Sử dụng linh hoạt các hoạt động nhóm để dạy chủ đề Cây xanh trong chương trình Khoa Học Tự Nhiên lớp 6 Trường Học Mới

Để đáp ứng được nhu cầu phát triển của xã hội, đưa đất nước đi lên bắt kịp thời đại, đòi hỏi ngành giáo dục phải tạo ra những con người vừa năng động, vừa sáng tạo, vừa biết tiếp thu những kiến thức GV truyền thụ vừa biết vận dụng kiến thức đó vào cuộc sống và tự mình tìm ra những tri thức mới, đó là những thế hệ trẻ tương lai có thể làm chủ đất nước. Trong dạy học việc truyền thụ được kiến thức giúp cho HS lĩnh hội được kiến thức một cách linh hoạt, sáng tạo, thì người GV cũng phải tìm tòi, khám phá ra mọi kỹ năng nhằm giúp cho việc dạy học đạt kết quả cao. Phương pháp dạy học của GV góp một phần quan trọng trong việc hình thành nhân cách, kĩ năng tưởng cho HS. Một GV dạy giỏi không chỉ đơn thuần là họ có kiến thức sâu rộng về chuyên môn mà quan trọng là phương pháp dạy học của GV đó làm thế nào mà người HS phát huy được hết khả năng học tập của mình, HS không chỉ hiểu những kiến thức GV truyền thụ mà từ đó say mê khám phá ra những tri thức mới. Chính vì vậy mà những năm gần đây phương pháp dạy học cũng có những đổi mới “tư tưởng dạy học tập trung vào người học” (Learner centred teaching) tức là “dạy học vì HS và được thực hiện bởi HS” (HS là mục đích và HS là chủ thể) Phương pháp dạy và học theo mô hình VNEN: Coi quá trình tự học của HS là trung tâm hoạt động giáo dục, GV là người hướng dẫn, đồng hành với HS, giúp HS tự tìm hiểu và lĩnh hội kiến thức. Là một trong những hình thức và phương pháp dạy học đáp ứng được những yêu cầu trên. Tuy nhiên, nhiều phụ huynh băn khoăn không biết mô hình này có giúp HS tiếp thu được kiến thức đầy đủ và hiệu quả hơn cách dạy và học truyền thống của Việt Nam?

Sử dụng linh hoạt các hoạt động nhóm để dạy chủ đề Cây xanh trong chương

trình Khoa Học Tự Nhiên lớp 6 Trường Học Mới

CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG ĐỀ TÀI

VNEN: Mô hình trường học mới Việt Nam

EN: Mô hình trường học kiểu mới

CGC: Hiệp hội các nhà trồng cà phê Caldas

1/37

PHẦN 1: ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lí do chọn sáng kiến

Để đáp ứng được nhu cầu phát triển của xã hội, đưa đất nước đi lên bắt kịpthời đại, đòi hỏi ngành giáo dục phải tạo ra những con người vừa năng động,vừa sáng tạo, vừa biết tiếp thu những kiến thức GV truyền thụ vừa biết vậndụng kiến thức đó vào cuộc sống và tự mình tìm ra những tri thức mới, đó lànhững thế hệ trẻ tương lai có thể làm chủ đất nước

Trong dạy học việc truyền thụ được kiến thức giúp cho HS lĩnh hội được kiếnthức một cách linh hoạt, sáng tạo, thì người GV cũng phải tìm tòi, khám phá ramọi kỹ năng nhằm giúp cho việc dạy học đạt kết quả cao Phương pháp dạy họccủa GV góp một phần quan trọng trong việc hình thành nhân cách, kĩ năngtưởng cho HS Một GV dạy giỏi không chỉ đơn thuần là họ có kiến thức sâurộng về chuyên môn mà quan trọng là phương pháp dạy học của GV đó làm thếnào mà người HS phát huy được hết khả năng học tập của mình, HS không chỉhiểu những kiến thức GV truyền thụ mà từ đó say mê khám phá ra những trithức mới Chính vì vậy mà những năm gần đây phương pháp dạy học cũng cónhững đổi mới “tư tưởng dạy học tập trung vào người học” (Learner centredteaching) tức là “dạy học vì HS và được thực hiện bởi HS” (HS là mục đích và

và hiệu quả hơn cách dạy và học truyền thống của Việt Nam?

Là hình thức dạy học đặt HS vào môi trường học tập tích cực, trong đó HSđược tổ chức thành nhóm một cách thích hợp Học hợp tác nhóm giúp các emrèn luyện và phát triển kĩ năng làm việc, kĩ năng giao tiếp, tạo điều kiện cho HShọc hỏi lẫn nhau, phát huy vai trò trách nhiệm, tính tích cực xã hội trên cơ sởlàm việc hợp tác Thông qua hoạt động nhóm, các em có thể cùng làm việc vớinhau những công việc mà một mình không thể tự làm được trong một thời giannhất định Đối với cấp THCS, việc rèn cho các em các kỹ năng học hợp tácnhóm là hết sức cần thiết, tạo điều kiện để các em có nhiều cơ hội giao lưu, họchỏi lẫn nhau, giúp đỡ lẫn nhau, góp phần vào việc giáo dục toàn diện nhân cách

2/37

Sử dụng linh hoạt các hoạt động nhóm để dạy chủ đề Cây xanh trong chương

trình Khoa Học Tự Nhiên lớp 6 Trường Học Mới

cho HS Việc dạy học theo nhóm được tổ chức dạy học như thế nào? Những GVchưa đủ tự tin cũng như kĩ năng để vận dụng vào quá trình dạy học nhóm

Trong tổ chức lớp học theo mô hình VNEN các HS trong lớp được bố trí chỗngồi theo nhóm cố định, từ 6-8 HS HS sẽ học theo nhóm dưới sự hướng dẫnvà

hỗ trợ của GV Việc thiết kế các bài học cũng đi sát với thực tiễn cuộc sống nên

HS không phải nắm bắt và thuộc những kiến thứ hàn lâm mà phát huy được tất

cả vốn hiểu biết thực tế của mình Cùng nhau hợp tác và phát hiện ra kiến thức.Tuy nhiên với mô hình nhóm lớn như thế thì sẽ có những HS luôn tích cực và điđầu trong tìm hiểu và phát hiện kiến thức HS còn nhút nhát và lười sẽ khônghợp tác, lâu ngày tạo một thói quen ăn sẵn cho các em Việc đổi vai trò nhómtrưởng và thư ký cũng mất nhiều thời gian và khó phát huy năng lực các em ởcác bộ môn khác nhau Vì thế không nhất thiết là trong khi dạy lúc nào cũng tổchức lớp học theo nhóm lớn cố định mà tùy từng đơn vị kiến thức sẽ sử dụngcác hoạt động nhóm khác nhau thì sẽ phát huy tốt hơn năng lực của tất cả HS

Từ những lí do trên, chúng tôi đã chọn sáng kiến “Sử dụng linh hoạt các hoạt động nhóm để dạy chủ đề Cây xanh trong chương trình Khoa Học Tự Nhiên lớp 6 Trường Học Mới”

2 Lịch sử vấn đề

Dạy học theo nhóm nhỏ có một lịch sử lâu đời Người khởi xướng phươngpháp này là nhà triết học cổ Hi Lạp Socrate Vì vậy gọi là phương pháp Socratehay phương pháp hội thoại - trò chuyện với đặc trưng chủ yếu là dùng hội thoại,tranh luận để tìm tòi, phát hiện ra chân lý Phương pháp này đưa người học đếnchỗ tự mình phát hiện ra được cái mình chưa biết và tự đi đến cái cần biết Ýnghĩa quan trọng của phương pháp Socrate đối với quá trình dạy học hiện đại là

ở chỗ: người học phải cùng với người dạy làm chủ quá trình lĩnh hội tri thức, rồisau đó mới có được tri thức, tức là làm chủ được tri thức bản thân

Hình thức học tập theo nhóm bắt đầu được áp dụng ở Đức, ở Pháp vào thế kỷXVIII Ở Anh vào cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX hình thức này được sửdụng dưới hình thức dạy học hướng dẫnviên được gọi là hình thức dạy họctương trợ, do linh mục Bel và GV D.Lancaster đề ra và sau đó được Girar pháttriển với sắc thái khác

Cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, với việc xây dựng “kiểu nhà trường hoạtđộng”, vấn đề học tập cộng đồng đã được nhiều nhà giáo dục học, tâm lý họcphương Tây chú ý nghiên cứu Trong số đó, John Dewey đã chú ý phát triển hìnhthức học tập theo nhóm và đã đề ra lý thuyết học tập nhóm Theo ông, môi trường

có ảnh hưởng rất lớn tới sự phát triển nhân cách của trẻ, do đó càng tạo cho trẻmột môi trường càng gần với đời sống càng tốt Một trong số môi trường đó là

3/37

môi trường làm việc chung sẽ tạo cho trẻ thói quen trao đổi kinh nghiệm, có cơhội phát triển lý luận.

Roger Cousinet, nhà giáo dục người Pháp, một phần chịu ảnh hưởng của nhà

xã hội học người Đức, Durkheim, cho giáo dục như là một phương thức để xãhội hóa Tư tưởng giáo dục của John Dewey cho rằng phải tổ chức nhà trườngtrở thành một môi trường mà trẻ có thể sống Đối với vấn đề này, theo ông sựlàm việc chung thành từng nhóm sẽ là giải pháp thỏa đáng về mặt sư phạm Ông

đã nghiên cứu một cách cụ thể về ý nghĩa của hình thức học tập theo nhóm, cơcấu của nhóm, đặc điểm của nhóm học tập, cách sử dụng nhóm học tập để đạtđược hiệu quả

Hình thức học tập theo nhóm sau này đã được Peterson, Dottre (Thuỵ Sĩ), Elsa(Áo), A.Jakul (Ba Lan), Kôtôv (Nga) và những nhà giáo dục khác đã nghiên cứu vậndụng và phát triển Hình thức dạy học này được sử dụng rất phổ biến ở các nướcphương Tây

Ở Nga sau cách mạng tháng Mười đã sử dụng hình thức dạy học này dướidạng theo hình thức đội - thí nghiệm một cách không đúng đã dẫn tới hạ thấp vaitrò của người GV và xem nhẹ việc học tập cá nhân của từng HS Do đó đã bịphê bình và loại bỏ khỏi nhà trường Xô Viết lúc bấy giờ

Ở Việt Nam hình thức học tập theo nhóm đã có từ lâu Ông cha ta đã có câu:

“Học thầy không tày học bạn” Đặc biệt sau Cách mạng tháng Tám, trong nhàtrường chúng ta có phong trào học tập dân chủ, học tập nhóm Phong trào đó tồntại và phát triển trong suốt những thập kỷ vừa qua dưới những hình thức khácnhau

Hiện nay trước yêu cầu đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục nhằm đàotạo những con người chủ động sáng tạo, thích nghi với môi trường luôn biếnđộng, nhằm đáp ứng được sự phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là sự nghiệpcông nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước, hình thức học tập theo nhóm trong tiếthọc đang được đặt ra một cách cấp thiết Tuy nhiên, việc vận dụng để hình thứcdạy học này cho có hiệu quả tốt đòi hỏi chúng ta phải có sự nghiên cứu tiếp tục

Vì vậy, việc vận dụng tổ chức hoạt động học tập theo nhóm vào giải quyết nângcao chất lượng giảng dạy môn học ở một cấp học cụ thể là điều hoàn toàn mới

và rất có ý nghĩa

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4/37

Sử dụng linh hoạt các hoạt động nhóm để dạy chủ đề Cây xanh trong chương

trình Khoa Học Tự Nhiên lớp 6 Trường Học Mới

3.1.Mục đích

Nghiên cứu đề xuất các cách tổ chức hoạt động nhóm thích hợp nhằm nângcao hiệu quả dạy học chủ đề “Cây Xanh” - Khoa học Tự Nhiên lớp 6, mô hìnhTrường Học Mới

3.2.Nhiệm vụ

Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn liên quan đến sáng kiến

Xác định hệ thống các kiến thức có thể tổ chức dạy học theo nhóm và sử dụngquy trình dạy học theo nhóm

Xác định phương pháp và biện pháp tổ chức giờ học theo nhóm tại lớp đểnâng cao hiệu quả nhận thức cho HS từ đó thiết kế các cách thức tổ chức dạyhọc theo nhóm

Thực nghiệm sư phạm để kiểm tra hiệu quả của việc tổ chức dạy học theonhóm

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng

Hoạt động học tập theo nhóm chủ đề “Cây Xanh” - Khoa học Tự Nhiên lớp 6,

mô hình Trường Học Mới

4.2 Phạm vi

Trên cơ sở khẳng định vai trò của hoạt động nhóm trong dạy học theo môhình Trường Học Mới, chúng tôi đề xuất thêm các hoạt động nhóm khác để linhhoạt hơn trong các nội dung khác nhau Vận dụng trong Chủ đề 6: “ Cây xanh”nhằm phát huy hơn nữa năng lực của tất cả HS theo đặc thù môn KHTN 6

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Nghiên cứu các tài liệu liên quan đến sáng kiến như:

- Lý luận về dạy HS học

- Tài liệu, sách, báo liên quan đến hình thức dạy học theo nhóm

- Tài liệu hướng dẫnchuyên môn, sách giáo khoa

- Các công trình nghiên cứu về cải tiến phương pháp dạy học

- Các tài liệu cụ về tập huấn Mô hình Trường Học Mới, bộ môn KHTN của

Bộ Giáo Dục và Đào Tạo

5.2 Phương pháp điều tra

Lập phiếu điều tra để tìm hiểu về thực trạng dạy học chương trình Sinh họcnói chung và chương trình KHTN lớp 6 nói riêng

Điều tra về việc học tập theo nhóm tại lớp môn KHTN của HS

5.3 Phương pháp chuyên gia

5/37

Gặp gỡ, trao đổi với những chuyên gia có trình độ cao về lĩnh vực nghiên cứu

để được tư vấn, thu thập thông tin định hướng cho việc triển khai nghiên cứu sángkiến

5.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Sáng kiến được thực hiện tại lớp 6- Mô hình Trường Học Mới

6 Thời gian nghiên cứu

Năm học 2015-2016

6/37

Sử dụng linh hoạt các hoạt động nhóm để dạy chủ đề Cây xanh trong chương

trình Khoa Học Tự Nhiên lớp 6 Trường Học Mới

PHẦN 2: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN

1 Cơ sở lý luận

1.1 Khái niệm dạy học theo nhóm

Theo các các tác giả Nguyễn Ngọc Bảo, Hà Thị Đức, Trần Bá Hoành, TrầnHồng Tâm, Trịnh Thị Bích Ngọc: Dạy học theo nhóm là một hoạt động học tập

có sự phân chia HS theo từng nhóm nhỏ với đủ thành phần khác nhau về trình

độ, cùng trao đổi ý tưởng, một nguồn kiến thức dựa trên cơ sở là hoạt động tíchcực của từng cá nhân Từng thành viên của nhóm không chỉ có trách nhiệm vớiviệc học tập của mình mà còn có trách nhiệm quan tâm đến việc học tập của bạn

bè trong nhóm Cũng có thể hiểu dạy học theo nhóm hợp tác là việc sử dụngnhững nhóm nhỏ, qua đó HS cùng nhau làm việc để mở rộng tối đa việc học của

họ và của cả các thành viên khác trong nhóm

1.2 Đặc điểm dạy học theo nhóm

- Hoạt động dạy học vẫn được tiến hành trên quy mô cả lớp, như mô hình giờhọc truyền thống

- Việc phân chia nhóm HS vừa tuân theo đặc điểm tâm lý-nhận thức của HSvừa phụ thuộc vào nhiệm vụ học tập HS phải giải quyết

- Trong mỗi nhóm phải có sự phân công nhiệm vụ rõ ràng, phải cùng hợp tácgiải quyết nhiệm vụ chung của nhóm

- HS phải trực tiếp tham gia các hoạt động, giải quyết các nhiệm vụ học tậpđược đặt ra cho mỗi nhóm

- GV trong các giờ học tổ chức theo nhóm phải là người tổ chức, hướngdẫnhoạt động cho HS chứ không phải làm thay, không áp đặt Nhiệm vụ quantrọng nhất của GV trong các giờ học này là phải căn cứ vào nhiệm vụ của giờhọc mà thiết kế các nhiệm vụ học tập cụ thể và các hoạt động để HS giải quyếttrong mỗi nhóm, đồng thời thiết kế các yêu cầu cụ thể cho mỗi nhóm, thiết kếcác bài tập trắc nghiệm để kiểm tra lại mức độ hiểu, kỹ năng thực hành, hành vithái độ cần hình thành ở HS

- Có thể hiểu tổ chức giờ học theo nhóm là một kiểu tổ chức giờ học trên lớp,nhưng tùy từng nhiệm vụ của mỗi giai đoạn giờ học, nếu thỏa mãn một số điềukiện, có thể tổ chức HS thành các nhóm, tiến hành các hình thức học tập khácnhau để giải quyết bài tập của nhóm mình, qua đó đạt mục tiêu giờ học

- Trò- chủ thể tích cực chủ động sáng tạo của hoạt động học tập: Dạy họctheo nhóm là sự tác động trực tiếp giữa HS với nhau, sự cùng phối hợp hoạtđộng của họ Với hình thức học tập theo nhóm không diễn ra sự tiếp xúc trực

7/37

tiếp giữa GV với HS Chỉ trong trường hợp cần thiết người GV mới tham giavào công việc của nhóm riêng rẽ Vai trò của người GV thông qua sự chỉ dẫnbằng ngôn từ được đề ra trước khi tiến hành công tác của nhóm Trong trườnghợp GV tham gia vào công tác của nhóm nhỏ đó thì sự giao tiếp mang tính chất

cá nhân hơn là tính chất công việc như trong hình thức dạy học chung toàn lớp.Công tác với toàn lớp trong điều kiện học tập nhóm tại tiết học có tính chấthoàn toàn khác Nhóm báo cáo trước toàn lớp công việc của mình Nội dungtừng báo cáo đó đối với những HS của nhóm khác có thể là những thông tinmới Điều đó có nghĩa là những nhóm khác và từng HS riêng rẽ nắm tốt tài liệuđến mức nào phụ thuộc vào chất lượng thực hiện nhiệm vụ của mỗi nhóm Với

sự thảo luận các báo cáo, cả tính chất tác động lẫn nhau trong lớp cũng biến đổi.Nếu với công tác dạy học toàn lớp như thường lệ sự tiếp xúc trực tiếp giữa HS

ít, thì bây giờ khả năng tiếp xúc như vậy tăng lên đáng kể Và sự đánh giá lẫnnhau trong công tác với toàn lớp nay có vai trò rất lớn

Từ đó có thể nói công tác với toàn lớp trong điều kiện học tập nhóm tại lớp làcông tác có tính tập thể như là hình thức công tác độc lập

- GV - “Người thức tỉnh” tổ chức và đạo diễn: Trong giờ học theo nhóm, GV

dẫn dắt HS khám phá, lĩnh hội kiến thức qua từng bước nhận thức, tổ chức hoạtđộng tương hỗ giữa HS với HS, để các nhóm HS tự tiến hành các hoạt động của

họ, qua đó có thể rút ra các tri thức cần thiết cho mình GV từ vai trò là ngườichủ của giờ học trở thành người tổ chức, điều khiển HS tự tiến hành các hoạtđộng Tuy nhiên, để giúp HS tránh những sai lầm, trong tổ chức giờ học theonhóm, cần có một khoảng thời gian để GV tổ chức cho HS làm việc, thảo luậnchung cả lớp

- Nhóm học tập - môi trường, phương tiện để lĩnh hội tri thức, phát triển trítuệ và nhân cách của HS: Nhóm học tập là nơi hội tụ và phát huy tiềm năng trítuệ của tập thể, trong các nhóm học tập, việc học tập cá nhân cũng có những nétmới Đó không còn là sự lĩnh hội tài liệu học tập xuất phát từ hứng thú cá nhân,hoặc do sợ kiểm tra, mà lĩnh hội có tính tới công tác phối hợp sau này Vì vậy

mà phương hướng học tập cá nhân thay đổi, nó có phương hướng xã hội nhiềuhơn

1.3 Vai trò của hình thức học tập theo nhóm

Sử dụng linh hoạt các hoạt động nhóm để dạy chủ đề Cây xanh trong chương

trình Khoa Học Tự Nhiên lớp 6 Trường Học Mới

- Quan hệ tốt đẹp giữa các HS

Việc học hợp tác yêu cầu mỗi thành viên phải có tinh thần trách nhiệm đối vớicông việc chung của cả nhóm Qua đó đã tạo giữa các em mối quan hệ có tráchnhiệm, đây cũng là yếu tố cần thiết góp phần vào sự thành công của các em saunày Trong quá trình hợp tác, tiếp xúc mặt đối mặt, cùng trao đổi thông tin, sựquan tâm, giúp đỡ nhau đã vun đắp cho các em tình bạn tốt đẹp Trong quá trìnhnày mọi HS đều được đối xử như nhau, không có sự phân biệt về trình độ họclực, các HS yếu vẫn có thể được yêu mến, coi trọng Chính những điều này sẽtạo cho các em cảm giác được các bạn cùng lớp chấp nhận, góp phần tạo nênbầu không khí học tập trong lớp học, đây là yếu tố ảnh hưởng lớn đến thái độ và

sự nhận thức tích cực về học tập của HS, mà không ai có thể không thừa nhậnrằng: “HS sẽ khó có thể thành công trong học tập nếu thiếu thái độ và sự nhậnthức tích cực trong học tập”

- Sự lành mạnh thoải mái về mặt tâm lý

Việc cùng nhau hợp tác học tập sẽ tạo cho các em sự vui tươi, thoải mái, điềuchỉnh được cái tôi sao cho phù hợp với tập thể HS có điều kiện thực hành, rènluyện các kĩ năng giao tiếp hợp tác trong nhóm, nó đòi hỏi HS phải hiểu và tinnhau, truyền đạt thông tin một cách chính xác, chấp nhận và ủng hộ nhau, biếtgiải quyết xung đột theo cách xây dựng Qua đó giúp HS phát triển khả năng giaotiếp, phát huy lòng tự trọng, khả năng đương đầu với mọi khó khăn trở ngại và sựcăng thẳng

- Phát triển toàn diện

Học tập theo nhóm tạo cơ hội cho HS sử dụng các phương pháp, nguyên tắcdiễn đạt ngôn ngữ Các HS nhút nhát, thường là ít phát biểu trong lớp sẽ có môitrường động viên để tham gia xây dựng bài Hơn thế nữa, hầu hết các các hoạtđộng nhóm đều mang trong nó cơ chế tự sửa lỗi và HS dạy lẫn nhau, theo đó cáclỗi sai đều được giải đáp, mà thường là trong bầu không khí rất thoải mái Vớiviệc thảo luận cùng với các thành viên khác trong lớp và nhóm, nhiệm vụ họctập được giải quyết dễ dàng hơn Thông qua trao đổi trong nhóm kết hợp đượcsức mạnh của từng cá nhân, dẫn đến sự hỗ trợ và giúp đỡ nhau trong học tập.Trên cơ sở những hoạt động chung sẽ khơi dậy tinh thần tập thể, v́ lợi ích củanhóm, của cộng đồng và xă hội

1.4 Các hình thức tổ chức dạy học theo nhóm

Tùy thuộc vào nội dung và thời lượng của tiết học, GV có thể sử dụng cáchình thức tổ chức dạy học nhóm sau:

9/37

AA BB

BB

* Làm việc theo cặp 2 HS

Đây là hình thức HS trao đổi với bạn ngồi kế bên để giải quyết tình huống do

GV nêu ra, trong quá trình giải quyết các tình huống, HS sẽ thu nhận kiến thứcmột cách tích cực Nhóm này thường được sử dụng khi giao cho HS chấm bài,sửa bài cho nhau (qua phiếu học tập, qua các bài tập lựa chọn trong sách giáokhoa ) Ưu điểm của hình thức tổ chức này là không mất thời gian tổ chức,không xáo trộn chỗ ngồi mà vẫn huy động được HS làm việc cùng nhau

* Làm việc theo nhóm 4-5 hoặc 7-8 HS

Nhóm 4-5 hoặc 7-8 HS cùng trao đổi một chủ đề mà GV nêu ra Trong quátrình này các nhóm có thể trao đổi nội dung cho nhau để phản biện, để so sánh,góp ý cho nhau

* Nhóm chuyên gia hay nhóm chuyên sâu

Trước hết, GV chia lớp thành nhiều nhóm (nhóm xuất phát hay nhóm gốc).Nhóm gốc gồm những HS có trách nhiệm cùng nhau tìm hiểu về những thôngtin đầy đủ, trong đó mỗi HS được phân công tìm hiểu một phần của các thôngtin đó Sau đó lập nhóm chuyên sâu (nhóm chuyên gia) Nhóm chuyên gia tậphợp những HS ở trong những nhóm xuất phát khác nhau có cùng chung mộtnhiệm vụ tìm hiểu sâu một phần thông tin

Như vậy, một HS sẽ nhận nhiệm vụ từ nhóm xuất phát và cùng làm việc, traođổi kỹ ở nhóm chuyên sâu và sau đó lại trở về nhóm xuất phát để trình bày kếtquả về các thông tin mình đã thu thập được

Nhóm chuyên sâu Nhóm chuyên sâu

10/37

DD

Sử dụng linh hoạt các hoạt động nhóm để dạy chủ đề Cây xanh trong chương

trình Khoa Học Tự Nhiên lớp 6 Trường Học Mới

Nhóm xuất phát

Nhóm chuyên sâu Nhóm chuyên sâu

Ưu điểm của nhóm chuyên gia là việc báo cáo công việc của các nhóm sẽ dotất cả các thành viên của nhóm đảm nhận chứ không phải chỉ do một HS khá giỏiđảm nhận Mỗi HS sẽ nắm một mảng thông tin để lắp ghép thành một thông tinhoàn chỉnh và sẽ không có một HS nào đứng ngoài hoạt động của lớp học

* Nhóm kim tự tháp

Đây là cách tổng hợp ý kiến tập thể của lớp học về một vấn đề của bài học.Đầu tiên GV nêu một vấn đề cho các HS làm việc độc lập Sau đó ghép 2 HSthành một cặp để các HS chia sẻ ý kiến của mình Kế đến các cặp sẽ tập hợpthành nhóm 8, nhóm 16…Cuối cùng cả lớp sẽ có 1 bảng tổng kết các ý kiếnhoặc một giải pháp tốt nhất để giải quyết một vấn đề Như vậy, bất kỳ ý kiến cánhân nào cũng đều dựa trên ý kiến của số đông

* Hoạt động trà trộn

Trong hình thức này, tất cả các HS trong lớp phải đứng dậy và di chuyểntrong lớp học để thu thập thông tin từ các thành viên khác Sự di chuyển khỏichỗ ngồi cố định làm cho các HS cảm thấy thích thú, năng động hơn Đối vớicác HS yếu thì đây là cơ hội cho họ hỏi nhiều người khác nhau cùng một câu hỏi

mà không cảm thấy xấu hổ Cũng bằng cách học này, họ sẽ thấy rằng có thể cónhiều câu trả lời đúng, nhiều ý kiến, nhiều quan điểm khác nhau cho cùng mộtvấn đề Có thể coi hoạt động trà trộn là bảng “trưng cầu ý kiến” và “khảo sát ý

11/37

kiến” của tập thể Hoạt động này thường được dùng trong phần mở đầu của tiếthọc nhằm “khởi động” hoặc kích thích nhận thức của HS trước khi học bài mới.

1.5 Quy trình tổ chức dạy học theo nhóm

Quy trình tổ chức giờ học theo nhóm bao gồm 4 bước cơ bản:

- Điểm xuất phát: GV ↔ HS ↔ Đối tượng học tập

- Bước 1: Hướng dẫn – Tự nghiên cứu – Kinh nghiệm cá nhân

- Bước 2: Tổ chức – Nhóm : HS ↔ HS – Kinh nghiệm cá nhân

Sử dụng linh hoạt các hoạt động nhóm để dạy chủ đề Cây xanh trong chương

trình Khoa Học Tự Nhiên lớp 6 Trường Học Mới

Bước 1 - Tổ chức các nhóm, giao

nhiệm vụ cho các nhóm

- Hướng dẫncách làm việctheo nhóm

chức nhóm

- Thu thập thông tin, tái hiện trithức chuẩn bị làm việc trongnhóm

Bước 2

- Khích lệ HS làm việc,khuyến khích sự tham gia củamỗi cá nhân HS vào các hoạtđộng học tập chung của nhóm

- Đưa ra những câu hỏi gợi ýkhi thảo luận bế tắc hoặc đichệch hướng

- Tự đặt mình vào các tìnhhuống, tự sắm vai đưa ra cách

xử lý tình huống, trao đổi ýkiến, thảo luận trong nhóm, xử

- Tổ chức thảo luận toàn lớp

- Đại diện các nhóm trình bày,bảo vệ sản phẩm của mình trướclớp

- Tỏ thái độ trước những ý kiếncủa các nhóm khác

- Khai thác bổ sung ý kiến củacác nhóm khác, điều chỉnh sảnphẩm của nhóm mình

Bước 4

- Tóm tắt từng vấn đề

- Đưa ra những nhận xét đánhgiá về kết quả của từng nhóm,

từ đó đưa ra các kết luận khoahọc

- GV tổng kết, đặt vấn đề tiếptheo

- So sánh, đối chiếu kết luậncủa GV và của các bạn với sảnphẩm ban đầu của mình

- Tự sửa sai, bổ sung, điềuchỉnh những gì cần thiết

- Tự rút kinh nghiệm về cáchhọc, cách sử lý tình huống,cách giải quyết vấn đề củamình

2 Cơ sở thực tiễn

2.1 Một vài nét về mô hình trường học kiểu mới (EN)

13/37

Mô hình trường học kiểu mới (Escuela Nueva) được hình thành và phát triển

ở khu vực Caldas – một trong 32 thực thể hành chính của Colombia (nơi mà môhình này được Ngân hàng thế giới giới thiệu điển hình) Vai trò phát triển giáodục ở đây có sự tham gia của nhà nước gắn bó với Hiệp hội cà phê và các tổchức xã hội khác

Hiệp hội các nhà trồng cà phê Caldas (CGC) đã được thành lập vào năm

1927 Để giải quyết vấn đề nhân lực, vốn chủ sở hữu, tình trạng HS bỏ học vàchất lượng giáo dục thấp trong các trường học nông thôn ở Caldas, các CGC bắtđầu đầu tư vào giáo dục Tiểu học từ năm 1981 thông qua phương pháp học mớitại các trường học nông thôn

Mục tiêu của sáng kiến trường học mới ở Caldas của CGC năm 1981 là tăngcường giáo dục nông thôn (từ lớp 1 đến lớp 5) và cung cấp một nền giáo dụcnăng động hơn Theo dữ liệu có sẵn từ CGC, chương trình đạt trực tiếp 1.113trường học trong khu vực Caldas, phục vụ bình quân 50.000 HS hàng năm, đàotạo được khoảng 3.200 GV để cải thiện cách tiếp cận kiến tạo của họ

Các nguyên tắc dạy học kiến tạo của mô hình trường học mới :

- HS là trung tâm của quá trình học tập

- HS thiết lập nhịp điệu và tốc độ của riêng họ cho việc học, với một chươngtrình đào tạo đó là tự học và khuyến khích làm việc theo nhóm

- Phương pháp giảng dạy thúc đẩy tự học, khuyến khích sáng kiến của HS và sựsáng tạo

- Mỗi trường thiết lập mối quan hệ chặt chẽ giữa các cộng đồng và trườnghọc trong đó các thành viên trong gia đình tham gia vào quá trình giáo dục

- Hội đồng tự quản HS sử dụng các chiến lược để đảm bảo sự tham gia tíchcực của thành viên trong đời sống dân chủ của trường, trong đó tăng cường cácgiá trị như hợp tác, tôn trọng và làm việc nhóm

Mô hình trường học mới là xương sống của tất cả các chương trình hỗ trợđổi mới giáo dục của Hiệp hội cà phê Các CGC đã mở rộng mô hình này và tạo

ra các chương trình mới sau giáo dục Tiểu học cho THCS (lớp 6-9) và THPT(lớp 10, 11) Tất cả đều sử dụng phương pháp tiếp cận kiến tạo

2.2 Một vài nét về mô hình trường học mới Việt Nam (VNEN)

Mô hình trường học mới Việt Nam là dự án do Bộ Giáo dục và Đào tạo phốihợp với Quỹ hỗ trợ phát triển giáo dục toàn cầu (GPE – Global Partnership forEducation) triển khai ở các trường Tiểu học trên toàn quốc từ 6/2012 đến6/2015 Mô hình này vừa kế thừa những mặt tích cực của mô hình trường họctruyền thống, vừa có sự đổi mới căn bản về mục tiêu đào tạo, nội dung chương

14/37

Sử dụng linh hoạt các hoạt động nhóm để dạy chủ đề Cây xanh trong chương

trình Khoa Học Tự Nhiên lớp 6 Trường Học Mới

trình, tài liệu học tập, phương pháp dạy học, cách đánh giá, cách tổ chức quản lílớp học, cơ sở vật chất phục vụ cho dạy – học

Mô hình VNEN là một quá trình chuyển đổi từ mô hình dạy học chủ yếu

truyền thụ kiến thức sang mô hình dạy học, giáo dục hình thành nhân cách vàphát triển năng lực của HS

Nhìn chung, theo tư tưởng đổi mới của mô hình VNEN, quá trình dạy học vàgiáo dục, được hiểu là :

• Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động của HS Tổ chức các hoạtđộng học tập của HS cần phải trở thành trung tâm của quá trình giáo dục

• Chú trọng rèn luyện phương pháp tự học, phương pháp tư duy và phươngpháp giải quyết vấn đề Đây là những phẩm chất và điều kiện tốt nhất để có thểduy trì thói quen học tập thường xuyên và học tập suốt đời

• Tăng cường học tập của mỗi cá nhân, phối hợp với học hợp tác và họcnhóm HS là chủ thể của quá trình học, tự mình chủ động chiếm lĩnh kiến thức.Tạo ra môi trường học tập tương tác, thày - trò, trò - trò vì thế nó có tác dụng rấttốt để phát huy năng lực của mỗi cá nhân HS

• Dạy và học chú trọng tới sự quan tâm và hứng thú của HS, nhu cầu và lợiích của xã hội Dạy HS trên những gì các em đã có, tạo hứng thú, óc tò mò, sángtạo cho HS HS phải biết cách làm việc độc lập, sáng tạo, biết tổ chức công việc

để giải quyết các đòi hỏi của xã hội và nhu cầu đa dạng, phức tạp của công việcsau này

• Dạy và học coi trọng hướng dẫn tìm tòi, học qua trải nghiệm GV hướngdẫn mang tính định hướng mà không có ý áp đặt trong quá trình học của HS

• Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò, của gia đình, cộng đồng.Ngoài đánh giá kết quả học (đánh giá kết thúc) rất coi trọng đánh giá bằng nhậnxét qua quá trình học của HS (đánh giá theo tiến trình, đánh giá theo từng phần).Qua đấy tôi thấy được vai trò của hoạt động nhóm trong dạy học theo môhình THM Thực tế ở trường chúng tôi THM bắt đầu thực hiện với 1 lớp 6 Lớpđược chia ra 7 nhóm cố định, các nhóm có sự phân bố đồng đều năng lục của

HS Qua nghiên cứu chương trình sách hướng dẫn học KHTN tôi nhận thấy rằng

để phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo của HS không nhất thiết lúc nàocũng chia lớp thành 7 nhóm Mà tùy từng hoạt động của các bài để linh hoạt hơntrong các hoạt động nhóm

2.3 Cấu trúc nội dung, chương trình KHTN 6 mô hình THM

2.3.1 Cấu trúc chương trình

15/37

Khung phân phối chương trình này áp dụng cho lớp 6 theo mô hình trườnghọc mới, từ năm học 2015 – 2016 Chương trình được thực hiện 35 tuần vớitổng số 105 tiết có cấu trúc gồm 10 chủ đề được phân chia như sau:

Học kì 1:

– Học kì 1 có 54 tiết với 14 tiết học gồm 2 chủ đề chung (từ bài 01 đến bài 04)

và 36 tiết học chủ đề sinh học (từ bài 05 đến bài 18); có 2 tiết ôn tập cuối học kì

1 (sau khi kết thúc bài 17: Vai trò của cây xanh) với 2 tiết kiểm tra cuối kì 1

– Kết thúc Học kì 1: HS học xong bài17; bài Ôn tập học kì I cần hướng dẫnHS

ôn tập từ bài 1 đến bài 17

Học kì 2:

– Học kì 2 có 51 tiết với 19 tiết học chủ đề sinh học (từ bài 18 đến bài 22) và 28

tiết học cho chủ đề vật lí, có 2 tiết ôn tập học kì 2 (sau khi kết thúc bài 32) với 2tiết kiểm tra cuối năm

– Kết thúc Học kì 2: HS học xong bài 32; bài Ôn tập học kì 2 cần hướng dẫnHS

ôn tập từ bài 18 đến bài 32

2.3.2 Nội dung chương trình

16/37

Sử dụng linh hoạt các hoạt động nhóm để dạy chủ đề Cây xanh trong chương

trình Khoa Học Tự Nhiên lớp 6 Trường Học Mới

cây xanhBài 13: Quang hợp ở cây xanhBài 14: Hô hấp ở cây xanhBài 15: Cơ quan sinh sản của cây xanhBài 16: Sự sinh sản ở cây xanh

Bài 17: Vai trò của cây xanh

Bài 24: Nhiệt độ Đo nhiệt độ

Bài 25: Sự chuyển thể của các chấtBài 26: Nhiệt đối với đời sống sinh vật

Bai 30: Lực đàn hồiBài 31: Lực ma sátBài 32: Máy cơ đơn giản

II THỰC TRẠNG TÌNH HÌNH

1 Chất lượng

17/37

Hiện nay phương pháp hoc theo nhóm được áp dụng rộng rãi trong tất cả các

bộ môn học Đối với các lớp tổ chức theo mô hình THM hầu hết HS đều rất chủđộng trong việc khám phá kiến thức So với các lớp học truyền thống các em rấtnăng động, thích tìm tòi và khám phá kiến thức qua nhiều phương tiện Bêncạnh đó các HS đang có thói quen thụ động thường ngồi im nghe các bạn nói, ítkhi tham gia hợp tác với nhóm Chính vì thế trong hoạt động nhóm lớn kiến thứccác em có được không được bền vững, việc áp dụng kiến thức vào giải quyếttình hướng thực tế cũng hạn chế hơn Vì thế khi dạy các chủ đề theo cách hoạtđộng nhóm cố định theo mô hình THM và sau khi áp dụng cách phân chia cáchoạt động nhóm khác nhau trong chủ đề Cây xanh tôi nhận thấy có sự khác nhau

về chất lượng HS Điều này thể hiện qua 1 bài kiểm tra nhanh 15 phút sau mỗichủ đề học như sau:

Có 42 HS tham gia làm bài kiểm tra

Bài kiểm tra gồm cả kiến thức nhận biết, thông hiểu và vận dụng

15 chiếm35,7%

7 chiếm16,7%

1 chiếm

2 Nhận thức

Rất GV sử dụng phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của

HS Sử dụng hoạt động nhóm trong dạy học đã được áp dụng nhưng với tỷ lệthấp, chủ yếu chỉ ở những tiết học ngoại khóa, các tiết thực hành và giao bài tập

về nhà cho từng nhóm với mục đích giúp HS dễ hòa nhập, học hỏi lẫn nhau vàkhơi dậy tinh thần tập thể

Một số ít GV đã cố gắng cải tiến phương pháp, chú ý sử dụng các thí nghiệm,các phương tiện dạy học trong dạy HS học, chú ý phát huy tính tích cực của HSqua hệ thống câu hỏi đàm thoại, gợi mở dẫn dắt tư duy HS Bên cạnh đó việchoạt động nhóm cũng có một số trở ngại như sau:

- Một số HS ở trạng thái luôn thụ động

- GV khó giữ được trật tự lớp vì sĩ số HS nhiều

- Phải chuẩn bị cho tiết dạy rất công phu và khó tổ chức Dễ bị "cháy"

18/37