TÀI LIỆU THAM KHẢO CHUYÊN đề bồi DƯỠNG KIỄN THỨC, xây DỰNG nền văn HÓA TIÊN TIẾN, đạm đà BẢN sắc dân tộc

Nửa cuối thế kỷ 20 thuật ngữ văn hoá được sử dụng một cách rộng rãi, phổ biến trong cộng đồng quốc tế cũng như trong các quốc gia, dân tộc. Văn hoá đã và sẽ thâm nhập sâu vào mọi lĩnh vực, mọi tổ chức, mọi hoạt động của đời sống xã hội, giữ vai trò nền tảng tinh thần, đồng thời vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển, tiến bộ lịch sử. Nhận thức đúng đắn vai trò của văn hoá. Đảng Cộng sản Việt Nam đã thường xuyên quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo việc xây dựng, phát triển nền văn hoá và hướng văn hoá phục vụ đắc lực cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa

ĐẬM ĐÀ BẢN SẮC DÂN TỘC

Nửa cuối thế kỷ 20 thuật ngữ văn hoá được sử dụng một cách rộng rãi,phổ biến trong cộng đồng quốc tế cũng như trong các quốc gia, dân tộc Vănhoá đã và sẽ thâm nhập sâu vào mọi lĩnh vực, mọi tổ chức, mọi hoạt động củađời sống xã hội, giữ vai trò nền tảng tinh thần, đồng thời vừa là mục tiêu, vừa

là động lực của sự phát triển, tiến bộ lịch sử Nhận thức đúng đắn vai trò củavăn hoá Đảng Cộng sản Việt Nam đã thường xuyên quan tâm lãnh đạo, chỉđạo việc xây dựng, phát triển nền văn hoá và hướng văn hoá phục vụ đắc lựccho sự nghiệp giải phóng dân tộc, sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ViệtNam xã hội chủ nghĩa Trong thời kỳ phát triển mới của đất nước Đảng takhẳng định: “Xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, vừa làmục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế – xã hội” (Văn kiệnĐại hội Đảng IX, tr.144)

Để nắm vững và vận dụng đúng đắn, sáng tạo quan điểm của Đảng, cầntiếp cận sâu sắc lý luận chung về văn hoá, phân tích rõ tính tất yếu và nhữngkhía cạnh bản chất của nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, chỉ ranhững định hướng, nguyên tắc, giải pháp xây dựng nền văn hoá đó và một sốyêu cầu vận dụng Chuyên đề này triển khai và tập trung giải quyết 3 vấn đề

cơ bản sau:

1 Xây dựng nền văn hoá mới ở Việt Nam là vấn đề có tính quy luật

2 Sự thống nhất gữa tính tiên tiến và tính bản sắc trong xây dựng nềnvăn hoá mới

3 Định hướng, nguyên tắc và giải pháp xây dựng nền văn hoá Việt Namtiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

1 Xây dựng nền văn hoá mới ở Việt Nam là vấn đề có tính quy luật

1.1 Xây dựng nền văn hoá mới là nhiệm vụ quan trọng, một bộ phận cấu thành của cách mạng xã hội chủ nghĩa

1.1.1 Cách mạng XHCN là cuộc cải biến sâu sắc, toàn diện và triệt để nhất, trong đó văn hoá là một mặt trận

Những cuộc CMXH diễn ra trong xã hội có giai cấp đối kháng trước đâyđều không xoá bỏ được chế độ tư hữu và tình trạng người bóc lột người Chỉđến cách mạng XHCN dưới sự lãnh đạo của chính Đảng của giai cấp vô sảnmới thực sự đem lại sự thay đổi căn bản trong toàn bộ hệ thống sản xuất vật

chất và sản xuất tinh thần của xã hội Cách mạng XHCN hướng vào giải

phóng toàn xã hội, giải phóng dân tộc, giải phóng con người; khắc phục triệt

để tình trạng con người bị tha hoá, tạo điều kiện, phát triển và không ngừng hoàn thiện con người.

Chủ nghĩa cộng sản trong bản chất của nó - như C.Mác nói - là “chủnghĩa nhân đạo hiện thực”, Lênin cũng đã từng chỉ ra: chủ nghĩa xã hội khoahọc là thành tựu trí tuệ của loài người Giai cấp công nhân không tham gia tạodựng học thuyết đó với tư cách công nhân, mà với tư cách những nhà lý luận

của CNXH Như vậy cách mạng XHCN tự thân nó đã bao hàm tính văn hoá.

Cách mạng XHCN “sáng tạo ra cái mới, con người mới, sáng tạo ra nhân sinh quan mới” Điều đó đòi hỏi chúng ta phải tiến hành một cuộc cải biến sâu sắc trên tất cả các phương diện, trong đó văn hoá là một mặt trận.

Chúng ta tiến hành cách mạng XHCN trong thực trạng của một nền văn

hoá “trồng lúa nước” Các cư dân cư trú phổ biến trong các làng xóm khép

kín, khoa học kỹ thuật chưa phát triển, các phương tiện giao thông và thông

tin rất thô sơ Nhìn tổng quát đó là nền văn hoá của những người nông dân

gắn với các cuộc chiến tranh vệ quốc, cách thức lao động chân tay, cuộc chiến đấu giành quyền dân chủ và dân sinh để tồn tại Trong di sản văn hoá

ấy, có sự đan xen hoà quyện của các hệ tư tưởng và niềm tin tôn giáo; nó chiphối rất sâu và rất mạnh, thẩm thấu vào huyết mạch mỗi con người và ùa vào

các không gian văn hoá người Việt trên mọi miền đất nước Đặc biệt hệ tưtưởng Nho giáo có vị trí khá quan trọng xâm nhập vào hầu hết các tuyến vănhoá Việt Nam, từ văn hoá chính trị, văn hoá đạo đức, văn hoá pháp luật đếnvăn hoá giáo dục… Do vậy mà nền văn hoá Việt Nam trong truyền thống có

sự phát triển pha tạp các dòng văn hoá, tạo nên các đối trọng tự nhiên của nó,

thiếu tính khuynh hướng và không có trường phái rõ rệt Đây là nguyên nhân

cơ bản hình thành những kết cấu cổ truyền, khiến cho nền văn hoá Việt Nam

về đại thể mang khá nhiều nét đẹp nhưng không ít cái lạc hậu

Đi lên CNXH bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, trên thực tế chúng ta

không có nền văn hoá của giai cấp công nhân đối mặt với nền văn hoá củagiai cấp tư sản Giai cấp công nhân về số lượng lại rất ít, tuyệt đại bộ phận

đều xuất thân từ nông dân Vì vậy, khi phát triển đô thị, chúng ta không có

một nền văn hoá đô thị nguyên nghĩa, khi tiến hành công nghiệp hoá, chúng

ta không có tảng nền của văn hoá công nghiệp Từ các độ thị cũ và mới đến

các khu công nghiệp nhanh chóng trở thành những tụ điểm tiếp nhận các làngvăn hoá nông dân truyền thống, với các sắc màu khác nhau, tuy có cải tiến ítnhiều nhưng về căn bản vẫn mang nặng tư tưởng thủ cựu, bấp bênh, lạc hậu

Xây dựng CNXH đòi hỏi chúng ta phải xây dựng được một nền văn hoá cao với nội dung dân tộc, hiện đại, nhân văn Đây là một nhiệm vụ khó khăn,

phức tạp không phải là công việc một sớm, một chiều Muốn thay đổi, muốncải tạo các tư tưởng “cố hữu cổ truyền”, những quan hệ đã phong hoá phải cómột cơ chế biến đổi nội sinh từ trong bản thân nó

Kinh nghiệm lịch sử cho thấy chúng ta không thể xây dựng được một

nền văn hoá cao nếu không có sự cải biến sâu sắc về trình độ nhận thức, trình

độ lưu trữ, trình độ quan hệ, trình độ sáng tạo của con người trong tất cả các hoạt động; nó vừa liên quan đến các lĩnh vực khoa học, công nghệ, vừa liên

quan có tính bản chất đến vấn đề con người, vấn đề tăng trưởng nguồn lực,trình độ của con người; các phong tục, tập quán, niềm tin, hệ chuẩn giá trị,

cách thức sinh hoạt, tiềm thức và vô thức… Tất cả những vấn đề đó thuộc nộidung và yêu cầu của sự nghiệp xây dựng nền văn hoá mới trong quan hệkhăng khít với các lĩnh vực khác cấu thành tính sâu sắc, toàn diện và triệt đểcủa cách mạng XHCN.

1.1.2 Cách mạng XHCN diễn ra trong điều kiện chống phá kịch liệt của kẻ thù trên tất cả các phương diện, trong đó chống lại sự phản kháng

về phương diện tư tưởng văn hoá là sự phản kháng sâu sắc nhất và mãnh liệt nhất

Quá trình xây dựng xã hội mới phải gắn liền với việc đấu tranh xoá bỏnhững tàn dư về tư tưởng và văn hoá của chế độ cũ, đặc biệt phải nhổ tận gốc

rễ những nọc độc về tư tưởng và văn hoá phản động đang hàng ngày hàng giờ

truyền lan vào trong đời sống văn hoá của từng người và của xã hội Lênin đã

từng chỉ ra “suốt trong thời kỳ quá độ, cách mạng sẽ vấp phải sự phản kháng

của tư bản cũng như của rất nhiều tay chân của chúng trong giới trí thức tưsản là những kẻ đang chống lại một cách có ý thức và sẽ vấp phải sự phảnkháng của khối rất lớn những người lao động – trong đó có cả nông dân – họđang bị đè quá nặng dưới những phong tục tập quán tiểu tư sản, thứ phảnkháng một cách không có ý thức” và “khi xã hội cũ chết, thì người ta khôngthể đem tử thi của nó mà bỏ vào áo quan để chôn xuống đất, thây ma ấy rữa ratrong hàng ngũ chúng ta và gây bệnh sang bản thân chúng ta… trên thế giớichưa có và không thể có một cuộc cách mạng vĩ đại nào diễn biến khácđược” Vì vậy: sau khi hoàn thành cuộc cách mạng chính trị lớn nhất chưatừng thấy trên thế giới thì những nhiệm vụ khác lại đặt ra cho chúng ta, nhữngnhiệm vụ về văn hoá

Đất nước ta đi lên CNXH từ nền kinh tế lạc hậu bị chiến tranh tàn phá,công tác quản lý sản xuất còn nhiều nhược điểm Những bệnh thâm canh cố

đế của người sản xuất nhỏ như chủ nghĩa tự do, ý thức coi thường kỷ cương

phép nước, tham ô lãng phí, tham nhũng… tồn tại kéo dài Đặc điểm sản xuất

nhỏ để lại cho chúng ta những con người vốn quen với tư tưởng cá nhân, vị

kỷ Những mặt tiêu cực và hạn chế của văn hoá cổ truyền đã hằn sâu trong

nếp sống con người, nó biến thành thói quen, lối sống của họ Nhiều quan

điểm đạo đức, văn hoá bị ràng buộc bởi khuôn khổ chặt hẹp của lễ giáo phongkiến Con người bộc lộ nhiều nhược điểm, hạn chế trong phương pháp tư duy,nếp nghĩ, tầm nhìn…

Cuộc chiến tranh xâm lược của thực dân Pháp, nhất là đế quốc Mỹ đã kếtthúc cách dây nhiều thập kỷ, tới nay vẫn còn để lại những hậu quả nặng nề

Nó đã tiến hành tàn phá đất nước ta không chỉ bằng bom đạn, chất độc da

cam mà bằng cả nọc độc của văn hoá thực dân – một thứ “văn hoá” nô dịch,

lai căng, đồi trụy cực kỳ phản động… làm nhiễm độc tâm hồn của h àng triệu người Liên minh “ma quỷ” giữa những di hại của những tư tưởng phong

kiến, tư tưởng tư sản cùng với những tác động phản giá trị của thế giới “hiện

đại” thông qua “diễn biến hoà bình” của đế quốc Mỹ… làm cho sự nghiệp

xây dựng nền văn hoá mới diễn ra trên một cục diện mới với những hình thức

và đặc điểm mới Chúng ta không những phải cải tạo toàn bộ thực trạng văn

hoá đó, ngăn chặn những yếu tố tiêu cực nảy sinh mà còn xây dựng cơ sở, tạođiều kiện cho những yếu tố văn hoá nhân đạo, cách mạng sinh thành mauchóng trong điều kiện lịch sử mới; phải làm cho những quan hệ mới của conngười phát triển và không ngừng hoàn thiện, để “văn hoá, nghệ thuật cũngnhư mọi hoạt động khác không thể đứng ngoài mà phải ở trong kinh tế, chínhtrị”(1)

1.1.3 Cách mạng XHCN đặt ra yêu cầu cao về phẩm chất và năng lực

về mọi mặt của chính đảng của giai cấp vô sản và đông đảo quần chúng cách mạng

Cách mạng XHCN đòi hỏi phải năng văn hoá của mỗi người lên mộttrình độ mới về chất Bởi vì theo Mác “Để sử dụng vô số của cải, con người

cần phải có năng lực sử dụng chúng, tức là phải có trình độ văn hoá cao”.Trình độ văn hoá Mác nói ở đây chính là trình độ người, là văn hoá người.Theo ông sự uyên bác kết hợp với những nguyên tắc vị kỷ thường biến thànhtính ấu trĩ xã hội, thói học làm sang, dẫn đến phân đôi nhân cách Với mộtmẫu hình nhân cách như thế chỉ có thể làm trầm trọng hơn tính vô nhân đạo

trong xã hội Giai cấp vô sản không thể xoá bỏ được những điều kiện sống

của mình – Mác khẳng định – nếu nó không xoá bỏ được tất cả những điều kiện sống vô nhân đạo của xã hội hiện đại tập trung trong tình cảnh của bản

thân nó

Nền văn hoá mới phải có chủ thể quản lý mới đại diện cho cả nền kinh tế

và hệ thống chính trị mới Đó là chủ thể quản lý có trình độ học vấn cao, biết

tổ chức nền văn hoá cao hơn nền văn hoá của giai cấp địa chủ và giai cấp tư sản Chủ thể quản lý này chính là giai cấp công nhân đã được trí tuệ hoá Để

trở thành người quản lý nền văn hoá mới, giai cấp công nhân phải trở thànhchủ thể của lịch sử Sự thống nhất giữa tình cảm và lý trí, giữa tài năng, trí tuệvới những yêu cầu mới của lịch sử là điều kiện rất quan trọng để họ hoànthành sứ mệnh của mình

Khi bàn về “cách mạng văn hoá”, Lênin đã nhận định những tiềm lựccủa cách mạng, của phục hưng, của đổi mới có sẵn trong giai cấp công nhân

và đặt ra những yêu cầu cao “phải tạo điều kiện cho những nhân tài có thể

xuất hiện từ giai cấp công nhân và nhân dân lao động” (1) Đảng ta và Chủtịch Hồ Chí Minh đưa ra một mệnh đề ngắn gọn những tính khái quát rất cao:

Muốn xây dựng CNXH phải có con người mới XHCN Trên ý nghĩa đó Đảng

ta đã có chiến lược con người, coi đây là động lực cơ bản của cách mạngXHCN, của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Mô hình conngười đã được Đảng ta xác định từ Nghị quyết Đại hội lần thứ tư và đượcphát triển hoàn thiện ở các kỳ đại hội Đặc biệt NQTƯ5 (khoá VIII) đã xác

lập một số đức tính cơ bản của con người Việt Nam(2) Những đức tính đó vừa

là sự kế thừa những truyền thống tốt đẹp của con người Việt Nam, vừa xâydựng những phẩm chất năng lực phù hợp với giai đoạn cách mạng mới Conngười với những phẩm chất đó chỉ có thể có được thông qua quá trình cải biếncách mạng trong đó cách mạng tư tưởng văn hoá có vai trò quyết định trựctiếp

1.1.4 Xem xét trong sự khái quát rộng rãi nhất có thể thấy văn hoá không chỉ có mặt mà còn xuyên thấm vào các yếu tố cấu thành xã hội

Lịch sử phát triển của xã hội loài người tuân theo các quy luật kháchquan Nghiên cứu tiến trình phát triển của lịch sử xã hội thực chất là khảo sát

sự vận hành theo quy luật của các yếu tố cơ bản cấu thành nên hình thái kinh

tế xã hội, đó là lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng.Văn hoá là một khái niệm phức tạp Có thể có những nhận thức khác nhau tuỳtheo cách tiếp cận Ở các hướng tiếp cận khác nhau cũng đi đến những quanniệm khác nhau về vai trò của văn hoá Nhìn chung ở các phương pháp tiếp

cận khác nhau, chúng ta dễ nhận thấy ở văn hoá một điểm chung đó là hệ giá

trị Có thể nói đây là hệ quy chiếu nói lên bản chất của văn hoá.

Văn hoá là quá trình phát triển các quan hệ nhân tính của một xã hội,

của mỗi con người Trình độ của quan hệ đó được đánh giá thông qua quá

trình con người giải quyết các mối quan hệ với tự nhiên (chiều cao) với xã hội(chiều rộng) với chính mình (chiều sâu) và với tổ tiên, con cháu (chiều lịchsử) Các mối quan hệ đó tồn tại trong lịch sử gắn với một hình thái kinh tế xã

hội nhất định, biểu hiện thành một chuỗi tương tác: con người – quá trình sản

xuất, con người – con người, con người – các thiết chế xã hội… Từ đó có thể

khẳng định: trình độ của lực lượng sản xuất, của quan hệ sản xuất, của kiếntrúc thượng tầng trong một hình thái kinh tế xã hội bao giờ cũng gắn với và

được đánh giá thông qua văn hoá Xuyên thấm vào các cấu thành cơ bản của

một hình thái kinh tế xã hội văn hoá trở thành động lực, mục tiêu và hệ điều tiết của sự phát triển, thành tiêu chuẩn để xem xét các nấc thang tiến hoá của

lịch sử loài người, của tiến bộ xã hội

Trong quá trình xây dựng nền văn hoá mới, một thời gian dài chúng ta đãthiếu kiến thức toàn diện và thiếu cụ thể hoá nhất quán trong từng bước đi Cólúc thì ta ưu tiên phát triển công nghiệp nặng rồi ưu tiên phát triển côngnghiệp nặng một cách hợp lý trên cơ sở phát triển nông nghiệp Có lúc thì tahợp tác hoá toàn quốc để đi đến cấp cao, có lúc lại trở lại khoán cho từng hộgia đình Có lúc ta lại nặng về quan hệ sản xuất phá vỡ sự phù hợp của nó vớitính chất và trình độ của lực lượng sản xuất Có lúc ta nặng về kiến trúcthượng tầng vượt qua tính “tương ứng” của cơ sở hạ tầng v.v Điều đó phản

ánh sâu sắc trình độ văn hoá của xã hội – một nền văn hoá còn bấp bênh,

thiếu toàn diện, thiên lệch

Nhận thức văn hoá là sự hoá thân của đời sống “nó thấm vào mọi lĩnhvực hoạt động của con người”, “nó xuyên suốt cơ thể xã hội”(1); nó biểu hiệntrình độ người, trình độ xã hội, văn minh loài người, văn hiến quốc gia v.v là

cơ sở để chúng ta hiểu sâu sắc hơn vai trò của văn hoá và khẳng định tính tấtyếu xây dựng nền văn hoá mới ở nước ta hiện nay

Trong lịch sử văn minh của mình, loài người đã xây dựng nên nhiều lýthuyết phát triển xã hội Mỗi quốc gia, xuất phát từ những mục tiêu của mình

từ các điều kiện đặc thù, với cách nhìn nhận khác nhau đã vạch ra con đường

và những chiến lược phát triển riêng, đưa đất nước mình đi lên ở các mức độkhác nhau Tuy nhiên, một sự thật không thể chối cãi là trong những năm 80đến đầu những năm 90 của thế kỷ này, những khủng hoảng về mô hình pháttriển đã và đang diễn ra và lan truyền theo làn sóng ở mọi khu vực trong hànhtinh Điều đó đem lại một sự cảnh tỉnh cho các lý thuyết phát triển thiên lệch

và cực đoan Với những vấp ngã đó, ngày nay người ta càng nhận thấy một

cách sâu sắc vai trò của văn hoá UNESCO đã đi đến khẳng định: “Trong mọi

xã hội ngày nay, bất luận ở trình độ phát triển nào, văn hoá và phát triển là haimặt gắn liền với nhau”

Ở nước ta, trong suốt tiến trình cách mạng, vai trò của văn hoá luôn đượcĐảng ta quan tâm và định hướng đúng đắn

Trong cách mạng dân tộc dân chủ, Đảng ta có một văn kiện nổi tiếng vềvăn hoá - đó là “Đề cương văn hoá Việt Nam” (1943) với 3 nguyên tắc; dântộc, khoa học, đại chúng Trong cách mạng XHCN, Đảng ta đã có nhiều nghịquyết, chỉ thị quan trọng về văn hoá”(2)

Khẳng định “Trong thời đại Hồ Chí Minh ở thế kỷ này, sự phát triển vềvăn hoá đã góp phần quyết định và những thắng lợi vĩ đại của dân tộc tronghai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ bảo vệ độc lập, thống nhấtcho Tổ quốc, đứng vững trước các biến động to lớn của lịch sử, đổi mới thànhcông, đưa đất nước ra khỏi khủng hoảng kinh tế – xã hội, tuy một số mặt chưavững chắc tạo tiền đề cho những phát triển tiếp theo”… NQTƯ5 (khoá 8) đã

mở ra nhận thức mới về văn hoá và vai trò của văn hoá trong cách mạngXHCN; coi văn hoá là nền tảng tinh thần của đời sống xã hội, vừa là mục tiêu,vừa là động lực của sự phát triển kinh tế xã hội

1.2 Vai trò ngày càng tăng của văn hoá trong giai đoạn cách mạng mới

Lịch sử văn hoá Việt Nam qua ba lần chuyển mình lột xác cơ bản:

Từ cơ chế nông nghiệp làng xã thuần tuý bản địa, nó đã dung hợp vớivăn hoá Trung Hoa và khu vực, với chế độ đẳng cấp phong kiến hà khắc làchủ đạo, tạo nên một cơ chế nhà nước dựa trên làng xã

Từ cái nền phong kiến ấy, văn hoá Việt Nam đã hoà nhập với dòng giaolưu phương Tây (bước đầu phát triển đô thị, giao thông, hình thành khoa học)rồi tiếp nhận cơ chế XHCN và đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghiệp

5 BCHTƯ Khoá 8.

Giai đoạn hiện nay, khi sự giao lưu với phương Tây đem lại những biếnđổi ngày càng mạnh mẽ trên mọi phương diện, nền văn hoá Việt Nam đang có

sự chuyển động mới, xuất hiện nhiều nhân tố mới, phản ánh trạng thái mớicủa đời sống văn hoá

1.2.1 Công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Đây là phương hướng

cơ bản mà Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII của Đảng đã vạch ra Nước

ta bước vào công nghiệp hoá, hiện đại hoá khi cuộc cách mạng khoa học kỹthuật trên thế giới đang diễn ra với nhịp điệu và tốc độ cao, đem lại nhữngbiến đổi mau lẹ trên nhiều phương diện Cuộc cách mạng khoa học – côngnghệ đặt ra yêu cầu tất yếu cần phải nhận thức đúng vị trí và tăng cườngnguồn lực cho văn hoá Văn hoá phải được coi là nhân tố cấu thành, yếu tốnội sinh của sự phát triển Nói đến CNH, HĐH như là giải pháp chủ yếu của

sự phát triển hiện nay mà xa rời, coi nhẹ nhân tố văn hoá là chưa nhận thứcđúng về tư tưởng của CNH, HĐH hiện nay Lựa chọn phát triển văn hoá, nângcao chất lượng toàn diện của con người và xã hội là cơ sở căn bản tạo ra sứcmạnh nội tại của sự nghiệp CNH, HĐH, là sự lựa chọn sáng suốt từ bên trongcủa CNH, HĐH

1.2.2 Cơ chế thị trường diễn ra sâu rộng Nền văn hoá Việt Nam phải

đối mặt với kinh tế thị trường Trong cuộc đối mặt với kinh tế thị trường, nềnvăn hoá Việt Nam phải đối mặt với các khả năng khách quan do kinh tế thịtrường đem lại Khả năng phát triển nhanh hay chậm, đúng hướng hay chệchhướng, lành mạnh hay u tối… hoàn toàn tuỳ thuộc vào việc nhận thức và tổchức quá trình xã hội hoá văn hoá Bởi vì, trong cuộc đối mặt với kinh tế thịtrường để rồi dung hợp với nó, có cái hay, cái dở, cái được, cái mất, cái xuấthiện, cái tiêu vong, cái thoát khỏi, cái nhiễm phải Đây là những đối trọngnảy sinh tất yếu đặt ra yêu cầu cho những người làm công tác văn hoá nóiriêng và toàn xã hội cần có sự định hướng điều chỉnh thích ứng bằng nỗ lựcchủ quan của chính mình theo hệ những chuẩn mực của nền văn hoá mới

Như vậy, nói đến thị trường không có nghĩa là thả trôi văn hoá cho thịtrường, mà chính là biết sử dụng thị trường, lợi dụng thị trường để tính toánkhả năng cung cấp văn hoá cho quần chúng, nâng cao mặt bằng dân trí và gópphần vào quá trình nâng cao năng lực, bồi dưỡng nhân tài cho đất nước.

1.2.3 Quá trình giao lưu, hội nhập diễn ra với tốc độ rất cao Với

những phương tiện kỹ thuật hiện đại Giao lưu hội nhập là thời cơ để chúng tatiếp thu những thành tựu khoa học tiên tiến, hướng tới phát huy nội lực pháttriển đất nước một cách nhanh chóng và chính xác Thực tiễn chỉ trong 2 thập

kỷ gần đây chúng ta chứng kiến sự phát triển nhanh chóng của các phươngtiện thông tin, mạng điện thoại, FAx, điện thoại cầm tay, các băng, đĩa CD,VCD, DVD,Video, các mạng vi tính, hệ thống truyền hình qua vệ tinh và đặcbiệt là việc nói mạng Internet quốc tế… Có thể nói thông tin tàn tới tận buồngngủ của mỗi gia đình

Nếu không mở rộng tiếp thu thông tin quốc tế chúng ra sẽ bị tụt hậu ngàycàng xa Nhưng tính đa tạp của quá trình giao lưu hội nhập đặt ra những tháchthức mới, đòi hỏi chúng ta phải giải quyết

Một là, quá trình giao lưu và tràn ngập thông tin như vậy đã tác động

như thế nào tới định hướng chính trị, tinh thần của xã hội? Làm sao chống lạicác luận điệu xuyên tạc thù địch? Làm sao giữ gìn nâng cao hơn bản chấtcách mạng của văn hoá dân tộc?

Hai là, làm thế nào gìn giữ và làm sống động hơn nữa bản sắc dân tộc

trước sự xâm nhập của “đế quốc thông tin”, trước sự đe doạ dẫn đến cái gọi là

“sự thống nhất về văn hoá” trước sự “xâm lăng văn hoá” Đây là một vấn đềkhông đơn giản Trước những thời cơ mới và thách thức mới của quá trìnhgiao lưu, hội nhập, nền văn hoá Việt Nam phải có năng lực và bản lĩnh mới;vừa mở rộng giao lưu tiếp thu cái hay, cái đẹp của thế giới, vừa giữ gìn phẩmchất cách mạng và bản sắc dân tộc Nếu không giữ được hai phẩm chất nàynền văn hoá chúng ta sẽ chệch hướng, tự làm nhục mình trước lịch sử Điều

đó đòi hỏi chúng ta phải xác định những phương hướng, nhiệm vụ về văn hoá

để tranh thủ thời cơ vượt qua những thách thức, đáp ứng yêu cầu của thời kỳmới

1.2.4 Sự gia tăng của các phản giá trị Bên cạnh những thành tựu kinh

tế – xã hội của công cuộc đổi mới, trong đó có thành tựu về văn hoá, trong xãhội ta hiện nay lại đang diễn ra và có biểu hiện gia tăng những vấn đề nhứcnhối về văn hoá; đó là sự suy thoái về tư tưởng, đạo đức, lối sống văn hoá…Đây là những nguy cơ ảnh hưởng tới nền văn hoá dân tộc, sự phát triển bềnvững của đất nước Trong bài phát biểu quan trọng khai mạc Hội nghị Trungương 5 (khoá 8), đồng chí Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu chỉ ra “Các tiêu cực xãhội có chiều hướng gia tăng trên nhiều lĩnh vực của đời sống văn hoá tinhthần, nhất là sự xuống cấp về tư tưởng, đạo đức, lối sống của một bộ phậnkhông nhỏ cán bộ, đảng viên và nhân dân, dẫn tới nguy cơ đối với vận mệnhcủa Đảng và sự phát triển của dân tộc” Lối sống thực dụng, lối sống “bungra” gây nên nhiều tệ nạn xấu trong cơ thể xã hội từ gia đình, trường học đếnnhà máy, cơ quan, từ cơ sở đến Trung ương v.v Trong xã hội xuất hiện nhiềunghịch lý: người ngay bị kẻ gian bắt nạt, cái thiện bị cái ác chen lấn, luật pháp

kỷ cương phép nước không còn được giữ nghiêm, lòng tin bị sói mòn, tínhtham lam, sự tàn bạo của kẻ xấu hoành hoành… Sự đam mê nhu cầu vật chấtcùng dục vọng thấp hèn, lối sống bất chấp đạo lý, dư luận xã hội và pháp luậtđang xô đẩy một số người và nhóm người đi vào con đường phạm tội Tất cảnhững hiện tượng trên đây đang làm vẩn đục môi trường văn hoá - xã hội, gâybất bình trong nhân dân, làm xói mòn nền tảng tinh thần xã hội, tạo miếng đấtmàu mỡ cho sự xâm nhập và gia tăng của các phản giá trị

* *

*

Trên đây là vấn đề cơ bản trong bối cảnh mới của đất nước Xã hội tađang ở trong một cuộc giao thoa, từ một nước nghèo nàn, lạc hậu, sản xuấtnhỏ tiến lên công nghiệp hiện đại trong một thế giới vừa hợp tác, vừa cạnhtranh Nền văn hoá nước ta đang trong một sự chuyển đổi mạnh mẽ từ mộtnền văn hoá nông nghiệp lạc hậu bấp bênh sang một nền văn hoá mới theo

mô thức: dân tộc – hiện đại – nhân văn Một cuộc chuyển đổi những giá trị xãhội đang diễn ra Hàng loạt vấn đề thuộc hệ giá trị đạo đức xã hội, nghềnghiệp, luân lý gia đình đang đứng trước những thách thức lớn lao

Cuộc đấu tranh giữa nền văn hoá dân tộc với sự “xâm lăng văn hoá” củacác thế lực thù địch, cuộc đấu tranh giữa văn hoá và phản văn hoá, cuộc đấutranh phân biệt mặt tích cực và tiêu cực đan xen lẫn nhau trong việc phục hồinhững phong tục, tập quán truyền thống v.v Nói tóm lại đời sống văn hoácủa xã hội ta đang rất sống động, phức tạp đòi hỏi chúng ta cần nhận thức rõvai trò ngày càng tăng của văn hoá trong quá trình phát triển xã hội theohướng cách mạng, nhân văn; từ đó có sự định hướng rõ ràng, có những chủtrương, biện pháp cụ thể

Trước tình hình đó, việc tập trung xây dựng và phát triển nền văn hoámới là yêu cầu tất yếu, là nội dung quan trọng của cách mạng XHCN

2 Sự thống nhất giữa tính tiên tiến và tính bản sắc trong xây dựng nền văn hoá mới

Ngay từ trong cương lĩnh 91 và Nghị quyết Đại hội Đảng VIII, Đảng ta

đã khẳng định nền văn hoá mới mà chúng ta xây dựng là nền văn hoá tiên tiếnđậm đà bản sắc dân tộc Quan điểm này tiếp tục được làm rõ và khẳng địnhtrong Nghị quyết Trung ương 5 (Khoá VIII) và Nghị quyết Đại hội Đảng IX,kết luận Trung ương 10 (khoá IX)

Trong bối cảnh hiện nay, việc tập trung xây dựng và phát triển nền vănhoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc có tầm quan trọng đặc biệt không chỉcho hiện tại mà cho cả tương lai của đất nước Không có nền văn hoá tiên

tiến, chúng ta không có đủ nội lực hoàn thành công cuộc cách mạng XHCN.Không giữ được bản sắc dân tộc, chúng ta sẽ đánh mất “căn cước” dân tộc,nghĩa là mất đi tất cả Vấn đề cốt lõi ở đây là chúng ta phải nhận thức thế nào

là “tiên tiến”, thế nào là “đậm đà bản sắc dân tộc”, sự thống nhất biện chứnggiữa “tiên tiến” với “bản sắc dân tộc”

2.1 Những khía cạnh bản chất của nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

2.1.1 Quan niệm nền văn hoá tiên tiến

Tiên tiến tức là ở vị trí hàng đầu, vượt hẳn trình độ phát triển chung.Tiên tiến đối lập với lạc hậu, bảo thủ, trì trệ Nền văn hoá tiên tiến là nền vănhoá vượt trội, ở vị trí hàng đầu trong đời sống văn hoá nhân loại đương đại.Chúng ta đang bước vào thời kỳ CNH, HĐH, đòi hỏi phải xây dựng mộtnền văn hoá tiên tiến, phù hợp với giai đoạn mới, phù hợp với lực lượng sảnxuất tiên tiến, quan hệ sản xuất mới

Đặc trưng cơ bản của nền văn hoá tiên tiến là: yêu nước; tiến bộ; có nộidung cốt lõi là lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội dưới ánh sáng chủnghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; nhân văn, tất cả vì con người, vìhạnh phúc và sự phát triển phong phú, tự do toàn diện của con người trongmối quan hệ hài hoà giữa cá nhân và cộng đồng, giữa tự nhiên và xã hội; tiêntiến không chỉ trong nội dung tư tưởng mà cả trong hình thức biểu hiện, trongphương tiện truyển tải nội dung

- Yêu nước là giá trị hàng đầu của mỗi con người Việt Nam Trong cuộcsống riêng từ giữa cá nhân và cá nhân, giữa cá nhân với cộng đồng, có thể cónhiều khác biệt Nhưng tinh thần yêu nước ở người Việt Nam là hằng số: Mỗikhi Tổ quốc bị xâm lăng thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó lướt qua mọi nguyhiểm khó khăn… Chủ nghĩa yêu nước của người Việt Nam được thể hiện cụthể ở lòng dũng cảm và ý chí bất khuất Đó là chủ nghĩa anh hùng; là nhữngcon người hết mực yêu hoà bình, yêu tự do, nhưng khi đất nước lâm nguy thì