SKKN GIÁO dục bảo vệ sự đa DẠNG SINH học QUA môn địa lý

Bài sáng kiến kinh nghiệm tập trung tìm hiểu về khả năng, hình thức giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học có trong sách giáo khoa Địa lý các lớp và xây dựng một ví dụ về cách hoạt động giá

I ĐẶT VẤN ĐỀ.

Đa dạng sinh học (tiếng Anh: biodiversity) được định nghĩa là sự khác nhau giữa các sinh vật sống ở tất cả mọi nơi, bao gồm: các hệ sinh thái trên cạn, sinh thái trong đại dương và các hệ sinh thái thuỷ vực khác, cũng như các phức hệ sinh thái mà các sinh vật là một thành phần trong đó Thuật ngữ đa dạng sinh học này bao hàm sự khác nhau trong một loài, giữa các loài và giữa các hệ sinh

thái khác nhau.(Nguồn: Bách khoa toàn thư mở Wikipedia )

Bảo vệ đa dạng sinh học là một trong những biện pháp quan trọng, hữu hiệu, kinh tế nhất và có tính bền vững trong các biện pháp để thực hiện mục tiêu bảo

vệ môi trường và phát triển bên vững đất nước Thông qua giáo dục, học sinh được trang bị kiến thức về đa dạng sinh học, về môi trường, về ý thức bảo vệ môi trường, năng lực phát hiện và xử lí các vấn đề môi trường

Hiện nay, vấn đề bảo vệ môi trường trong đó có bảo vệ sự đa dạng sinh học

đang là vấn đề đặt ra cho toàn cầu Trong nhà trường, việc giáo dục bảo vệ môi trường được khai thác từ nhiều môn học trong đó có môn Địa lý Bài sáng kiến kinh nghiệm tập trung tìm hiểu về khả năng, hình thức giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học có trong sách giáo khoa Địa lý các lớp và xây dựng một ví dụ về cách hoạt động giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học

II THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ.

1 Khả năng giáo dục bảo vệ sư đa dạng sinh học qua môn Địa lý ở trường phổ thông:

Nội dung chương trình Địa lý các lớp ở phổ thông có nhiều khả năng để khai thác giáo dục môi trường trong đó có giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học Cụ thể:

- Lớp 6: Nội dung chủ yếu của chương trình là học về Địa lý tự nhiên đại cương, khoa học về Trái đất, các thành phần tự nhiên của Trái đất Nội dung giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học tập trung ở phần Lớp vỏ sinh vật, các nhân

tố ảnh hưởng tới sự phân bố thực vật, động vật trên Trái Đất

- Lớp 7: Nội dung chủ yếu của chương trình là học về các Môi trường Địa lý và thiên nhiên, con người ở các châu lục Khả năng giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học có ở một số bài thuộc phần nội dung về các môi trường, thiên nhiên ở các châu lục

- Lớp 8: Chương trình Địa lý lớp 8 học về thiên nhiên, con người ở châu Á và Địa lý tự nhiên Việt Nam Nội dung giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học có ở một số bài như:

Bài 3: Sông ngòi và cảnh quan châu Á

Bài 24: Vùng biển Việt Nam

Bài 37: Đặc điểm sinh vật Việt Nam

Bài 38 Bảo vệ tài nguyên sinh vật Việt Nam

Bài 42: Miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ

- Lớp 9: Nội dung chương trình Địa lý lớp 9 học về Địa lý Kinh tế - xã hội Việt Nam trong đó nội dung bảo vệ sự đa dạng sinh học nằm ở vấn đề khai thác tự nhiên ở các vùng

Nhìn chung, những kiến thức Địa lý được khai thác để giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học tập trung ở những nội dung về:

* Hiện trạng tài nguyên sinh vật:

Rừng nguyên sinh bị tàn phá thay vào là rừng thứ sinh, cây bụi, trảng cỏ; sự tuyệt chủng của các loài sinh vật quý hiếm, sự suy giảm

về chất lượng và số lượng của các loài sinh vật

* Nguyên nhân làm suy giảm đa dạng sinh học:

Khai thác rừng bừa bãi, cháy rừng, săn bắt động vật trái phép, ô nhiễm môi trường, chiến tranh hủy diệt, quản lý, bảo vệ kém,

* Hậu quả của sự suy giảm đa dạng sinh học:

Mất đi nhiều nguồn gen quý hiếm, khí hậu thay đổi, đất đai bị suy thoái, thiếu nguồn thức ăn, thiếu nguồn nguyên liệu cho ngành dược học, nông nghiệp, công nghiệp,

* Biện pháp bảo vệ sự đa dạng sinh học:

Khai thác, sử dụng tài nguyên sinh vật phải hợp lý, đi đôi với biện pháp tái tạo, phục hồi; có sự hợp tác toàn cầu để bảo vệ đa dạng sinh học, phòng chống và giải quyết các loại ô nhiễm môi trường

2 Các kiến thức Địa lý được khai thác để giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học chủ yếu tồn tại dưới 2 dạng sau:

- Dạng I: Nội dung chủ yếu của bài học hay một số phần nội dung bài Địa lý có

sự trùng hợp với nội dung giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học:

Ví dụ:

Khai thác rừng bừa bãi biến rừng rậm thành rừng thưa, trảng cỏ (Bài 27: Lớp

vỏ sinh vật Các nhân tố ảnh hưởng tới sự phân bố thực, động vật trên Trái đất, Địa lý 6)

Cá voi xanh đang có nguy cơ tuyệt chủng (Bài 46: Châu Nam Cực Châu lục lạnh nhất thế giới, Địa lý 7)

Bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên (Bài 44: Thực hành: Phân tích mối quan hệ giữa các thành phần tự nhiên Vẽ và phân tích biểu đồ cơ cấu kinh

tế của địa phương- Địa lý 9)

- Dạng II: Một số nội dung của bài học, hay một số phần nhất định của bài Địa

lý có liên quan trực tiếp với nội dung giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học

Ví dụ:

Tài nguyên sinh vật Việt Nam ( Bài 37: Đặc điểm sinh vật Việt Nam, Địa lý 8) Giá trị của tài nguyên ( Bài 38: Bảo vệ tài nguyên sinh vật Việt Nam, Địa lý 8)

Bảo vệ tài nguyên và môi trường biển – đảo Việt Nam ( Bài 38, Bài 39: Phát triển tổng hợp kinh tế và bảo vệ tài nguyên, môi trường biển – đảo, Địa lý 9)

III GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

Địa lý là một môn học có nhiều khả năng để giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học Số bài có nội dung Địa lý trùng hợp với nội dung giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học chiếm tỉ lệ đáng kể, khoảng 6-7% số bài học Địa lý Ngoài ra còn

có nhiều bài học có nội dung có thể liên hệ để giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học

1 Một số cách thức khai thác nội dung giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học qua môn Địa lý ở trường phổ thông.

1.1 Trên lớp:

Thông qua môn học trong chính khóa, có một số cách thức sau:

- Sử dụng các phương tiện dạy học làm nguồn tri thức được “vật chất hóa” như là điểm tựa, cơ sở để học sinh phân tích, tìm tòi các kiến thức về đa dạng sinh học

Ví dụ:

Giáo viên có thể cho học sinh khai thác sách giáo khoa, tranh ảnh, băng hình video, sách báo, để khám phá các kiến thức về đa dạng sinh học

- Sử dụng các tài liệu tham khảo (các bài báo, các đoạn trích trong các sách báo khoa học, các tư liệu, số liệu mới điều tra, các ảnh chụp mới nhất ) để làm

rõ thêm các vấn đề về môi trường trong đó có vấn đề về đa dạng sinh học

- Sử dụng các phương pháp dạy học theo cách thức học sinh tự khai thác, tự tìm kiếm, nhận thức các tri thức về bảo vệ đa dạng sinh học như các phương pháp thảo luận, động não, đóng vai, tranh luận, dự án, nghiên cứu,

- Ngoài ra có thể sử dụng các phương pháp dùng lời để cung cấp cho học sinh kiến thức về giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học như phương pháp kể chuyện, thuyết trình, mô tả

- Xây dựng bài tập xuất phát từ kiến thức môn học, nhưng gắn liền với thực tế địa phương để học sinh tự tìm hiểu

- Khai thác thực trạng về đa dạng sinh học ở thế giới, đất nước, địa phương để xây dựng bài học có liên quan đến nội dung giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học

- Khi thực hiện các tiết học có nội dung gần gũi với nội dung giáo dục bảo vệ

sự đa dạng sinh học, giáo viên có thể chọn địa điểm thích hợp để giảng dạy như đồng ruộng, vườn trường, một khu rừng gần trường, một sở thú,

1.2 Ngoài lớp:

Có một số cách thức giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học ở ngoài lớp như sau:

- Báo cáo chuyên đề về bảo vệ đa dạng sinh học do các nhà khoa học, các kĩ thuật viên hay giáo viên chuyên về môi trường trình bày

- Thực địa khảo sát thực trạng tài nguyên, các biện pháp bảo vệ đa dạng sinh học ở địa phương

- Tổ chức cho học sinh tham gia các chiến dịch xanh hóa trong nhà trường như trồng cây, chăm sóc cây,

- Tổ chức các cuộc thi vẽ, tìm hiểu đời sống hoạt động của các loài động vật quanh em

- Xây dựng các dự án về bảo vệ đa dạng sinh học ví dụ xây dựng dự án trồng cây xanh trong trường học, Bảo vệ rừng đầu nguồn, Bảo vệ động vật ở địa phương

- Thông qua các hoạt động ngoại khóa khác như Trò chơi Địa lý, Tổ Địa lý, Câu lạc bộ Địa lý, Đố vui Địa lý, Thông tin Địa lý, Tham quan Địa lý để lồng ghép giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học

2 Ví dụ về cách thức tổ chức hoạt động giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học trong bài học Địa lý trong nhà trường phổ thông.

BÀI 38: BẢO VỆ TÀI NGUYÊN SINH VẬT VIỆT NAM (ĐỊA LÝ 8)

I Mục tiêu bài học:

1.Về kiến thức:

- Hiểu được giá trị to lớn của tài nguyên sinh vật Việt Nam

- Nắm được thực trạng (số lượng, chất lượng) của nguồn tài nguyên sinh vật 2.Về kĩ năng:

- Rèn luyện các kĩ năng: sử dụng lược đồ, bản đồ tài nguyên rừng Việt Nam, các kĩ năng quan sát, phân tích và đánh giá

- Tính toán và vẽ biểu đồ về sự biến động diện tích rừng ở Việt Nam

3.Về tư tưởng:

- Giáo dục ý thức cao trong việc bảo vệ đa dạng sinh học và phát huy tốt nguồn tài nguyên sinh vật của đất nước

- Có ý thức tìm hiểu và chấp hành các chính sách pháp luật của Nhà nước về bảo vệ động – thực vật

II Phương pháp dạy học:

- Đàm thoại gợi mở.Động não Thảo luận Sử dụng phương tiện trực quan

III Phương tiện dạy học

- Lược đồ lâm nghiệp Việt Nam, tranh ảnh về các sinh vật quý hiếm, các tài liệu tham khảo có liên quan

IV Tiến trình tổ chức dạy học:

1 Ổn định tổ chức:

2 Kiểm tra bài cũ:

? Sự đa dạng của hệ sinh thái ở nước ta được thể hiện như thế nào ?

? Rừng trồng và rừng tự nhiên khác nhau như thế nào?

3 Bài mới:

*GV vào bài: Sinh vật nước ta rất phong phú đa dạng và sinh trưởng rất nhanh,

chúng có giá trị như thế nào đối với cuộc sống của chúng ta ? Cần phải làm gì để bảo vệ và khai thác tốt nguồn tài nguyên sinh vật ?

*Hoạt động 1: Tìm hiểu

giá trị của tài nguyên sinh

vật ở nước ta

(10 phút)

? Cho biết về giá trị của tài

nguyên sinh vật ở nước ta?

? Em hãy cho biết giá trị

của thực vật dựa vào bảng

38.1?

? Bên cạnh đó, động vật ở

nước ta có giá trị ra sao ?

? Em hãy nêu một số sản

phẩm lấy từ động vật rừng

và biển mà em biết ?

- GV: liên hệ đến các sản

phẩm từ động vật được

nuôi, và khai thác ở địa

phương

*Hoạt động 2: Tìm hiểu

quá trình bảo vệ tài nguyên

Tìm hiểu mục 1

HS trả lời

Có giá trị về nhiều mặt:cho gỗ;

cây cho dầu nhựa;

cây cho chất nhuộm;

cây thuốc; cây thực phẩm; cây cho nguyên liệu sx công nghiệp; cây cảnh

Giá trị kinh tế của các loài động vật:

sản phẩm làm thức

ăn, làm thuốc, và làm đẹp

Tìm hiểu mục 2

1 Giá trị của tài nguyên sinh vật

- Sinh vật nước ta là một nguồn tài nguyên

to lớn, có khả năng phục hồi và phát triển,

có giá trị về nhiều mặt đối với đời sống chúng ta như: thực vật

và động vật

2 Bảo vệ tài nguyên

rừng (10 phút)

? Nêu thực trạng tài

nguyên rừng ở nước ta

hiện nay ?

? Em hãy cho biết 1 số

nguyên nhân làm suy giảm

nguồn tài rừng ?

?Theo em, vì sao phải bảo

vệ rừng ? Tác dụng của

việc bảo vệ rừng là gì ?

- GV: nhận xét và bổ sung

 HS trả lời

Nguyên nhân :

- Đốt rừng làm nương rẫy, khai thác rừng trái phép, không hợp lí

- Nạn cháy rừng, chiến tranh hủy diệt

- Quản lí lỏng lẻo

Thảo luận nhóm (3 phút), đại diện các nhóm trình bày:

- Bảo vệ rừng là yêu cầu, điều kiện

để phát triển kinh tế đất nước, tạo được

sự cân bằng sinh thái tự nhiên…

- Tác dụng: bảo vệ những loài động, thực vật quý hiếm của đất nước, bảo vệ môi trường và hạn

rừng

- Rừng nguyên sinh ở

VN còn rất ít, tỉ lệ che phủ của rừng rất thấp (33  35%), chất lượng rừng giảm sút

? Để bảo vệ tài nguyên

rừng Nhà nước đã có

những biện pháp gì ?

- GV: mở rộng luật của Nhà

nước nề việc bảo vệ rừng

*Hoạt động 3: Tìm hiểu

quá trình bảo vệ tài nguyên

động vật (10 phút)

? Cho biết vì sao cần thiết

phải bảo vệ tài nguyên động

vật ở nước ta ?

- GV: nêu hậu quả việc phá

rừng của con người gây ra

đối với động vật, hệ sinh

thái tự nhiên và môi trường

? Để bảo vệ tài nguyên

động vật, chúng ta phải

làm gì ?

chế thiên tai…

 HS trả lời

Tìm hiểu mục 3

Song song với việc phá rừng, con người đã hủy diệt nhiều loại động vật…có tính chất hủy diệt (thuốc nổ, hóa chất, điện)

Không phá rừng, bắn giết chim thú, không khai thác, săn bắt động vật bằng những phương tiện

có tính hủy diệt (thuốc nổ, hóa chất

- Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách

và luật để bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng, phấn đấu đến năm 2010 trồng mới được 5 triệu ha rừng

3 Bảo vệ tài nguyên động vật

- Không phá rừng, bắn giết chim thú, không khai thác, săn bắt động vật bằng những phương tiện có tính hủy diệt (thuốc nổ, hóa chất độc, điện…) -Tạo điều kiện cho động vật phát triển

- GV: liên hệ đến việc khai

thác thác thủy sản của địa

phương: dùng thuốc trừ sâu,

điện…

độc, điện…)

4 Củng cố bài học: (5 phút)

? Cho biết những nguyên nhân làm cho tài nguyên sinh vật ở nước ta bị suy giảm ?

? Để nguồn tài nguyên sinh vật nước ta khỏi bị suy giảm, chúng ta cần phải làm gì ?

- Giáo viên nhận xét và bổ sung

5 Hướng dẫn về nhà: (4 phút)

- Hoàn thành phần câu hỏi và bài tập trong sgk

- Hướng dẫn học sinh làm bài tập số 3

- Tìm hiểu trước bài 39: Đặc điểm chung của tự nhiên Việt Nam

BÀI HỌC KINH NGHIỆM

Giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học qua môn Địa lý rất quan trọng và cần thiết Để giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học có hiệu quả, giáo viên cần lưu ý các vấn đề sau:

1 Giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học đưa vào chương trình Địa lý các lớp chỉ rơi vào một số bài, một số nội dung cụ thể cho nên giáo viên cần cân nhắc kĩ

để lựa chọn nội dung kiến thức thích hợp, nên ưu tiên các kiến thức Địa lý trùng hợp với kiến thức giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học

2 Không làm biến tính đặc trưng môn học, không biến bài học Địa lý thành bài giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học

3 Giáo viên nên sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, huy động nhiều học sinh tham gia, phát huy cao độ tính tích cực nhận thức của học sinh Cần tận dụng tối đa mọi khả năng để học sinh trực tiếp tiếp xúc với môi trường

4 Cần tranh thủ tối đa sự ủng hộ, giúp đỡ của nhà trường, các cơ quan có chức năng để giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học cho học sinh

5 Chỉ có thể thực hiện tốt việc giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học qua môn Địa lý khi giáo viên có tâm huyết, nhận thức đúng tầm quan trọng của giáo dục bảo vệ sự đa dạng sinh học qua môn học này

VI TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bộ KHCN & MT- Cục Môi trường, 200 câu hỏi/đáp về môi trường, Hà Nội,

2000

2 Phạm Xuân Hậu, Nguyễn Kim Hồng, Nguyễn Đức Vũ, Hoạt động giáo dục môi trường trong môn Địa lý ở trường phổ thông, NXB Giáo dục, 2000

3 Nguyễn Đức Vũ, Giáo dục môi trường qua Địa lý (Tập bài giảng Cao học), Huế, 2000

4 Sách giáo khoa Địa lý 6, 7, 8, 9, NXB Giáo dục, 2005

Quỳnh Phương, ngày 11 tháng 1 năm 2013

Người viết SKKN:

Nguyễn Thị Yến