Hôn nhân và gia đình của người Khơ mú ở huyện Mai Sơn tỉnh Sơn la

Đối với Nhân học/Dân tộc học, việc nghiên cứu hôn nhân và gia đình ở các tộc người có ý nghĩa rất lớn về mặt khoa học; một mặt, góp phần sáng tỏ quá trình tộc người với các hình thức tiế

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Công trình được hoàn thành tại: Học viện Khoa học Xã hội

Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học: 1 TS Trần Văn Hà

Phản biện 3: PGS.TS Vương Xuân Tình

Luận án sẽ được bảo về trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện họp tại Học viện Khoa học xã hội vào hồi….giờ… phút….ngày… tháng….năm… 2016

Có thể tìm hiểu Luận án tại thư viện :

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện Học viện Khoa học xã hội

Footer Page 2 of 89.

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hôn nhân và gia đình luôn là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học thuộc lĩnh vực xã hội - nhân văn Đối với Nhân học/Dân tộc học, việc nghiên cứu hôn nhân và gia đình ở các tộc người có ý nghĩa rất lớn về mặt khoa học; một mặt, góp phần sáng tỏ quá trình tộc người với các hình thức tiến triển của các loại hình hôn nhân và gia đình ở các thời kỳ lịch sử khác nhau mặt khác làm rõ các cấu trúc, quan hệ xã hội và văn hóa trong nội bộ tộc người và với các tộc người khác

Ở Sơn La, người Khơ mú có 12.576 người, chiếm 1,34% dân số trong tỉnh và phân bố chủ yếu ở các huyện Yên Châu, Sông Mã, Mai Sơn, Thuận Châu, Quỳnh Nhai và Sốp Cộp Người Khơ mú cư trú thành từng bản xen cài chủ yếu với các bản dân tộc thiểu số khác nhau là Thái, Hmông, Xinh Mun, Kháng cũng như người Kinh tạo nên mối quan hệ xã hội và giao tiếp, trao đổi văn hóa giữa người Khơ

mú và các tộc người thiểu số và đa số một cách tự nhiên qua các thời

kỳ lịch sử khác nhau trong quá khứ và hiện tại Đặc biệt trong bối cảnh xây dựng nông thôn mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, kinh tế thị trường, văn hóa hôn nhân của người Khơ mú chịu tác động nhiều chiều và đang đứng trước sự mai một bản sắc Để góp phần nhận diện, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa hôn nhân tryền thống

của người Khơ mú trong bối cảnh trên, NCS đã lựa chọn “Hôn nhân

và gia đình của người Khơ mú ở huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La” làm đề

tài Luận án Tiến sĩ

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Nhận diện chân dung và đặc điểm văn hóa Hôn nhân và Gia đình của người Khơ mú ở huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La

- Làm rõ những nhân tố tác động trực tiếp, gián tiếp đến sự biến đổi và những xu hướng trong quan hệ Hôn nhân và Gia đình của tộc người Khơ mú

- Đề xuất, kiến nghị nội dung, giải pháp nhằm phát huy các giá trị văn hóa Hôn nhân và Gia đình của người Khơ mú trong xây dựng nông thôn mới và xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở ở hiện nay

Footer Page 3 of 89.

2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Luận án lấy đối tượng Hôn nhân và Gia đình của người Khơ mú làm đối tượng tiếp cận, giải mã thông tin và tìm ra các giá trị văn hóa

Phạm vi nghiên cứu: Về không gian là 2 bản người Khơ mú ở Co Chai xã Hát Lót và bản Tra xã Chiềng Lương; Về thời gian: Quan sát Hôn nhân và Gia Đình của người Khơ mú trước và sau năm 1986; Về nội dung: Tiếp cận đối tượng trong cái nhìn truyền thống và biến đổi

4 Nguồn tài liệu, tư liệu của luận án

Nguồn tư liệu chính được thu thập từ những đợt điền dã dân tộc học của NCS qua các năm 2010 đến 2015 tại bản Co Chai xã Hát Lót

và bản Tra xã Chiềng Lương của huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La

Nguồn tài liệu thứ cấp được tiếp cận từ sách, báo, tạp chí và các văn bản pháp quy, báo cáo có liên quan

5 Đóng góp của luận án

- Luận án lần đầu tiên cung cấp tư liệu một cách có hệ thống về Hôn nhân và Gia đình của người Khơ mú ở Sơn La, cung cấp luận cứ khoa học cho nghiên cứu chuyên sâu về cộng đồng Khơ mú, hoạch định chính sách, quản lý nhà nước và xây dựng đời sống văn hóa cơ

sở

- Góp phần làm rõ những biểu hiện, đặc điểm hôn nhân, gia đình truyền thống và những biến đổi của nó trong bối cảnh đổi mới, kinh

tế thị trường, hội nhập giao lưu văn hóa hiện nay đối với người Khơ

mú ở Tây Bắc Việt Nam

- Kết quả nghiên cứu của luận án là tài liệu tham khảo phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy và học tập tại các trường đại học và khoa Dân tộc, Trường Cán bộ dân tộc, ngành văn hóa, ngành công tác dân tộc liên quan đến lĩnh vực văn hóa các dân tộc Việt Nam

6 Cấu trúc của luận án

Luận án ngoài phần mở đầu, kết luận, kết cấu gồm 4 chương:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý thuyết, phương pháp và địa bàn nghiên cứu; Chương 2.Hôn nhân của người Khơ mú ở huyện Mai sơn tỉnh Sơn La; Chương 3.Gia đình của người Khơ mú ở huyện Mai sơn tỉnh Sơn La ; Chương

4 Kết quả và bàn luận

Footer Page 4 of 89.

3

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT, PHƯƠNG PHÁP VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1.Nghiên cứu của tác giả nước ngoài nước về người Khơ

mú

Công trình của Bernard N viết về người Khas ở Lào năm 1904

và (Kha, người hoang dã ở Lào thuộc Pháp, Tạp chí Lịch sử - Les Khâ, Peuple inculte du Laos Francais Bull hist et descriptive,

1904) Học giả người Mỹ Frank Proschan, nghiên cứu về lịch sử tộc người Khơ mú ở địa bàn Đông Dương qua báo cáo khoa học của ông

“Chương văn học dân gian, trong lịch sử và tiềm thức của người Khơ mú” tại Hội thảo Thái học (Tai Study Worshop) năm 1990 ở Băng Cốc (Thái Lan) đã liệt kê tài liệu về “nạn giặc Chương” diễn ra

tại một số địa phương của Việt Nam vào cuối thế kỷ XIX

Tác giả Henri Roux (1927) viết về Les tsa Khmu (Dân tộc Khơ mú) Tác giả đã đề cập đến nơi cư trú, những nét đặc trưng về

Xá-làng bản, nhân chủng, trang phục, trang sức, hôn nhân, tang ma, ngôn ngữ, từ vựng, thuyết luân hồi của người Khơ mú ở Việt Nam

Shomphra Xaiyamongkhoun (Lào) có công trình The Economic System of the Mountainous People, Khmu Ethnic Minority, Din Dam Village, Phabong Area, Nong Hed District, Xieng Khouang Province (Hệ thống kinh tế của dân tộc Khơ mú làng Din Dam vùng Phabong huyện Nong Hed, tỉnh Xiêng Khoảng) Tác giả đề cập đến việc canh

tác nông nghiệp truyền thống, canh tác nương rẫy, kỹ thuật làm vườn, chăn nuôi gia súc, nghề thủ công truyền thống và giáo dục của người Khơ mú

Các công trình nghiên cứu về người Khơ mú của học giả nước ngoài đã cung cấp tư liệu khái quát địa bàn cư trú, phương thức sản xuất truyền thống, những nét văn hóa cơ bản của làng người Khơ mú nhưng vẫn chưa có công trình nghiên cứu làm nổi bật văn hóa của người Khơ mú cũng như nghiên cứu về Hôn nhân và Gia đình mang tính chuyên khảo

Footer Page 5 of 89.

4

1.1.2 Nghiên cứu của tác giả trong nước về người Khơ mú

- Nghiên cứu về tộc người Khơ mú ở Việt Nam

Công trình Các dân tộc nguồn gốc Nam Á ở miền Bắc Việt Nam, (1963) của Vương Hoàng Tuyên, tên dân tộc Khơ mú lần đầu tiên

được công bố trong công trình sách và địa bàn cư trú sau giải phóng (1954) và khái quát về nguồn gốc tộc người và khẳng định đây là tộc người có nguồn gốc, văn hóa, địa bàn cư trú mang đặc trưng riêng

Những nhóm dân tộc thuộc ngữ hệ Nam Á ở Tây Bắc Việt Nam (1972) của nhóm tác giả Đặng Nghiêm Vạn – Nguyễn Trúc

Bình – Nguyễn Văn Huy – Thanh Thiên, phần nghiên cứu về người Khơ mú được tác giả Đặng Nghiêm Vạn biên soạn đã khái quát lịch

sử tộc người, phương thức sản xuất, phong tục tập quán, hôn nhân,

gia đình, dòng họ Công trình Dân tộc Khơ mú của Khổng Diễn (Chủ

biên) năm 1999 là cuốn sách chuyên khảo về người Khơ mú…Những công trình này đã khái quát lịch sử tộc người Khơ mú có mặt ở Việt Nam khoảng thế kỷ XVII – XVIII

Văn hóa vật chất của người Khơ mú ở Nghệ An của Trần Tất Chủng nghiên cứu chuyên sâu dân tộc học về văn hóa vật chất của

người Khơ mú ở địa bàn tỉnh Nghệ An, đây là nguồn tư liệu giúp NCS so sánh với người Khơ mú ở địa bàn Mai Sơn – Sơn La và hiểu hơn được sự phong phú trong văn hóa của người Khơ mú ở Việt Nam

Các công trình trên tiếp cận văn hóa của tộc người Khơ mú cũng mới chỉ ở góc độ phác họa, mang tính chất khái quát, chưa chuyên sâu về Hôn nhân và Gia đình dưới góc độ Nhân học văn hóa nên vấn

đề Hôn nhân và Gia đình vẫn còn là khoảng trống cần được nghiên cứu

- Nghiên cứu về hôn nhân và gia đình của người Khơ mú ở Việt Nam

Nghiên cứu về Đặc trưng văn hóa và truyền thống cách mạng các dân tộc ở Kỳ Sơn Nghệ An của Huyện ủy – Hội đồng nhân dân -

Ủy ban nhân dân huyện Kỳ Sơn (1995) do tập thể tác giả của Viện Dân tộc học biên soạn Trong đó, Phạm Quang Hoan và Moong Văn Nghệ có tư liệu khảo sát khá kỹ lưỡng về cấu trúc, loại hình và quan

Footer Page 6 of 89.

Công trình Hôn nhân của người Khơ mú ở một địa bàn khác của

Tây Bắc là xã Nghĩa Sơn, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái của Trần Thị Thảo năm 2010 Chuyên khảo này, tác giả đã đề cập đến tập tục, quan niệm, lễ nghi hôn nhân truyền thống và những biến đổi trong hôn nhân của người Khơ mú ở Nghĩa Sơn, Văn Chấn, Yên Bái

Những nghiên cứu về người Khơ mú đến nay đã cung cấp các thông tin từ góc độ tộc danh, dân số, địa bàn cư trú cho đến hoạt động kinh tế truyền thống, các dạng thức văn hóa cổ truyền Đây là nguồn tư liệu giúp NCS có thêm cơ sở đối chứng, so sánh khi khảo cứu chuyên sâu về Hôn nhân và Gia đình của người Khơ mú ở Sơn La (Tây Bắc) với những nét riêng và tương đồng ở một địa bàn cụ thể Tuy nhiên các vấn

đề hôn nhân truyền thống, gia đình truyền thống và biến đổi hôn nhân và gia đình, nguyên nhân của sự biến đổi,v.v… cũng như những vấn đề đang đặt ra về mặt chính sách, đóng góp cho Luật Hôn nhân và Gia đình, xây dựng đời sống văn hóa là những vấn đề mới đặt ra trong tình hình hiện nay Đó cũng là khoảng trống cần được bù lấp Do vậy, việc đi sâu tìm hiểu một cách hệ thống mang tính chuyên sâu, có tính đa dạng vùng và các địa phương về hôn nhân và gia đình của dân tộc Khơ mú nói chung và Sơn la (Tấy Bắc) nói riêng trong bối cảnh hiên nay là hết sức cần thiết và có ý nghĩa khoa học và thực tiễn

1.2 Cơ sở lý thuyết về hôn nhân và gia đình

1.2.1 Khái niệm về hôn nhân

Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: Hôn nhân là thể chế xã hội

kèm theo nghi thức xác nhận quan hệ tính giao giữa hai hay nhiều người thuộc hai giới tính khác nhau (nam, nữ), được coi nhau là chồng và vợ, quy định mối quan hệ và trách nhiệm giữa họ với nhau

và giữa họ với con của họ Sự xác nhận đó, trong quá trình phát triển của xã hội, dần dần mang thêm những yếu tố mới

Footer Page 7 of 89.

6

Hôn nhân là hiện tượng xã hội – là sự liên kết giữa đàn ông và đàn bà, được luật tục hoặc pháp luật thừa nhận để chung sống với nhau xây dựng gia đình

Ngoại hôn, người ta phải chọn người ngoài nhóm (dòng họ,

cộng đồng) để cưới Hình thức hôn nhân này khá phổ biến khi xã hội phát triển đến một giai đoạn nhất định trong xã hội loài người

Hôn nhân hỗn hợp dân tộc là khái niệm dùng để chỉ sự kết hôn

giữa hai người khác giới không cùng dân tộc, tôn giáo

Hôn nhân một vợ một chồng là hình thức hôn nhân giữa một

người đàn ông và một người đàn bà vào một thời điểm nhất định theo luật tục, pháp luật quy định xuất hiện trong thời đại văn minh của xã hội loài người

1.2.2 Khái niệm về gia đình

Gia đình:Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam nêu rõ tại mục 2 của Điều 3: Gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do hôn

nhân, quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ giữa họ với nhau theo quy định của Luật này

Gia đình hạt nhân: Là loại hình gia đình được tạo thành gồm hai

thế hệ: Cha mẹ và Con cái chưa lập gia đình Mỗi thành viên của gia đình hạt nhân nằm trong một loạt những quan hệ chuyển biến qua thời gian với từng thành viên kia: giữa chồng với vợ, cha mẹ với con cái, và giữa những người con với nhau

Gia đình mở rộng: Là loại hình gia đình gồm ba thế hệ: Bố mẹ,

Con cái đã có vợ có chồng và Cháu sống chung với nhau

1.2.3 Cơ sở lý thuyết về hôn nhân và gia đình

- Thuyết về chức năng (Chức năng luận)

Thuyết chức năng được áp dụng vào nghiên cứu mối quan hệ

trong hôn nhân, quan hệ giữa gia đình và xã hội :

Đó là mối quan hệ và sự tác động lẫn nhau giữa gia đình với các yếu tố của cơ sở kinh tế, văn hóa, xã hội, với các nhóm dân tộc hoặc

theo cơ cấu lãnh thổ Nếu xét từ khía cạnh các lĩnh vực hoạt động của

gia đình có thể nói tới mối quan hệ giữa lĩnh vực kinh tế với các lĩnh vực đời sống văn hóa tinh thần, giáo dục, chăm sóc sức khỏe, sinh

sản, điều kiện nhà ở, trang thiết bị, v.v

Footer Page 8 of 89.

7

Nhân học văn hóa xem xét trên tất cả các bình diện về hình thức hôn nhân thông qua đó để thấy được mối quan hệ thân tộc, nội bộ dân tộc và giữa các dân tộc thông qua vấn đề hôn nhân

Hai chức năng cơ bản nhất của gia đình đối với xã hội là "tái tạo

ra một thế hệ mới" (bao gồm cả việc sinh đẻ và giáo dục đào tạo) và "nuôi dưỡng, chăm sóc các thành viên trong gia đình" Hai chức năng cơ bản này chi phối toàn bộ các chức năng khác của gia đình (chức năng kinh tế, giao tiếp tinh thần, tổ chức thời gian rỗi, giải trí…)

- Lý thuyết về biến đổi (change)

Hôn nhân và gia đình là đặc trưng cơ bản về văn hóa tộc người luôn vận động và biến đổi Ở mỗi giai đoạn lịch sử, những giá trị văn hóa có cách thức biểu đạt tương ứng và mỗi tộc người cũng có sắc thái văn hóa riêng, song những giá trị đó không tách rời, riêng rẽ mà

nó như một dòng chảy có chiều sâu, chiều rộng, sự đan cài, hòa quyện và tác động lẫn nhau trong một môi trường xã hội Vì vậy, vận dụng thuyết biến đổi văn hóa sẽ chỉ ra các mối quan hệ đa phương trong quan hệ hôn nhân và gia đình của tộc người

Vận dụng Thuyết Biến đổi là một căn cứ khoa học để quan sát

hiện tượng văn hóa hôn nhân và gia đình của người Khơ mú, giúp NCS thấy được các yêu tố vận động bên trong và tác động từ bên ngoài tạo ra những nét khác biệt so với các giá trị văn hóa truyền thống mà nó vón có

1.3 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện nhiệm vụ, mục tiêu nghiên cứu, Luận án đã áp dụng các phương pháp cơ bản: 1) Thu thập tài liệu thứ cấp; 2) Điền

dã dân tộc học/nhân học; 3) Điều tra, phỏng vấn các đối tượng cung cấp thông tin bằng bảng hỏi

1.4 Khái quát tộc người và điểm nghiên cứu

1.4.1 Khái quát về người Khơ mú ở Việt Nam và người Khơ mú ở

huyện Mai Sơn

“Khơ mú” là tộc danh chính thức, bên cạnh đó đồng bào còn có nhiều tên gọi khác như Pu Thênh, Tày Hạy, Tềnh, Khmụ, Kừm mụ,

Xá cẩu Người Khơ mú có tiếng nói riêng thuộc nhóm ngôn ngữ

Footer Page 9 of 89.

8

Môn – Khơ me (thuộc dòng ngôn ngữ Nam - Á) Người Khơ mú di

cư từ Lào đến Việt Nam khoảng 100 - 200 năm, là cư dân làm nương rẫy với nghề thủ công đan lát khá tinh xảo

Vết tích tô tem giáo còn thể hiện khá rõ nét ở dòng họ của người Khơ mú đều mang tên một loài vật, đồ vật hoặc cỏ cây Hiện nay thì người Khơ mú vẫn nhớ đến dòng họ của mình và nhận nhau là họ hàng khi có cùng tổ tiên khi nói chuyện trong cùng tộc người, nhưng trong giấy tờ nhân thân thì họ đã chuyển sang tên họ của người Thái

như họ Mè, Hoàng, Lò, Lường, Vi, Quàng…

Mai Sơn là một huyện thuộc tỉnh Sơn La, có 21 xã và 1 thị trấn Hát

Lót Huyện lỵ đóng tại thị trấn Hát Lót Khí hậu, thời tiết mang đặc

trưng khí hậu nhiệt đới gió mùa của miền núi Tây Bắc Huyện Mai Sơn có

6 tộc người gồm Thái, Mông, Mường, Kinh, Khơ mú, Xinh mun sinh

sống xen cài đến tận xã, bản

1.4.2 Đôi nét về điểm nghiên cứu

1.4.2.1 Bản Tra

Xã Chiềng Lương có 20 bản, trong đó 05 bản người Hmông,

1 bản người Xinh mun, 1 bản người Kinh, 1 bản người Khơ mú, 12 bản người Thái Bản Tra của người Khơ mú cách Ủy ban nhân dân

xã 2,5 km Hiện nay có 50 hộ gia đình (năm 2014) sinh sống và làm

nông nghiệp trồng ngô, mía, dong là chủ yếu

1.4.2.2 Bản Co Chai

Xã Hát Lót có 5 dân tộc cư trú gồm 31 bản, trong đó có 9 bản người Thái, 1 bản người Khơ mú còn lại các bản đều cư trú đan xen giữa người Thái và người Kinh, Hmông

Co Chai là bản người Khơ mú cư trú có tổng số 81 hộ (năm 2014), trong đó có 79 chủ hộ là người Khơ mú, 2 chủ hộ là người Thái

và người Dao Trong 81 chủ hộ là người Khơ mú thì có 27 chủ hộ họ

Mè (Tmoong), 17 hộ họ Lò (Slooc), 14 chủ hộ họ Hoàng (Rvai), 10 chủ

hộ họ Quàng (Rvai), 8 chủ hộ họ Vì (Xi ôm), 3 chủ hộ họ Hùng (Cút), 1 chủ hộ họ Hà (người Thái), 1 chủ hộ họ Triệu (người Dao)

Kinh tế của người Khơ mú bản Co Chai chủ yếu làm nông nghiệp nhưng đã thiên về xu hướng phục vụ thị trường nông sản

Footer Page 10 of 89.

9

CHƯƠNG 2 HÔN NHÂN CỦA NGƯỜI KHƠ MÚ

Ở HUYỆN MAI SƠN, TỈNH SƠN LA 2.1 Hôn nhân truyền thống

2.1.1 Hôn nhân và những nghi lễ

2.1.1.1 Quan niệm về hôn nhân

Người Khơ mú quan niệm hôn nhân là quy luật của tạo hóa, mà

cái đích cuối cùng là nhằm thỏa mãn nhu cầu sinh con duy trì nòi

giống của gia đình, họ hàng và xây dựng xã hội

Trong gia đình người Khơ mú, khi có con đến tuổi trưởng thành,

ai cũng muốn kén được chàng rể hay cô dâu ưng ý Đó là người có đủ

phẩm chất, những khả năng để chăm lo cho cuộc sống gia đình, dòng

họ Cuộc sống chủ yếu là làm nông nghiệp nương rẫy, nên đối với

chàng trai là phải thạo các công việc tìm đất phát nương làm rẫy, săn

bẫy, đan lát, làm nhà đây là tiêu chuẩn quan trọng đối với các chàng

trai đến tuổi trưởng thành Tiêu chuẩn chọn một cô dâu hay người vợ

lý tưởng là người khéo léo lễ phép trong ứng xử, thạo việc nương rẫy,

chăm chỉ trong chăn nuôi, đảm đang trong nội trợ Họ cho rằng, một

cô gái dù có thạo việc nương rẫy nhưng vụng không biết nội trợ thì

chưa đủ tiêu chuẩn là cô dâu tốt

2.1.1.2 Các nguyên tắc trong hôn nhân

Trong hôn nhân người Khơ mú luôn coi trọng các nguyên tắc

truyền thống, đặc biệt là xem xét các huyết thống xa hay gần để

không phạm phải các điều cấm kỵ truyền thống tộc người đã đúc rút

truyền lại

Nguyên tắc ngoại hôn dòng họ: Người Khơ mú nghiêm cấm

người cùng một dòng họ kết hôn với nhau, đây là nguyên tắc bất di

bất dịch Nguyên tắc nội hôn tộc người, đồng bào cho rằng lấy người

khác tộc sẽ gặp nhiều khó khăn trong cuộc sống gia đình cũng như

trong lao động sản xuất và sinh hoạt hằng ngày, vì họ không biết

phong tục dân tộc mình, không biết thờ cúng ma nhà mình Nguyên

tắc hôn nhân thuận chiều, đây là cơ sở hình thành ba mối quan hệ họ

hàng: Tai hem-mạ êm, dông êm-mạ cưn, dông quynh, tồn tại phổ biến

ở tất cả các bản của người Khơ mú Theo phong tục, người nào vi

Footer Page 11 of 89.

theo không cấm

2.1.1.4 Tính chất hôn nhân

Hôn nhân truyền thống của người Khơ mú bị chi phối bởi tính chất loại hình gia đình phụ quyền Dù trai hay gái đến tuổi trưởng thành đều được phép tự do tìm hiểu, yêu đương, nhưng cuộc hôn nhân có thành hay không đều do cha mẹ quyết định Nhằm đảm bảo các nguyên tắc luật tục, tập quán pháp, trước khi quyết định hôn nhân nên bố mẹ, họ hàng phải biết để xem xét vấn đề huyết thống xa hay gần để tránh nhầm lẫn lấy phải họ hàng gần Nếu phạm phải quy tắc truyền thống sẽ không duy trì được nòi giống vì cận huyết

2.1.1.5 Các trường hợp đặc biệt

Luật tục của người Khơ mú thừa nhận, nếu chồng chết, người vợ được phép tái giá, vợ chết, chồng được phép lấy vợ kế Ngoài việc được thừa nhận hợp pháp, người ta còn khuyến khích người góa bụa

đi bước nữa Theo quan niệm của họ, sở dĩ như vậy là khi vợ hoặc chồng chết, “ma” sẽ quên hết việc trên trần gian, không ảnh hưởng đến việc tái giá này

2.1.1.6 Tục ở rể (rít veeh gut cămbrạ)

Người con rể phải ở bên nhà vợ sau lễ cưới ở rể Thời gian ở rể tùy

thuộc vào thời gian bố vợ trước đây ở rể bao nhiêu năm thì rể cả cũng ở tương đương, những người con rể thứ thì thời gian lùi đi 1 năm một theo thứ tự lần lượt các con rể trong gia đình Nếu thời gian ở rể quá lâu thì nhà trai có thể thỏa thuận với nhà gái và ra quyết định trong lễ ăn hỏi Sau lễ cưới ở rể, chàng trai chính thức ở rể theo tập tục Sau lễ cưới ở rể

10 ngày, nhà gái làm lễ nhập hồn chú rể vào gia đình nhà vợ Trong thời

Footer Page 12 of 89.

11

gian ở rể, nhà vợ đối xử bình đẳng và nhận được sự chú ý quan tâm của nhà vợ

2.1.1.7 Cư trú sau hôn nhân

Sau một thời gian ở rể như hai gia đình thỏa thuận, nhà trai tổ chức lễ cưới đón dâu Theo quan niệm của người Khơ mú, đây mới là

lễ cưới công nhận chính thức vợ chồng sau một thời gian chàng rể được thử thách bên nhà vợ Thời gian sống chung của đôi vợ chồng trẻ bên nhà chồng không cố định thời gian cụ thể Việc ở chung kết thúc chỉ khi nào bố mẹ chồng cho rằng có đủ điều kiện kinh tế, nhà ở, v.v…cho đôi trẻ ra ở riêng một cách thuận lợi nhất

2.1.2 Các bước trong cưới hỏi

Đám cưới của người Khơ mú diễn ra trình tự theo các bước:Bước

tìm hiểu (Dụm), lễ dạm ngõ (Dông êm, mạ êm), lễ ăn hỏi (Dun thao dun ke, lạ dông lạ mạ), lễ cưới ở rể (srông veech gút cămbrạ), lễ cưới đưa dâu (Pưn đề glệ cămbrạ), lễ lại mặt (Gay hợp dông êm mạ êm)

2.2 Biến đổi trong hôn nhân của người Khơ mú ở bản Co Chai

và bản Tra

2.2.1 Thay đổi trong quan niệm, nhận thức về tìm hiểu và kết hôn

Độ tuổi kết hôn của người Khơ mú đã dần tuân theo Luật Hôn nhân và Gia đình Kết quả khảo sát năm 2014 cho thấy: Số người kết

hôn từ 18 tuổi đến 22 tuổi là 60%, từ 23 đến 30 tuổi là 22,2%, đây là

độ tuổi kết hôn tương đối muộn so với độ tuổi kết hôn trung bình của các dân tộc thì người Khơ mú kết hôn độ tuổi này cũng chiếm con số lớn Nhưng kết hôn dưới 18 tuổi ở người Khơ mú hiện nay vẫn còn

và chiếm 17,8%

Hiện nay, thời điểm tiến hành đăng ký kết hôn của người Khơ

mú thường diễn ra sau lễ ăn hỏi, trước khi cưới ở rể để chàng rể đến

ở nhà cô dâu, chung sống với cô dâu thì đã đăng ký kết hôn Hôn nhân được xây dựng trên cơ sở tình yêu tự nguyện của đôi trai gái có

sự tham khảo ý kiến của bố mẹ, họ hàng

2.2.2 Lựa chọn bạn đời trong hôn nhân

Trước đây lựa chọn bạn đời của người Khơ mú chủ yếu trong nội bộ tộc người, trong cùng bản Hiện nay việc giao lưu, trao đổi

Footer Page 13 of 89.