Mối quan hệ làng nghề phố nghề ở vùng phụ cận và hà nội

LÀNG NGHỀ- PHỐ NGHỀ TRONG SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ HÀNG HÓA CỦA THĂNG LONG- HÀ NỘI .... QUAN HỆ PHỐ NGHỀ - LÀNG NGHỀ TRONG SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ HÀNG HÓA THĂNG LONG- HÀ NỘI TH

đại học quốc gia Hμ Nội VIỆN VIỆT NAM HỌC VÀ KHOA HỌC PHÁT TRIỂN

HÀ NỘI – 2008

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI VIỆN VIỆT NAM HỌC VÀ KHOA HỌC PHÁT TRIỂN

Nguyễn Nhiên Hương

MỐI QUAN HỆ LÀNG NGHỀ - PHỐ NGHỀ

Ở VÙNG PHỤ CẬN VÀ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Giáo viên hướng dẫn : GS.VS Đào Thế Tuấn

Hà Nội - năm 2008

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân Các số liệu, kết quả trình bày trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào trước đây

Tác giả luận văn

Nguyễn Nhiên Hương

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt quá trình thực hiện luận văn, tôi đã nhận được sự giúp

đỡ, động viên tận tình của thầy cô, gia đình và bạn bè

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới thầy giáo hướng dẫn, GS

VS Đào Thế Tuấn, Chủ tịch Hội khoa học phát triển nông thôn Việt Nam

đã hết lòng giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này cũng như truyền đạt cho tôi nhiều kiến thức vô cùng hữu ích

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS TS Nguyễn Quang Ngọc, Viện trưởng Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, người đã cho tôi những lời khuyên quý giá trong suốt thời gian tiếp cận chuyên ngành mới ở bậc cao học

Cảm ơn gia đình, người thân và bạn bè đã luôn bên cạnh tôi, trợ giúp, khích lệ tôi kịp thời Đặc biệt, xin cảm ơn chị tôi, Th.s Nguyễn Thị Bình đã nhiệt tình chỉ dẫn, góp ý để tôi hoàn thiện được luận văn này

Mặc dù đã cố gắng hết sức, nhưng do hạn chế về khả năng, trình

độ, thời gian khiến luận văn không khỏi nhiều thiếu sót Kính mong sự góp ý, bổ sung của quý thầy cô, bạn bè giúp tôi khắc phục những thiếu sót đó Một lần nữa, xin gửi tới tất cả mọi người lời cảm ơn chân thành nhất

Nguyễn Nhiên Hương

MỤC LỤC

QUY ƯỚC DANH MỤC ĐO LƯỜNG 01

DANH MỤC CÁC BẢNG 02

MỞ ĐẦU 03

CHƯƠNG 1 LÀNG NGHỀ- PHỐ NGHỀ TRONG SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ HÀNG HÓA CỦA THĂNG LONG- HÀ NỘI 13

1.1 Khái niệm 13

1.1.1 Kinh tế hàng hóa 13

1.1.2 Khái niệm làng nghề 15

1.1.3 Khái niệm phố nghề 17

1.2 Tiền đề ra đời của kinh tế hàng hóa ở Thăng Long – Kẻ Chợ 18

1.2.1 Tiền đề về mặt tự nhiên 18

1.2.2 Tiền đề về mặt xã hội 23

1.3 Khái quát về sự phát triển của kinh tế hàng hóa của Thăng Long- Kẻ Chợ từ thế kỉ XI đến thế kỉ XIX 25

1.3.1 Tình hình kinh tế hàng hóa của Thăng Long từ thế kỉ XI- XIV 25

1.3.1.1 Những thay đổi về tổ chức hành chính thời Lý- Trần 26

1.3.1.2.Những mầm mống của kinh tế hàng hóa 28

1.3.2 Sự phát triển của kinh tế hàng hóa Thăng Long trong những thế kỉ XV-

XVIII 30

1.3.2.1 Chính sách mở rộng của nhà nước Lê- Trịnh 30

1.3.2.2 Sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa 33

1.3.3 Tình hình sản xuất hàng hóa của Hà Nội thế kỉ XIX 38

1.3.3.1 Sự suy yếu về vai trò chính trị của thành Hà Nội 38

1.3.3.2 Hoạt động kinh tế phong phú ở khu dân cư 41

Tiểu kết 56

CHƯƠNG 2 QUAN HỆ PHỐ NGHỀ - LÀNG NGHỀ TRONG SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ HÀNG HÓA THĂNG LONG- HÀ NỘI THẾ KỈ XIX 57

2.1 Nguồn gốc các phố nghề 58

2.1.1 Thống kê phố có nguồn gốc từ các làng nghề 58

2.1.2 Phân loại theo địa bàn gốc ra đời của phố nghề 63

2.2 Quan hệ kinh tế của các phố nghề- làng nghề 66

2.2.1 Quan hệ theo không gian địa lý 66

2.2.1.1 Quan hệ với các phường ven đô 66

2.2.1.2 Quan hệ với vùng phụ cận Hà Nội 69

2.2.2 Quan hệ theo loại hình hàng hóa 72

2.2.2 1 Phân loại theo loại hình sản phẩm các phố nghề 72

2.2.2.2 Quan hệ của từng nhóm phố nghề với các làng nghề 77

2.2.3 Quan hệ theo hình thức kinh doanh 84

2.2.3.1 Phố vừa làm nghề vừa kinh doanh 84

2.2.3.2 Phố chuyên buôn bán 87

2.3 Quan hệ về mặt xã hội, văn hóa 92

Tiểu kết 96

CHƯƠNG 3 THỬ TÌM HIỂU QUAN HỆ GIỮA LÀNG ĐAN LOAN- PHỐ HÀNG ĐÀO- CỤM LÀNG NGHỀ DỆT 97

3.1 Từ làng Đan Loan đến phố Hàng Đào 97

3.2 Hàng Đào và cụm làng dệt 103

3.2.1 Cụm làng dệt phía Tây kinh thành 104

3.2.2 Cụm làng dệt Hà Đông 109

3.3 Vai trò của phố Hàng Đào trong hoạt động kinh tế hàng hóa 114

Tiểu kết 121

KẾT LUẬN 123

TÀI LIỆU THAM KHẢO 126

QUY ƯỚC DANH MỤC ĐO LƯỜNG

- Cách ghi các con số ghi trong địa bạ được quy ước như sau:

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Phạm vi phường thôn tương ứng của 76 tuyến phố cổ hiện nay Bảng 1.2 Diện tích các loại hình đất đai của tổng Đông Thọ

Bảng 1.3 Diện tích các loại hình đất đai của tổng Thuận Mỹ

Bảng 1.4 Diện tích các loại hình đất đai của tổng Đồng Xuân

Bảng 1.5 Diện tích các loại hình đất đai của tổng Vĩnh Xương

Bảng 2.1 Thống kê nguồn gốc phố nghề

Bảng 2.2 Phân loại theo địa bàn gốc ra đời phố nghề

Bảng 2.3 Bảng thống kê quan hệ buôn bán giữa phố nghề Hà Nội với các làng nghề phụ cận

Bảng 2.4 Phân loại phố nghề theo loại hình sản phẩm

Bảng 2.5 Phân ngành thủ công mĩ nghệ

Bảng 2.6 Phân ngành nhuộm vải, tơ lụa, thêu và may đồ da

Bảng 2.7 Phân ngành buôn bán, chế biến lương thực thực phẩm

Bảng 2.8 Phân loại phố nghề bán VLXD và công cụ lao động

Bảng 2.9 Bảng thống kê phố vừa làm nghề vừa kinh doanh

Bảng 2.10 Bảng thống kê phố chuyên buôn bán

“Thành phố rồng bay” Nhiều học giả từng nhận xét, Thăng Long- Hà Nội là nơi lắng hồn núi sông ngàn năm, nơi “tụ- tán” tinh hoa đất Việt Từ bước ngoặt lịch sử năm 1010, Thăng Long- Hà Nội đã trở thành trung tâm chính trị- kinh tế- văn hóa, nơi “hội tụ quan yếu của bốn phương” và là “thượng đô kinh sư mãi muôn đời” [Ngô Sĩ Liên, tập 1, 125] Trong gần 10 thế kỉ của lịch

sử trung đại Việt Nam, đây là một thành thị tiêu biểu, một hình ảnh thu nhỏ của toàn bộ xã hội Việt Nam truyền thống Vì vậy, tìm hiểu, nghiên cứu về

Hà Nội trước hết là để giúp chúng ta hiểu rõ hơn về xã hội Việt Nam nói chung trong quá khứ

Hà Nội trong hướng đi chung của cả nước, đang đẩy mạnh công nghiệp hoá- hiện đại hoá Những thay đổi rõ nét bằng trực quan có thể nhìn nhận được là sự xuất hiện của hệ thống cơ sở vật chất mới, đặc biệt là các khu đô thị, khu công nghiệp… đã làm cho Hà Nội mang dáng dấp một thành phố công nghiệp hiện đại Nhưng cũng có những thay đổi từng ngày, mạnh mẽ và quyết liệt mà cuộc sống bề bộn hàng ngày khiến chúng ta không để tâm tới

Đó là những nét văn hóa cổ truyền, dấu ấn của Hà Nội ngàn xưa đang dần dần mai một, cần phải được nghiên cứu bảo vệ và giữ gìn

Vị thế quan trọng về chính trị, văn hóa và một lịch sử lâu đời đã tạo cho

Hà Nội sự thu hút đặc biệt đối với các nhà nghiên cứu khoa học trên mọi lĩnh vực Với nhiều “bí ẩn” vẫn đang chứa chất trong lòng thành phố 1000 năm tuổi, những khám phá, nghiên cứu chuyên sâu luôn là cần thiết

Khu phố cổ Hà Nội mà chúng ta vẫn thường quen gọi là khu “36 phố phường” là một nét riêng, rất đặc trưng của Hà Nội bởi lưu giữ và hàm chứa

cả giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể Bảo vệ và tôn tạo giá trị văn hóa này

là nhiệm vụ lâu dài đối với những ai yêu mến Hà Nội Một trong những nhiệm vụ trọng điểm là đảm bảo duy trì các nghề truyền thống và mối quan hệ với các làng nghề Thành phố Hà Nội mong muốn gìn giữ nghề truyền thống trong phố cổ Hà Nội để có thể gìn giữ di sản phi vật thể, nâng giá trị hiểu biết nghề truyền thống, duy trì các hoạt động kinh tế của các nghề truyền thống trong Phố cổ Hà Nội

Những lí do trên cùng với mong muốn góp phần hướng tới đại lễ kỉ niệm thủ đô 1000 năm tuổi Thăng Long- Đông Đô- Hà Nội, tác giả đã chọn nghiên cứu về “Mối quan hệ làng nghề- phố nghề ở vùng phụ cận và Hà Nội“ làm đề tài cho luận văn tốt nghiệp của mình Tuy nhiên, phạm vi nghiên cứu chỉ thu hẹp ở quan hệ kinh tế của làng nghề- phố nghề trong sự phát triển của kinh tế hàng hóa Thăng Long- Hà Nội thế kỉ XIX

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Bề dày truyền thống về lịch sử, kinh tế, văn hóa của Hà Nội đã thu hút

sự chú ý nghiên cứu của đông đảo các nhà khoa học trên nhiều lĩnh vực: địa

lý, địa chất, môi trường, lịch sử văn hóa, quân sự thuộc cả khoa học tự nhiên

và khoa học xã hội

Trong các lĩnh vực đó, sử học là ngành có số lượng các công trình nghiên cứu lớn nhất, lên tới hàng ngàn đầu tài liệu Những công trình nghiên

cứu chuyên sâu từ trước tới nay chủ yếu tập trung vào hai nội dung chính: xác định vị trí thành lũy Hà Nội trong lịch sử và mô tả diện mạo cũng như những biến đổi về mọi mặt của thủ đô qua 10 thế kỉ xây dựng phát triển Những công trình nghiên cứu tiêu biểu là: cuốn Thành cổ Việt Nam của Đỗ Văn Ninh, cuốn Tìm lại dấu vết thành Thăng Long của Phạm Hân, cuốn Thành lũy phố phường con người Hà Nội trong lịch sử của Nguyễn Khắc Đạm, Hà Nội nghìn năm xây dựng, Kiến trúc Hà Nội thế kỉ XIX, XX của Đặng Thái Hoàng, Địa chí văn hóa dân gian Thăng Long- Hà Nội, Thăng Long- Hà Nội 10 thế kỉ đô thị hóa Bên cạnh những chuyên khảo lớn, trên các tạp chí chuyên ngành cũng liên tục đăng tải nhiều bài viết có giá trị, đề cập tới từng khía cạnh riêng biệt khác nhau của Hà Nội Theo đó, hướng nghiên cứu thứ hai, chủ yếu là các công trình tập trung giới thiệu sự biến đổi của Thăng Long- Hà Nội về kiến trúc, văn hóa

Một lĩnh vực quan trọng để mô tả, hình dung đầy đủ diện mạo Hà Nội là

sự phát triển kinh tế hàng hóa đã bắt đầu được quan tâm nghiên cứu Một số

tác phẩm như Lịch sử thủ đô Hà Nội, Hà Nội- thủ đô nước cộng hòa xã hội

chủ nghĩa Việt Nam, Thăng Long- Hà Nội tuy trình bày khái quát về sự biến

đổi mọi mặt của Hà Nội nhưng cũng đã cung cấp nhiều thông tin về kinh tế nông nghiệp, thủ công nghiệp trên cơ sở khai thác tư liệu chính sử Hay cuốn

Hà Nội nửa đầu thế kỉ XX của Nguyễn Văn Uẩn, một tác phẩm đồ sộ khoảng

3000 trang nghiên cứu khá chi tiết tỉ mỉ là bức tranh toàn cảnh về Hà Nội, trong đó hoạt động kinh tế được hiện lên thông qua mô tả kĩ lưỡng theo không gian địa lý

Phải đến tác phẩm Thăng Long- Hà Nội thế kỉ XVII- XVIII- XIX của

Nguyễn Thừa Hỷ, một chuyên luận sâu sắc và có giá trị khoa học cao, kết cấu kinh tế- xã hội của một đô thị phong kiến tiêu biểu là Thăng Long- Hà Nội

mới được trình bày tập trung, chắt lọc từ các căn cứ khá tin cậy là chính sử, địa chí và kí sự Hán Nôm

Tiếp đó, phải kể đến tác phẩm Làng nghề, phố nghề Thăng Long- Hà

Nội ra đời trong dịp kỉ niệm 990 năm Thăng Long- Hà Nội nhằm đáp ứng nhu

cầu cấp thiết của thực tiễn trong việc tìm hiểu diện mạo, lịch sử nghề thủ công truyền thống, những hình thức thực hành nghề, những làng nghề, phố nghề nổi tiếng, qua đó để khẳng định truyền thống nghề, tinh hoa nghề của thủ đô văn hiến và tìm giải pháp nghiên cứu, bảo tồn, phát huy, quảng bá các giá trị truyền thống tốt đẹp đó Nghiên cứu này cung cấp nhiều thông tin về mặt kinh

tế, xã hội dưới góc nhìn văn hóa, văn minh Ngoài ra, các cuốn sách Nghề thủ

công truyền thống Thăng Long- Hà Nội của Trần Quốc Năm, Làng nghề thủ công mĩ nghệ miền Bắc của Trương Minh Hằng hay Đường phố Hà Nội của

Nguyễn Vinh Phúc, Phố phường Hà Nội xưa của Hoàng Đạo Thúy cũng là

những tài liệu có giá trị trong nghiên cứu kinh tế hàng hóa của Thăng Long Bên cạnh đó, dường như kinh tế Thăng Long- Hà Nội, đặc biệt là kinh tế thủ công nghiệp là mối quan tâm chung của rất nhiều người yêu mến và tâm huyết với thủ đô Trên nhiều đầu báo, tạp chí, liên tục có các bài viết nhỏ trình bày một vài ý tưởng, nhận xét về vấn đề này, nhất là trong khoảng một thập kỉ

gần đây Có thể kể một số bài viết: Nghề thủ công Thăng Long- Hà Nội: Thực

trạng và nhu cầu phát triển của tác giả Hồng Dương trên báo Lao động số

138 năm 2000, Nghề kim hoàn ở Việt Nam hôm nay của Nguyễn Ngọc Khuông, Vấn đề phố nghề cổ truyền trong lòng thành phố mới của Nguyễn Vinh Phúc, Bảo tồn và phát triển các làng nghề Hà Nội trong thời kì công

nghiệp hóa, hiện đại hóa thủ đô trên tạp chí Thăng Long- Hà Nội số 23 năm

2004, Làng, phố nghề Hà Nội- Sự định hình và biến đổi của Trương Duy Bích

trên tạp chí Văn hóa dân gian số 1 năm 2007

Trong các công trình, tác phẩm nghiên cứu về Hà Nội, việc khai thác triệt để thông tin từ các nguồn tư liệu là vô cùng quan trọng Tư liệu thành văn, tư liệu bản đồ, tư liệu địa bạ được khai thác từ nhiều góc độ khác nhau làm nổi bật mục đích nghiên cứu của mỗi tác giả Chính việc sử dụng linh hoạt, kết hợp nhiều nguồn tư liệu khác nhau đã làm cho các nghiên cứu về Hà Nội rất phong phú, đa dạng Tuy vậy, mảng nghiên cứu về kinh tế Hà Nội thời

kì trung đại vẫn đang còn nhiều khoảng trống Các tác giả chủ yếu tiếp cận kinh tế từ hoạt động thủ công nghiệp theo hai hướng Hướng thứ nhất là điểm lại hoạt động của các phố nghề để tìm lại về nguồn gốc của nó Hướng thứ hai, xuất phát từ thực trạng các nghề truyền thống đang mai một dần, các tác giả miêu tả, phục dựng lại hoạt động của một số nghề tiêu biểu Trong khi đó, một bộ phận kinh tế khác không kém phần quan trọng là thương nghiệp và mối quan hệ của nó với hoạt động thủ công nghiệp lại chưa được đề cập nhiều Bộ mặt kinh tế Thăng Long- Hà Nội vì thế chưa được tái hiện đầy đủ, toàn diện

Kế thừa kết quả của những công trình đi trước để tập hợp những số liệu thống kê về phố nghề Hà Nội và mong muốn bổ sung vào khoảng trống trong nghiên cứu về kinh tế Thăng Long qua việc xác định mối quan hệ kinh tế của khu vực này với các làng thủ công truyền thống khu vực phụ cận, tác giả hi vọng dựng lại hình ảnh tổng quan về những nhóm quan hệ kinh tế của Hà Nội thế kỉ XIX theo một cách tiếp cận mới: Khu vực học

3 Mục đích nghiên cứu

Lịch sử Hà Nội gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của nền kinh tế hàng hóa Nếu như vị thế thủ đô làm nên yếu tố “thành” của Thăng Long thì chính sự biến chuyển không ngừng của thủ công nghiệp và thương nghiệp nơi đây đã tạo dựng phần “thị” đông đúc, nhộn nhịp, sầm uất Để làm rõ các hoạt

động kinh tế hàng hóa của Thăng Long- Hà Nội, không thể tách rời việc nghiên cứu mối quan hệ Hà Nội và các vùng nông thôn châu thổ sông Hồng

Đó là những mối quan hệ kinh tế rất đa dạng theo từng nhóm ngành nghề hoặc theo mục đích sản xuất, buôn bán của các phố nghề Trong đó, nổi lên những quan hệ buôn bán, sản xuất chủ yếu, những nhóm nghề chiếm tỉ trọng lớn của Hà Nội và vai trò của trung tâm kinh tế nằm phía Đông kinh thành: Khu “36” phố phường

Tuy vậy, trải bao thăng trầm của lịch sử, có nghề đã biến mất, có nghề đã thay đổi hình thức kinh doanh để phù hợp với nhu cầu mới của thị trường Tìm hiểu và dựng lại những tuyến quan hệ buôn bán của phố nghề và làng nghề là công việc không đơn giản nhưng hết sức cần thiết Qua đó, chúng ta

sẽ nhìn nhận rõ hơn về con đường hình thành kinh tế thị trường của Thăng Long Nói cách khác, kinh tế của đô thị này thường xuyên giữ được sự hưng thịnh bởi nó là đầu ra của thị trường châu thổ sông Hồng Bảo tồn làng nghề, phố nghề truyền thống không chỉ là bảo tồn những giá trị văn hóa phi vật thể

mà còn nhằm mục đích thiết thực là phát triển kinh tế thủ công nghiệp nông thôn, kinh tế hộ gia đình Hiện nay, quy hoạch, định hướng phát triển vùng thủ đô của Đảng và Nhà nước cũng phải tính đến vai trò, tác động của mối quan hệ này trong lịch sử

Xuất phát từ mục đích trên, tác giả đã chọn hướng nghiên cứu về quan

hệ phố nghề- làng nghề Hà Nội và vùng phụ cận trong sự phát triển của kinh

tế hàng hóa vào thời kì có nhiều biến động của lịch sử dân tộc: thế kỉ XIX

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Căn cứ vào mục đích nghiên cứu như đã trình bày, đối tượng nghiên cứu của tôi là các làng nghề và phố nghề ở khu vực phụ cận và Hà Nội Trong khoảng thời gian và khả năng có hạn, giới hạn phạm vi nghiên cứu trong đề