Xác định giá trị tài nguyên du lịch của vườn quốc gia cúc phương bằng phương pháp TCM và CVM

--- TRƯƠNG VĂN ĐẠO XÁC ĐỊNH GIÁ TRỊ TÀI NGUYÊN DU LỊCH CỦA VƯỜN QUỐC GIA CÚC PHƯƠNG BẰNG PHƯƠNG PHÁP TCM VÀ CVM LUẬN VĂN THẠC SỸ DU LỊCH HỌC Hà Nội, 2008... TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ

-

TRƯƠNG VĂN ĐẠO

XÁC ĐỊNH GIÁ TRỊ TÀI NGUYÊN DU LỊCH CỦA VƯỜN QUỐC GIA CÚC PHƯƠNG BẰNG PHƯƠNG PHÁP TCM VÀ CVM

LUẬN VĂN THẠC SỸ DU LỊCH HỌC

Hà Nội, 2008

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRƯƠNG VĂN ĐẠO

XÁC ĐỊNH GIÁ TRỊ TÀI NGUYÊN DU LỊCH CỦA VƯỜN QUỐC GIA CÚC PHƯƠNG BẰNG PHƯƠNG PHÁP TCM VÀ CVM

Chuyên ngành: Du lịch học

(Chương trình đào tạo thí điểm)

LUẬN VĂN THẠC SỸ DU LỊCH HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS TRẦN ĐỨC THANH

Hà Nội, 2008

kết quả nghiên cứu của Luận văn là trung thực và chưa được công bố trong bất kì công trình hay tài liệu nào Tôi xin chịu trách nhiệm trước Hội đồng Khoa học Khoa Du lịch học, Trường Đại học Khoa học Xã hội

và Nhân văn

Học viên

Trương Văn Đạo

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn các Thầy, Cô giáo trong Khoa Du lịch học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện tốt nhất cho học viên trong suốt quá trình học tập, cũng như trong thời gian thực hiện và hoàn thiện Luận văn này

Tôi cũng xin cảm ơn các cán bộ, công nhân viên, đặc biệt là Ban quản lí Vườn Quốc gia Cúc Phương đã giúp tôi có được những thông tin đầy đủ và chính xác nhất về Vườn quốc gia, đặc biệt là trong giai đoạn thực địa và khảo sát tại Vườn

Bên cạnh đó, tôi hết sức biết ơn và trân trọng những ý kiến nhận xét quý báu và những góp ý chân thành của các bạn học viên trong và ngoài Khoa Du lịch học

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Trần Đức Thanh không chỉ đã dành nhiều thời gian và tâm huyết giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện Luận văn, mà còn là người tận tình hướng dẫn tôi trong cả quá trình học tập ở bậc Đại học

Học viên

MỤC LỤC

BẢNG QUY ĐỊNH CHỮ VIẾT TẮT IV

DANH MỤC BIỂU BẢNG 5

DANH MỤC HÌNH VẼ 7

MỞ ĐẦU 8

1 Lí do chọn đề tài 8

2 Mục tiêu nghiên cứu 10

3 Phạm vi nghiên cứu 10

4 Phương pháp nghiên cứu 10

5 Cấu trúc của Luận văn 11

NỘI DUNG 12

CHƯƠNG 1 LÍ LUẬN CHUNG VỀ TCM VÀ CVM 13

1.1 Các quan điểm và phương pháp định giá môi trường 13

1.2 Lược sử nghiên cứu TCM và CVM 19

1.2.1 Trên thế giới Error! Bookmark not defined 1.2.2 Ở Việt Nam 25

1.3 Nội dung phương pháp TCM Error! Bookmark not defined 1.3.1 Khái niệm Error! Bookmark not defined 1.3.2 Cơ sở của phương pháp Error! Bookmark not defined 1.3.3 Nội dung phương pháp luận Error! Bookmark not defined 1.3.4 Các bước thực hiện Error! Bookmark not defined 1.3.5 ZTCM và ITCM Error! Bookmark not defined 1.3.5.1 ZTCM 30

1.3.5.2 ITCM Error! Bookmark not defined 1.3.6 Phân tích các yếu tố của chi phí du lịchError! Bookmark not defined 1.3.7 Ưu, nhược điểm của TCM Error! Bookmark not defined

1.3.7.1 Ưu điểm Error! Bookmark not defined

1.3.7.2 Nhược điểm Error! Bookmark not defined

1.4 Phương pháp CVM Error! Bookmark not defined

1.4.1 Khái niệm Error! Bookmark not defined

1.4.2 Nội dung phương pháp Error! Bookmark not defined

1.4.3 Ý nghĩa của phương pháp Error! Bookmark not defined

1.4.4 Những khó khăn trong việc ứng dụng CVMError! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 TÀI NGUYÊN DU LỊCH CỦA VƯỜN QUỐC GIA CÚC

PHƯƠNG 39

2.1 Khái quát về các điều kiện tự nhiên và tài nguyên du lịch tự nhiên

Vườn Quốc gia Cúc Phương Error! Bookmark not defined

2.1.1 Vị trí địa lí Error! Bookmark not defined

2.1.2 Địa hình 40

2.1.3 Khí hậu Error! Bookmark not defined

2.1.4 Hệ thực vật Error! Bookmark not defined

2.1.5 Hệ động vật Error! Bookmark not defined

2.2 Điều kiện kinh tế - xã hội và tài nguyên du lịch nhân vănError! Bookmark not defined

2.2.1 Dân cư Error! Bookmark not defined

2.2.2 Tài nguyên du lịch nhân văn Error! Bookmark not defined

2.2.2.1 Động người xưa Error! Bookmark not defined

2.2.2.2 Bản Mường Error! Bookmark not defined

2.2.2.3 Hang Con Moong Error! Bookmark not defined

2.3 Cơ sở hạ tầng, vật chất kĩ thuật và nguồn nhân lực du lịchError! Bookmark not defined

2.3.1 Hệ thống giao thông Error! Bookmark not defined

2.3.2 Cơ sở lưu trú Error! Bookmark not defined

2.3.3 Dịch vụ du lịch Error! Bookmark not defined

2.3.4 Nguồn nhân lực 50

2.4 Hiện trạng khai thác và bảo tồn các tài nguyên du lịch 50

2.4.1 Các hoạt động du lịch 50

2.4.2 Các tuyến điểm tham quan Error! Bookmark not defined 2.4.3 Khách du lịch Error! Bookmark not defined 2.4.4 Các nỗ lực bảo tồn Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 ĐỊNH LƯỢNG GIÁ TRỊ DU LỊCH CỦA VƯỜN QUỐC GIA CÚC PHƯƠNG 60

3.1 Đặc điểm kinh tế - xã hội của khách du lịch 62

3.2 Chi phí du lịch 68

3.3 Cầu du lịch của Vườn Quốc gia Cúc Phương 72

3.4 Lợi ích du lịch và giá trị thặng dư của du khách nội địa tới Vườn Quốc gia Cúc Phương 73

3.5 Mức độ sẵn sàng đóng góp của du khách 75

Tiểu kết chương 3 80

KẾT LUẬN 82

TÀI LIỆU THAM KHẢO XII PHỤ LỤC 90

BẢNG QUY ĐỊNH CHỮ VIẾT TẮT

Valuation Method)

khách (Individual Travel Cost Method)

Tourism Organization)

Cost Method)

DANH MỤC BIỂU BẢNG

Bảng 1.1 Tổng hợp kết quả nghiên cứu tại Vườn quốc gia Ba Bể 27

Bảng 1.2 Tổng hợp kết quả nghiên cứu tại hồ Thác Bà .27

Bảng 2.1 Sự phân bố các taxon trong ngành của hệ thực vật Cúc Phương 43

Bảng 2.2 Khu hệ động vật có xương sống 46

Bảng 2.3 Đa dạng thành phần loài động vật có xương sống 46

Bảng 3.1 Đặc điểm của các đới du lịch .62

Bảng 3.2 Số lần đi du lịch theo các đới .63

Bảng 3.3 Độ dài chuyến đi theo các đới 63

Bảng 3.4 Số người trong đoàn theo các đới .64

Bảng 3.5 Phân loại khách nội địa theo mục đích chuyến đi .65

Bảng 3.6 Phân loại khách nội địa theo giới tính .65

Bảng 3.7 Phân loại khách nội địa theo độ tuổi .66

Bảng 3.8 Phân loại khách nội địa theo trình độ học vấn 66

Bảng 3.9 Phân loại khách nội địa theo tình trạng hôn nhân .67

Bảng 3.10 Tỷ lệ du khách nội địa đến Cúc Phương theo các đới .67

Bảng 3.11 Tỷ lệ khách nội địa/nghìn dân của các đới .68

Bảng 3.12 Mức chi tiêu theo các đới .70

Bảng 3.13 Tổng hợp tiêu dùng du lịch và tỷ lệ khách nội địa theo đới 71

Bảng 3.14 Tổng hợp thu nhập và tỷ lệ khách nội địa theo các đới .71

Bảng 3.15 Tổng hợp chi phí du lịch và tỷ lệ khách nội địa theo các đới .72

Bảng 3.16 Tương quan giữa VR và TC 72

Bảng 3.17 Thặng dư tiêu dùng theo các đới 74

Bảng 3.18 Tổng hợp giá trị giải trí của Vườn Quốc gia Cúc Phương .74

Bảng 3.19 Tỷ lệ du khách nội địa sẵn sàng đóng góp cho các nỗ lực bảo tồn 75

Bảng 3.20 Tỷ lệ du khách nội địa sẵn sàng đóng góp theo các đới 76

Bảng 3.21 Mức đóng góp cho các nỗ lực bảo tồn Vườn Quốc gia Cúc Phương 76

Bảng 3.22 Mức đóng góp theo các đới .77

Bảng 3.23 Nguyên nhân du khách nội địa không sẵn sàng đóng góp .77

Bảng 3.24 Mức độ sẵn sàng đóng góp của du khách nước ngoài .78

Bảng 3.25 Mức đóng góp của du khách nước ngoài cho các nỗ lực bảo tồn Vườn Quốc gia Cúc Phương .78

Bảng 3.26 Nguyên nhân du khách nước ngoài không sẵn sàng đóng góp cho các nỗ lực bảo tồn Vườn Quốc gia Cúc Phương .79

DANH MỤC HÌNH VẼ

Hình 1.1 Các bước thực hiện TCM .29

Hình 2.1 Bản đồ du lịch Vườn Quốc gia Cúc Phương .51

Hình 2.2 Số lượng khách du lịch đến Cúc Phương giai đoạn 1997 - 2007 .56

Hình 3.1 Tương quan giữa chi phí du lịch và số lượng khách .73

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Hiện nay, du lịch được coi là một nhu cầu không thể thiếu của một bộ phận lớn dân cư ở nhiều quốc gia trên thế giới và là một tiêu chuẩn để đánh giá chất lượng sống của con người Đặc biệt trong những năm gần đây, do

sự phát triển không ngừng của khoa học công nghệ và lực lượng lao động trên phạm vi toàn thế giới đã làm cho năng suất lao động được tăng lên, thời gian rảnh rỗi nhiều hơn, các chế độ phúc lợi xã hội cho người lao động được cải thiện đáng kể… Tất cả những điều đó đã giải phóng con người khỏi nơi sinh sống và làm việc thường xuyên để đi du lịch, trải nghiệm những vẻ đẹp độc đáo của các điểm du lịch Điều đó được chứng minh bởi số lượng du khách quốc tế đã và đang tăng lên nhanh chóng trên phạm vi toàn cầu

Du lịch, trước hết trong bản chất vốn có của nó, là một hiện tượng

xã hội Tuy nhiên, du lịch còn được coi là ngành kinh tế mũi nhọn của nhiều quốc gia Du lịch là ngành kinh tế mang ý nghĩa xã hội sâu sắc, bởi sự phát triển của du lịch góp phần thúc đẩy sự phát triển của rất nhiều các ngành khác Chính vì tính chất phức tạp của hoạt động du lịch

và lữ hành nên sự đóng góp của du lịch nói chung đối với các nền kinh

tế quốc dân cũng như giá trị đích thực của các điểm du lịch và chi phí thực tế mà du khách phải trả cho chuyến đi cũng chưa được đánh giá một cách chính xác Điều đó, ở một góc độ nào đó, đã làm giảm đáng kể giá trị du lịch của không ít các điểm đến Hơn nữa, khi giá trị thực tế của các điểm du lịch không được đánh giá một cách đúng đắn, các nỗ lực bảo tồn tài nguyên du lịch tại các điểm du lịch đó cũng thật khó để thực hiện, và cũng không dễ dàng thuyết phục du khách cũng như những người được hưởng lợi từ việc khai thác các tài nguyên du lịch tham gia đóng góp cho các nỗ lực bảo tồn đó

Năm 1947, trong một bức thư ngắn gửi Giám đốc Cục bảo tồn các Vườn quốc gia ở Mỹ, nhà toán học, kinh tế học và thống kê học người Mỹ Harold Hotelling (1895 - 1973) đã đề xuất áp dụng một phương pháp có tên

là Phương pháp chi phí du lịch (Travel Cost Method) nhằm đánh giá đầy đủ

và chính xác hơn giá trị du lịch của các điểm du lịch Tuy nhiên, vào thời điểm đó, những ý tưởng của ông đã không được đánh giá một cách đúng đắn cho đến những năm 60 của thế kỷ 20 với sự đóng góp to lớn của Jack Clawson và Marion Knetsch trong việc hoàn thiện và áp dụng phổ biến phương pháp này kết hợp với Phương pháp đánh giá ngẫu nhiên (CVM) Cho đến nay, TCM và CVM đã và đang được áp dụng rộng rãi ở nhiều quốc gia trên thế giới để đánh giá đúng đắn giá trị của các khu du lịch như các Vườn quốc gia, các hồ và các khu vực công cộng khác, nơi có rất nhiều các hoạt động vui chơi giải trí được tổ chức

Ở Việt Nam, TCM và CVM đã bước đầu được nghiên cứu và giới thiệu vào khoảng những năm 90 của thế kỷ 20 Tuy nhiên, việc áp dụng các phương pháp này vẫn còn rất hạn chế Và cho đến nay có thể nói rằng TCM

và CVM vẫn chưa được nghiên cứu một cách toàn diện và hoàn chỉnh về cả nội dung phương pháp luận cũng như phương thức áp dụng

Nhận thức được ý nghĩa thực tiễn hết sức to lớn của việc áp dụng Phương pháp chi phí du lịch và Phương pháp đánh giá ngẫu nhiên trong việc xác định một cách đúng đắn giá trị du lịch của các điểm tham quan, từ đó giúp cho công tác quy hoạch và quản lí du lịch được thực hiện có hiệu quả hơn, đề tài Luận văn tập trung nghiên cứu cơ sở lí luận và phương pháp luận của các phương pháp TCM và CVM và bước đầu áp dụng vào việc xác định giá trị du lịch của Vườn Quốc gia Cúc Phương

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Làm rõ quá trình hình thành và phát triển của phương pháp chi phí du lịch và phương pháp đánh giá ngẫu nhiên

- Mô tả nội dung phương pháp luận của phương pháp chi phí du lịch và phương pháp đánh giá ngẫu nhiên

- Xác định giá trị du lịch của Vườn Quốc gia Cúc Phương bằng cách áp dụng phương pháp chi phí du lịch kết hợp với phương pháp đánh giá ngẫu nhiên

- Đưa ra các khuyến nghị nhằm áp dụng một cách rộng rãi các phương pháp nói trên vào việc xác định giá trị thực tế của các điểm du lịch nói chung

3 Phạm vi nghiên cứu

Nhận thức được rằng đây là một vấn đề tương đối mới mẻ và khá phức tạp, do vậy đề tài nghiên cứu được giới hạn trong phạm vi sau:

- Về nội dung, đề tài nghiên cứu tập trung giải quyết các mục tiêu nghiên cứu đã đặt ra ở trên

- Về mặt không gian, để xác định được giá trị du lịch của Vườn Quốc gia Cúc Phương, đề tài tập trung vào việc phân tích các hoạt động du lịch được tổ chức tại Vườn, các tài nguyên du lịch được khai thác và những lợi ích du khách mang lại cho Vườn cũng như cộng đồng địa phương

- Về mặt thời gian, nội dung phương pháp luận của Phương pháp chi phí du lịch được nghiên cứu trong suốt quá trình hình thành và phát triển trên thế giới cũng như ở Việt Nam

4 Phương pháp nghiên cứu

Với các mục tiêu và phạm vi nghiên cứu nêu trên, đề tài luận văn có sử dụng các phương pháp luận và các phương pháp nghiên cứu sau đây:

Về mặt phương pháp luận, quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử được sử dụng như một kim chỉ nam trong suốt quá trình nghiên cứu Theo đó, các vấn đề trình bày trong luận văn được nghiên cứu trong quá trình vận động và phát triển trong mối quan hệ tác động với các vấn đề và

mục tiêu nghiên cứu khác, cũng như trong sự phát triển của hoạt động du lịch trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng Ngoài ra, do bản chất vốn có của nó, du lịch là một hệ thống trong đó các thành tố của hệ thống có mối tác động qua lại và ảnh hưởng lẫn nhau và có mối tương tác với các hệ thống kinh tế - xã hội khác Do vậy quan điểm hệ thống và phương pháp tiếp cận hệ thống được sử dụng xuyên suốt trong quá trình phân tích các vấn đề nghiên cứu của Luận văn Ngoài ra, các vấn đề nghiên cứu của Luận văn được phân tích, làm rõ hơn nhờ có sự kế thừa các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước đã được công bố rộng rãi

Bên cạnh đó, các phương pháp nghiên cứu sau đây đã được sử dụng trong quá trình thực hiện các mục tiêu nghiên cứu mà Luận văn đã đặt ra: phương pháp thu thập tài liệu, phương pháp khảo sát thực địa; các phương pháp thống kê, so sánh, tổng hợp và các phương pháp xã hội học…

5 Cấu trúc của Luận văn

Với mục tiêu, phạm vi và phương pháp nghiên cứu nêu trên, ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, đề tài Luận văn bao gồm những nội dung chính sau đây:

GIA CÚC PHƯƠNG BẰNG PHƯƠNG PHÁP TCM VÀ CVM

Nhận thức được rằng đây là một vấn đề khá mới mẻ và phức tạp, đòi hỏi quá trình nghiên cứu lâu dài và toàn diện Tuy nhiên, do khó khăn về nhiều mặt, cho nên chắc chắn có nhiều nội dung chưa được phân tích một cách thấu đáo và triệt để, cũng như còn không ít vấn đề mà học viên chưa đi tới Với thái độ nghiêm túc và tinh thần cầu thị, học viên rất mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước, các thầy

cô giáo trong và ngoài khoa cũng như của các bạn học viên gần xa