhiên xuất hiện từ khi con người biết dựa vào tự nhiên để tồn tại

Từ đó những nghiên cứu về mối quan hệ này đã xuất hiện Mối quan hệ này được nhiều người bàn đến ở các góc độ khác nhau

- Ở nước ngoài: Trong các tác phẩm của C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I Lênin đã từng nhấn mạnh

rằng, nếu con người tác động đến tự nhiên mà phá hoại sự cân bằng sinh thái thì loài người không tách khỏi những nguy cơ đe dọa sự tồn tại của chính mình

Trong tác phẩm "Biện chứng của tự nhiên" Ph.Ăngghen đã nêu lên sự khác nhau giữa loài vật và loài người trong mối quan hệ thích nghi và biến đổi môi trường tự nhiên

Trong tác phẩm "Bản thảo kinh tế - triết học" năm 1844 C.Mác cũng đã phân tích và lập luận rất thuyết phục rằng: "Giới tự nhiên là thân thể vô cơ của con người, con người là một bộ phận của tự nhiên"

Về môi trường: Từ sau chiến tranh thế giới lần thứ 2, đặc biệt từ những năm 60, 70 trở lại đây, cùng với việc gia tăng mạnh mẽ khả năng chinh phục tự nhiên của con người thì môi trường ngày càng bị suy thoái Từ đó xuất hiện những công trình nghiên cứu đề cập đến sự xuống cấp của môi trường và sự cần thiết phải bảo vệ tự nhiên

Ở Liên Xô (cũ) ngay từ những năm 70 đã xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu có tính chất phương pháp luận, đề cập đến tính cấp bách, sự cần thiết phải bảo vệ môi trường và khai thác tài nguyên một cách hợp lý Đó là: tác giả E.K.Phêđôrốp với tác phẩm: "Sự tác động lẫn nhau giữa xã hội và tự nhiên", Lêningrat, 1972; Tập thể tác giả với cuốn: "Những khía cạnh phương pháp luận của việc nghiên cứu sinh quyển, Matxcơva, 1975; V P Tugarinôp: "Giới tự nhiên - Văn minh - Con người", Lêningrat, 1978; Tập thể tác giả: "Bảo vệ môi trường và hiệu quả kinh tế - xã hội của nó", Matxcơva, 1980…

Gần đây, trong các công trình xuất bản như: "Tiếng chuông cảnh tỉnh cho thế kỷ XXI", 1984 của Daisaku Ikeda và Aurelio Peccei; "Một thế giới không thể chấp nhận được", 1988 của Rênê Duymông;

"Chuẩn bị cho thế kỷ XXI", 1993 của Paul Kennedy; "Làn sóng thứ ba"; "Cú sốc tương lai" của Alvin Toffler… Các tác giả đã vạch ra cho chúng ta thấy hiện trạng nguy kịch của môi trường tự nhiên, nguyên nhân dẫn đến sự suy thoái môi trường và đồng thời cũng bàn tới tương lai sự tồn tại của hành tinh chúng

ta

- Ở Việt Nam:

Các tác giả như: Nguyễn Trọng Chuẩn với bài: "Những tư tưởng của Ph.Ăngghen về quan hệ giữa con người và tự nhiên trong "Biện chứng của tự nhiên", tác giả đã chỉ ra nguyên nhân của tình trạng

ô nhiễm môi trường và khủng hoảng sinh thái Năm 1997, tác giả Phạm Thị Ngọc Trầm với tác phẩm

"Môi trường sinh thái: vấn đề và giải pháp" đứng từ góc độ triết học - xã hội để xem xét qmh giữa con

người và tự nhiên, đã phân tích rất kỹ sự thống nhất của các yếu tố: Con người - Xã hội - Tự nhiên mà sự phát triển khách quan của nó vốn tuân thủ theo nguyên tắc tự điều chỉnh, tự cân bằng, sự làm sạch, tự bảo

vệ theo cơ chế của chu trình sinh học hay chu trình trao đổi vật chất, năng lượng thông tin của sinh quyển; vấn đề khủng hoảng sinh thái hiện nay là hậu quả tất yếu của một quá trình tác động lâu dài, mạnh mẽ và mang nhiều yếu tố tiêu cực, tự phát của con người và xã hội lên tự nhiên Tác giả Chu Tuấn Nhạ với tác phẩm: "Bảo vệ môi trường trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa", Tạp chí Cộng sản, số 8 - 1998 Tác giả Phan Hoàng Dũng: "Về vấn đề sinh thái xã hội ở Việt Nam hiện nay" Tác giả Bùi Văn Dũng:

"Mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường cho sự phát triển lâu bền", Luận án Tiến sĩ Triết học, Hà Nội, 1999

Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về quan hệ giữa con người và tự nhiên, về môi trường,

về sự phát triển, nhưng những nghiên cứu đó mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu từng mảng của vấn đề hoặc là tự nhiên, con người, hoặc là tự nhiên và con người với sự phát triển, hay vấn đề con người và tự nhiên trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa Hiện nay khi khoa học ngày càng phát triển, đời sống của con người có sự đổi thay thì con người lại càng có điều kiện để chú ý đến nguồn gốc xuất thân cũng như sự tồn tại của mình Vậy thực tế đời sống của loài người nói chung và con người Việt Nam đặt trong quan hệ với tự nhiên đang phải chịu sự tác động của nền kinh tế thị trường như thế nào? đặc biệt luận giải vấn đề này dưới góc độ triết học thì rất hiếm, bởi đây là vấn đề bức thiết và cũng rất khó giải quyết không chỉ của riêng một quốc gia mà là vấn đề chung của toàn cầu Chính vì vậy chúng tôi mạnh dạn nghiên cứu vấn đề này với lòng mong muốn góp phần tìm ra giải pháp để điều chỉnh hoạt động của xã hội nhằm bảo

vệ tốt hơn môi trường tự nhiên cho con người

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

* Mục đích

Trên cơ sở nghiên cứu quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, thực trạng sự tác động của nền kinh tế thị trường đối với quan hệ giữa con người và tự nhiên, luận văn chỉ

ra một số nguyên nhân và đưa ra lời khuyến nghị để giải quyết tốt hơn mối quan hệ giữa con người và tự nhiên trong điều kiện nền kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay

* Nhiệm vụ

Để thực hiện mục đích trên luận văn có những nhiệm vụ sau:

Thứ nhất: Trình bày quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về mối quan hệ giữa con người và tự

nhiên

Thứ hai: Trình bày khái niệm và đặc điểm kinh tế thị trường và kinh tế thị trường định hướng xã

hội chủ nghĩa, mặt tích cực và mặt tiêu cực của nền kinh tế thị trường

Thứ ba: Nghiên cứu sự tác động của nền kinh tế thị trường đối với mối quan hệ giữa con người và

tự nhiên: mặt tích cực và tiêu cực

Thứ tư: Một số vấn đề đặt ra từ sự tác động của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ

nghĩa đối với quan hệ giữa con người và tự nhiên ở nước ta hiện nay, đề xuất một số khuyến nghị để giải quyết mối quan hệ giữa con người và tự nhiên trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu:

Mối quan hệ giữa con người và tự nhiên trong điều kiện nền kinh tế thị trường

- Phạm vi nghiên cứu:

Luận văn nghiên cứu sự tác động của kinh tế thị trường đối với mối quan hệ giữa con người và tự nhiên trong những năm gần đây ở nước ta

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận:

- Dựa vào quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên

- Quan điểm của Đảng ta về việc phát triển kinh tế thị trường và vấn đề khai thác tài nguyên tự nhiên, bảo vệ môi trường sống ở Việt Nam hiện nay Trong luận văn có sử dụng một số kết quả nghiên cứu của một số công trình gần đây có liên quan đến vấn đề này

Phương pháp nghiên cứu:

Ngoài việc sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng, luận văn cũng sử dụng chủ yếu phương pháp kết hợp giữa lô gíc và lịch sử, phương pháp so sánh, phân tích, tổng hợp, thống kê…

6 Những đóng góp mới của luận văn

Đánh giá tầm quan trọng của con người đối với tự nhiên và tự nhiên đối với con người trong hệ thống con người - xã hội - tự nhiên, đặc biệt ở Việt Nam hiện nay

Chỉ ra hậu quả tác động của nền kinh tế thị trường đối với quan hệ giữa con người và tự nhiên ở nước ta hiện nay

Chỉ ra nguyên nhân và đưa ra những khuyến nghị để phát huy mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực của nền kinh tế thị trường tác động đến mối quan hệ giữa con người và tự nhiên

7 Ý nghĩa của luận văn

- Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể sử dụng để làm tài liệu tham khảo cho việc giảng dạy chương trình kinh tế, môi trường và bảo vệ môi trường

- Luận văn có thể sử dụng làm tư liệu tham khảo trong quá trình học tập của sinh viên các trường Đại học, Cao đẳng và những ai quan tâm đến vấn đề này

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được sắp xếp thành 2 chương 4 tiết

Chương 1 QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN

VỀ QUAN HỆ GIỮA CON NGƯỜI VÀ TỰ NHIÊN

1.1 QUAN NIỆM VỀ CON NGƯỜI VÀ TỰ NHIÊN CỦA TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN

1.1.1 Quan niệm về tự nhiên

Tôi không đồng ý kiến với các học giả Tư sản cho rằng: triết học Mác không đề cập tới vấn đề quan hệ giữa con người và tự nhiên Lịch sử triết học cho chúng ta thấy từ khi triết học ra đời đến nay không triết gia nào (kể cả ở phương Đông và phương Tây) là không bàn đến vấn đề bản thể luận, nhận thức luận Điều đó chứng minh rằng triết học từ cổ đại đến đương đại rất chú ý đến vấn đề con người, vấn

đề tự nhiên, quan hệ giữa chúng và theo tôi thì đây lại là vấn đề then chốt của mọi thời đại, đặc biệt trong thời đại hiện nay Bởi đây không phải đơn giản chỉ là vấn đề của khoa học, kinh tế, hay kỹ thuật mà nó là vấn đề mang tính xã hội, dân tộc, chính trị, tư tưởng, nhân văn… Do vậy, triết học phải có nhiệm vụ lý giải nó thật sát với khoa học và phải xây dựng ý thức, tư tưởng đúng đắn cho con nười trong quan hệ, đối

xử với tự nhiên Triết học có nhiệm vụ giải quyết vấn đề phương pháp luận về mối quan hệ biện chứng giữa con người và tự nhiên Thực tế mối quan hệ biện chứng giữa con người và tự nhiên đã là đối tượng nghiên cứu của các nhà tư tưởng và khoa học Trong lịch sử triết học, mỗi thời kì lịch sử đều đưa ra quan điểm khác nhau về quan hệ giữa con người và tự nhiên Trong 5 điều dạy của đạo Phật:

Cấm sát sinh

Cấm ăn cắp

Cấm sa đọa hưởng lạc

Cấm nói dối

Cấm uống rượu

Đã nêu lên những yếu tố cơ bản của một cuộc sống lành mạnh, của một cộng đồng lành mạnh và

là điều răn dạy hướng về một “tự nhiên” tốt lành, hay trong luật “nhân quả” của đạo Phật mà ứng dụng trong xã hội loài người thì có “ác giả ác báo, thiện giả thiện lai” và mở rộng hơn nữa đó là quan điểm tác động qua lại giữa con người và tự nhiên đó là: Đối xử tốt với tự nhiên, tự nhiên sẽ ban phúc lợi; tàn ác với

tự nhiên, tự nhiên sẽ mang đến tai họa

Như vậy, triết học Phật giáo đã bật lên một thái độ rất tôn trọng, nâng niu tự nhiên và có thể coi

đây như một tinh túy của đạo phật đối với thực vật, động vật, đất đai, sông núi….và con người

Còn đối với Đạo giáo thì Lão Tử (khoảng TK5 - TCN) đã cho rằng con người và tự nhiên là một thể thống nhất là nguyên nhân của vạn vật: Lão Tử cho rằng: Trời có tính đơn nhất mới sáng, đất có nó mới bền vững, thần có nó mới thiêng, muôn vật có nó mới sản sinh mãi mãi, muôn vật vận động theo hình thức riêng, cuối cùng mới trở về Đạo, theo quy luật tuần hoàn tự nhiên Nhờ có tính đơn nhất ấy mà có sự hài hòa giữa con người và tự nhiên, nếu làm ngược lại thì sẽ phá vỡ mối quan hệ này và đây chính là cơ

sở triết học căn bản khẳng định mối quan hệ quan trọng giữa con người và tự nhiên, và điều này đã được thể hiện qua tư tưởng: “Thiên địa vạn vật thống nhất thể” và “tự nhiên tương dữ” (Lão Tử) nghĩa là trời

và người giao cảm lẫn nhau

Trong tư tưởng triết học của Khổng Tử (khoảng 551 - 479 TCN) có rất nhiều luận điểm nói về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, về môi trường thống nhất với quan điểm: “Thiên địa vạn vật thống nhất thể” và “ tự nhiên tương dữ” của Lão Tử Quan điểm của Nho giáo thể hiện mối quan hệ giữa con người và tự nhiên qua thuyết “thiên, nhân hợp nhất”, nhằm nhân hóa tự nhiên, đề cao vai trò, phẩm chất con người và trách nhiệm của con người trước tự nhiên

Một trong những nội dung khá quan trọng trong tư tưởng của Nho giáo đó là "đức nhân" Nho giáo đặc biệt chú ý đến trật tự xã hội loài người bởi:…Tự nhiên có trật tự hài hòa, xã hội loài người cũng thế, nên mọi sự hủy hoại, làm suy thoái, gây hại đến tự nhiên, gây ra hậu quả xấu tới người khác, như vậy

đã gây ra hai điều thất đức Một là: Không kính trọng người khác Hai là: Không xứng đáng là người

quân tử

Khác với các triết gia phương Đông, thì các triết gia phương Tây tiếp cận mối quan hệ giữa con người và tự nhiên dưới nhiêu góc độ như Hêđôrốt (khoảng 485 - 425 TCN) cho rằng: vũ trụ là một thể thống nhất, nhưng trong lòng nó luôn diễn ra các cuộc đấu tranh giữa các sự vật, các lực lượng đối lập nhau Nhờ các cuộc đấu tranh đó mà sự vật này chết đi, sự vật khác ra đời và chính vậy làm cho vũ trụ trẻ mãi

Trong triết học duy vật Anh thế kỷ 16, 17, nhà triết học E Bê Cơn (1561-1626) đã khẳng định: Con người cần phải thống trị và làm chủ giới tự nhiên, điều này có thực hiện được không? Tất cả tùy thuộc vào sự hiêủ biết của con người: “Tri thức là sức mạnh, sức mạnh là tri thức” do đó rất cần một khoa học để lấy giới tự nhiên làm đối tượng nghiên cứu, mục đích là biến giới tự nhiên thành “giang sơn” của con người, nghĩa là làm cho con người thống trị những lực lượng của giới tự nhiên Muốn chinh phục được tự nhiên, muốn chế ngự nó thì trước hết phải tuân theo các quy luật của nó Hơn nữa E Bê Cơn còn khẳng định: Mục đích của xã hội chúng ta là nhận thức các sự vật, đồng thời mở rộng sự thống trị của con người đối với tự nhiên trong chừng mực con người có thể làm được

Cùng thời với E.Bê Cơn, nhà triết học Pháp R Đề Các cũng rất chú ý đến yếu tố khoa học khi con người tiếp cận với tự nhiên, nhưng khi R Đề Các bác bỏ chủ nghĩa kinh viện để tạo ra một thứ triết học thực tiễn ông gọi là siêu hình học để tăng cường sự thống trị của con người đối với tự nhiên Trong tác phẩm:

“Luận về phương pháp” R.Đề Các viết: “…Thay cho triết học trừu tượng dạy ở các trường, có thể lập một thứ triết học thực tiễn mà nhờ đó nếu biết được sức mạnh và tác dụng của lửa, nước, khí, sao, trời và tất

cả những

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Lê Quý An (1992), Những vấn đề chủ yếu về môi trường và phát triển tại Hội nghị Rio 92, Tạp chí

Thông tin Môi trường, số 3

2 Trần Lê Bảo (2001), Văn hóa sinh thái nhân văn, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội

3 Báo cáo hiện trạng môi trường Việt Nam năm 2002 và định hướng chiến lược để tiến tới phát triển

bền vững (2002), Bản dự thảo 8

4 Báo cáo của UNEP năm 2003

5 C.Mác (1962), Bản thảo kinh tế - triết học năm 1844, Nxb Sự thật, Hà Nội, tr 91, 92

6 C Mác và Ănghhen (1993), Toàn tập, Tập 23, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr 269

7 C Mác và Ănghhen (1994), Toàn tập, Tập 20, Nxb Chính trị Quốc gia, Sự thật, Hà Nội, tr 36, 475,

645 - 655

8 C Mác và Ănghhen (1995), Toàn tập, Tập 3, Nxb Chính trị Quốc gia, Sự thật, Hà Nội, tr 11

9 C Mác và Ănghhen (1999), Tuyển tập gồm 6 tập, Tập 2, Nxb Chính trị Quốc gia, Sự thật, Hà Nội,

tr 591

10 C Mác và Ănghhen (2000), Toàn tập, Tập 42, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr 135

11 C Mác và Ănghhen (2000), Toàn tập, Tập 42, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr 134 -135, 232,

239, 179, 234, 182

12 C Mác và Ănghhen (2000), Toàn tập, Tập 23, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr 266

13 C Mác và Ănghhen (2000), Toàn tập, Tập 3, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr 25 - 29

14 C Mác và Ănghhen (2000), Toàn tập, Tập 32, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr 80

15 C Mác và Ănghhen (2000), Toàn tập, Tập 2, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr 212

16 Chủ nghĩa Lênin và công cuộc đổi mới trong sự nghiệp xây dựng xã hội chủ nghĩa ở nước ta

(1990), Nxb Thông tin Lý luận, Hà Nội

17 Nguyễn Trọng Chuẩn (1980), Những tư tưởng của Ăngghen về quan hệ giữa con người và tự nhiên

trong "Biện chứng của tự nhiên", Tạp chí Triết học, số 4, tr 119 - 136

18 Nguyễn Trọng Chuẩn (1990), Góp phần vào vấn đề phát triển lực lượng sản xuất ở nước ta hiện

nay, Tạp chí Triết học, số 2, tr 12 - 14

19 Bùi Văn Dũng (1997), Bảo vệ môi trường trong đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước,

Tạp chí Triết học, số 3

20 Đảng Cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị

Quốc gia, Hà Nội, tr 148

21 Đảng Cộng sản Việt Nam (2006), Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb Chính trị

Quốc gia, Hà Nội, tr 23 - 24

22 Đảng Cộng sản Việt Nam (2008), Văn kiện Hội nghị lần thứ 6 BCHTW khóa X, Nxb Chính trị Quốc

gia, Hà Nội