Đánh giá thực trạng và ảnh hưởng của ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật trong sản xuất lúa tại đồng bằng sông Cửu Long

TÍNH CẤP THIẾT CỦA LUẬN ÁN Triển khai ứng dụng tiến bộ kỹ thuật ƯDTBKT trong sản xuất lúa trở thành một trong những vấn đề được ngành nông nghiệp cả nước quan tâm, nhằm mục đích nâng cao

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU 1.1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA LUẬN ÁN

Triển khai ứng dụng tiến bộ kỹ thuật (ƯDTBKT) trong sản xuất lúa trở thành một trong những vấn đề được ngành nông nghiệp cả nước quan tâm, nhằm mục đích nâng cao hiệu quả sản xuất trên cùng

diện tích đất canh tác của nông hộ Do đó, mục tiêu của Luận án “Đánh giá thực trạng và ảnh hưởng của ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật trong sản xuất lúa tại đồng bằng sông Cửu Long” nhằm đánh

giá hiện trạng ƯDTBKT vào sản xuất lúa của nông hộ đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), chủ yếu tập trung 3 vùng sinh thái: Vùng Đồng Tháp Mười: tỉnh Đồng Tháp Vùng Tứ giác Long Xuyên: tỉnh An Giang, tỉnh Kiên Giang Vùng Bán đảo Cà Mau: tỉnh Sóc Trăng, tỉnh Hậu Giang; đồng thời đề xuất các giải pháp chuyển giao tiến bộ kỹ thuật cho nông hộ sản xuất hiệu quả hơn trong thời gian tới, góp phần tăng năng suất, nâng cao hiệu quả cho sản xuất lúa của hộ trồng lúa trong vùng ĐBSCL

1.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

1.2.1 Mục tiêu chung

Phân tích thực trạng ƯDTBKT vào sản xuất lúa của nông hộ ở khu vực ĐBSCL , từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả ƯDTBKT trong sản xuất lúa cho nông hộ vùng ĐBSCL

1.2.2 Mục tiêu cụ thể

Để đạt được mục tiêu chung, các mục tiêu cụ thể sau đây cần được giải quyết:

(1) Phân tích thực trạng ƯDTBKT vào sản xuất lúa của nông hộ ở khu vực ĐBSCL ;

(2) Đánh giá hiệu quả sản xuất lúa của nông hộ; so sánh hiệu quả sản xuất của hộ ƯDTBKT và hộ không ứng dụng tiến bộ kỹ thuật;

(3) Xác định các nhân tố ảnh hưởng đến ƯDTBKT trong sản xuất lúa; đồng thời xác định các nhân

tố ảnh hưởng đến hiệu quả ƯDTBKT trong sản xuất lúa của nông hộ ở ĐBSCL;

(4) Đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả ƯDTBKT trong sản xuất lúa của nông hộ ở ĐBSCL

1.3 CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

(1) Thực trạng ƯDTBKT trong sản xuất lúa của nông hộ ở khu vực ĐBSCL như thế nào?

(2) Ứng dụng tiến bộ kỹ thuật của nông hộ sản xuất lúa phụ thuộc vào những yếu tố nào?

(3) Hiệu quả ƯDTBKT vào sản xuất lúa của nông hộ như thế nào?

(4) Nhân tố nào ảnh hưởng đến hiệu quả ƯDTBKT của hộ sản xuất lúa ở ĐBSCL ?

1.4 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

1.4.1 Giới hạn nội dung nghiên cứu

Nội dung của nghiên cứu này chủ yếu tập trung phân tích tác động của tiến bộ kỹ thuật đến hiệu quả sản xuất của các mô hình sản xuất có ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, bao gồm: sạ hàng, quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), 1 phải 5 giảm, 3 giảm 3 tăng

Giới hạn về nội dung nghiên cứu của luận án này, tác giả tập trung phân tích và so sánh hiệu quả sản

xuất giữa nhóm nông hộ có ƯDTBKT và hộ không ứng dụng tiến bộ kỹ thuật Từ đó rút ra kết luận về ảnh

hưởng của ƯDTBKT vào sản xuất lúa của nông hộ vùng ĐBSCL , Hiệu quả kỹ thuật được xác thông qua phương pháp phân tích màng bao dữ liệu (DEA) Các hiệu quả sản xuất khác như: hiệu quả kinh tế (tính đến chi phí ẩn, chi phí chìm,…), hiệu quả chi phí, hiệu quả phân phối,… nằm ngoài nội dung nghiên cứu của Luận án này

Header Page 1 of 123.

1.4.2 Giới hạn vùng nghiên cứu

Địa bàn nghiên cứu của đề tài thuộc 3 vùng sinh thái khác nhau: Vùng Đồng Tháp Mười (tỉnh Đồng Tháp); vùng Tứ giác Long Xuyên (tỉnh An Giang, tỉnh Kiên Giang); vùng Bán đảo Cà Mau (tỉnh Sóc Trăng, tỉnh Hậu Giang)

1.4.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là nông hộ sản xuất lúa ở khu vực ĐBSCL; Trong đó, hai đối tượng được lựa chọn là: nông hộ sản xuất lúa theo phương thức sản xuất truyền thống (dưới 1/3 gói kỹ thuật của mô hình tiến bộ kỹ thuật) và nông hộ sản xuất lúa có ƯDTBKT (bao gồm ứng dụng trên 2/3 gói kỹ thuật trong các mô hình hay ít nhất một mô hình tiến bộ kỹ thuật)

1.5 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI, Ý NGHĨA KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI

Kết quả nghiên cứu này sẽ xác định được việc thay đổi từ mô hình canh tác lúa theo truyền thống (không/chưa ứng dụng mô hình tiến bộ kỹ thuật) sang mô hình canh tác lúa ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật Bên cạnh đó, kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin và những số liệu thực nghiệm cho các nhà lãnh đạo, quản lý và các nhà lập kế hoạch phát triển nông nghiệp, nông thôn làm nền tảng cho việc xác lập những chính sách và chương trình phát triển phù hợp với nền nông nghiệp, góp phần cho phát triển bền vững Cuối cùng, kết quả trong luận án cung cấp thông tin về những thuận lợi và bất lợi của mỗi mô hình canh tác, trên cơ sở khuyến cáo ứng dụng các mô hình tiến bộ kỹ thuật từng vùng sinh thái, giúp cho nông hộ sản xuất lúa với chi phí thấp nhất, môi trường ít bị ô nhiễm, nâng cao năng suất, hiệu quả, góp phần bảo đảm an ninh lương thực quốc gia, xuất khẩu, phát triển nông nghiệp, nông thôn bền vững

Kết quả nghiên cứu làm cơ sở quan trong khuyến cáo các tỉnh, thành vùng ĐBSCL nên liên kết lại trong sản xuất theo đặc thù từng vùng sinh thái, từng mô hình tiến bộ kỹ thuật mang lại hiệu quả cao, quan tâm đầu tư kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, nhất là hạ tầng giao thông, thủy lợi, giáo dục, góp phần phục vụ tốt cho sản xuất nông nghiệp gắn với xây dựng nông thôn mới trong thời gian tới

CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 TÁC ĐỘNG CỦA TIẾN BỘ KỸ THUẬT TRONG SẢN XUẤT LÚA

Hiệu quả sản xuất của việc ƯDTBKT là một bộ phận của hiệu quả kinh tế - xã hội, nó là kết quả tổng hợp của nhiều yếu tố, nó gắn liền với hiệu quả sử dụng ruộng đất, với việc lợi dụng tối đa các điều kiện khí hậu – thời tiết, gắn liền với việc tác động chủ quan của con người thông qua việc ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật vào kinh tế, vào sản xuất Thực chất của việc ƯDTBKT là đầu tư bổ sung trên đơn vị diện tích Thông thường các yếu tố đầu tư bổ sung có chất lượng cao hơn, hoàn thiện hơn và nâng cao hiệu quả hơn các yếu tố đầu tư đã sử dụng trước đó Sự tác động này có thể trực tiếp – thông qua việc nâng cao số lượng và chất lượng các yếu tố đầu tư bổ sung hoặc có thể tác động gián tiếp – thông qua bố trí cơ cấu mùa vụ hợp lý hơn hay là ứng dụng phương pháp phù hợp hơn

Kết quả ƯDTBKT có thể biểu hiện bằng sản phẩm hữu hình và sản phẩm vô hình bao gồm: số lượng, chất lượng và giá trị sản phẩm tăng thêm, chi phí trên một đơn vị sản phẩm giảm; cải thiện điều kiện lao động cho nông dân; cải thiện, nâng cao đời sống cho người lao động, cải tạo môi trường sinh thái

Header Page 2 of 123.

2.2 CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ ỨNG DỤNG TIẾN BỘ KỸ THUẬT TRONG SẢN XUẤT LÚA

2.2.1 Đo lường hiệu quả sản xuất

Để đo lường hiệu quả sản xuất tương đối, Tim Coelli (1995) đã đề xuất hai các tiếp cận: theo tham số

hay hàm sản xuất biên ngẫu nhiên (Stochastic Frontier Analysis-SFA) và phi tham số hay phân tích màng bao

dữ liệu (Data Envelopment Analysis-DEA) SFA giả định có mối quan hệ chức năng giữa đầu ra, đầu vào và sử dụng các kỹ thuật thống kê để ước lượng các tham số cho hàm sản xuất SFA có tính đến những “lỗi” liên quan đến “nhiễu” thống kê với sai số đo lường và thành phần không âm thể hiện sự không hiệu quả trong sản xuất

(Coelli, 1995) Trong khi đó, DEA sử dụng phương pháp lập trình tuyến tính để xây dựng giới hạn/đường biên

của từng phần dữ liệu Bởi vì DEA là phương pháp phi tham số nên không yêu cầu bất kỳ giả định về hàm và phân phối của dữ liệu Vì vậy, DEA ít nhạy cảm với các thông số sai lệch so với SFA Tuy nhiên, DEA cho rằng tất cả các sai lệch so với đường biên là do sự không hiệu quả Do đó, nó tùy thuộc vào những nhiễu thống

kê do lỗi đo lường dữ liệu (Coelli, 1995)

Bảng 2.1: So sánh ưu và nhược điểm của DEA và SFA Data Envelopment Analysis (DEA) Stochastic Frontier Analysis (SFA) Nhất quán Cả hai phương pháp đều là phân tích hiệu quả biên, một đường biên sẽ được xác định và

điểm hiệu quả sẽ được xác định dựa trên đường biên đó

Đặc tính Phương pháp phi tham số Phương pháp tham số

Đo lường hiệu

quả

Hiệu quả kỹ thuật, độ đàn hồi của quy mô, hiệu quả qui mô, hiệu quả phân phối, hiệu suất tắc nghẽn, thay đổi kỹ thuật và thay đổi TFP

Hiệu quả kỹ thuật, độ đàn hồi của quy

mô, hiệu quả phân phối, thay đổi kỹ thuật và thay đổi TFP

Điểm mạnh Không giả định trước tất cả các hộ sản xuất

đều đạt hiệu quả

Xử lý hiệu quả trường hợp nhiều đầu vào và nhiều đầu ra

Không cần thông tin về giá của các yếu tố nhập lượng

Không cần ước lượng dạng hàm và dạng phân phối của dữ liệu

Khi kích cỡ mẫu nhỏ, nó được so sánh với hiệu quả tương ứng

Cả hai mô hình CCR và BCC đều cùng loại đơn vị bất biến

Không giả định trước tất cả các hộ sản xuất đều đạt hiệu quả

SFA chú trọng đến các sai số thống kê như các biến ngẫu nhiên của thời tiết, rủi ro, thị trường,… những yếu tố nằm ngoài sự kiểm soát của hộ sản xuất và đo lường các sai số này

Không cần thông tin về giá của các yếu

tố nhập lượng

Có thể kiểm định các giả thuyết SFA ước lượng mức hiệu quả cao nhất của hộ chứ không phải là hiệu quả kỹ thuật trung bình của hộ

Nhược điểm DEA bỏ qua các nhiễu thống kê và các sai số

đo lường Không thể kiểm định các giả thuyết Khi một DMU được bổ sung trên đường giới hạn hiệu quả có thể làm ảnh hưởng đến đo lường hiểu quả

Cần giả định dạng hàm và hình thức phân phối dữ liệu

Cỡ mẫu đủ lớn nhằm tránh trường hợp thiếu bậc tự do

Loại phân phối được giả định nhạy cảm với điểm đánh giá hiệu quả

Nguồn: Coelli et al (1997), Lan et al (2003)

Header Page 3 of 123.

2.3 CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN VỀ ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ KỸ THUẬT TRONG SẢN XUẤT LÚA

Các nghiên cứu đánh giá về vai trò và hiệu quả ứng dụng tiến bộ kỹ thuật trong sản xuất lúa cho thấy ƯDTBKT vào sản xuất lúa đã đạt những thành tựu quan trọng nâng cao năng suất, giảm giá thành, nâng cao chất lượng Trong chuyển giao và ƯDTBKT có vai trò quan trọng của ngành khuyến nông Không chỉ khuyến nông của nhà nước mà cả sự tham gia tích cực của doanh nghiệp trong chuyển giao tiến bộ kỹ thuật cho người trồng lúa

Krasachat, W (2004), K.Bradley Watkins et al (2013) sử dụng phương pháp phân tích màng bao

dữ liệu (DEA) để đo lường hiệu quả kỹ thuật, hiệu quả phân phối nguồn lực và hiệu quả kinh tế của việc sản xuất lúa gạo.Kết quả nghiên cứu cho thấy phần lớn nôn hộ có điểm số cao với hiệu quả kỹ thuật (TE) trung bình đạt 0,899, trong đó hơn một nửa đạt hiệu quả kỹ thuật tối đa với điểm số bằng 1

Nguyễn Quốc Nghi (2010-2011), Đỗ Thị Diệp, Nguyễn Văn Nhiễm (2010) đánh giá sự tiếp thu

và ƯDTBKT đã giải quyết ba vấn đề: (i) đánh giá sự tiếp thu và ƯDTBKT của các nông hộ sản xuất lúa; (ii) phân tích những nguyên nhân ảnh hưởng tới sự tiếp thu và ƯDTBKT; (iii) đề xuất cơ chế chính sách và các giải pháp nhằm nâng cao sự tiếp thu và ƯDTBKTcủa các nông hộ Nghiên cứu đã chỉ ra sự khác biệt giữa những nông hộ ƯDTBKT và hộ không áp dụng ƯDTBKT

Đinh Phi Hổ và Đoàn Ngọc Phả (2009), thực hiện nghiên cứu “Một số giải pháp nâng cao chất lượng tập huấn công nghệ mới cho nông dân ở An Giang” Đề tài sử dụng mô hình chất lượng dịch vụ

SERVQUAL, xây dựng thang đo likert 7 mức độ và phương pháp phân tích nhân tố để tìm ra các nhân tố ảnh hưởng đến mức độ hài lòng của nông dân đối với các chương trình tập huấn Nghiên cứu cho thấy khả năng ứng dụng mô hình “3 giảm 3 tăng” trong cộng đồng nông hộ sản xuất lúa là rất cao Việc ứng dụng

mô hình “3 giảm 3 tăng” giúp nông hộ giảm chi phí sản xuất, nâng cao hiệu quả kinh tế Nghiên cứu cũng

đã chỉ ra các nhân tố ảnh hưởng đến mức độ hài lòng của nông hộ đối với chương trình tập huấn công nghệ

và đề xuất một số khuyến nghị nâng cao chất lượng các chương trình tập huấn

2.4 MỘT SỐ CHÍNH SÁCH LIÊN QUA ĐẾN NGHIÊN CỨU, CHUYỂN GIAO VÀ ỨNG DỤNG TIẾN BỘ KỸ THUẬT TRONG NÔNG NGHIỆP

Trong thời gian qua, Đảng, Quốc hội và Chính phủ đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách khuyến khích nghiên cứu, chuyển giao và ƯDTBKT trong sản xuất nông nghiệp

Các chính sách trong thời gian qua với mục tiêu là chu yển giao, ứng dụng công nghệ và tiến bộ kỹ thuật tiên tiến vào sản xuất, bảo quản, chế biến nhằm nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của một số hàng hóa và nông sản trên thị trường trong nước và ngoài nước, phát triển thị trường khoa học và công nghệ ở nông thôn, góp phần xóa đói nghèo, tạo việc làm nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống cho cộng đồng dân cư ở nông thôn bằng các giải pháp khoa học và công nghệ Liên kết và phối hợp với các Chương trình mục tiêu quốc gia, các chương trình kinh tế - xã hội khác lựa chọn và triển khai ứng dụng các công nghệ phù hợp để rút kinh nghiệm, tạo căn cứ thực tiễn cho việc phổ cập các giải pháp công nghệ tiến bộ như một biện pháp

để nâng cao hiệu quả đầu tư các nguồn lực của Nhà nước nói riêng và nguồn lực của xã hội nói chung Đào tạo, bồi dưỡng cho nông dân và cán bộ cơ sở nâng cao năng lực, nhằm giúp các địa phương chủ động tìm kiếm, lựa chọn và triển khai các dự án ứng dụng công nghệ tiên tiến thích hợp với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương

Hệ thống chính sách khuyến khích, thúc đẩy nghiên cứu, chuyển giao và ƯDTBKT trong nông nghiệp của Việt Nam đã có nhiều đổi mới tạo điều kiện cho những chuyển biến tích cực của nông nghiệp Việt Nam trong thời gian qua Tuy nhiên, hệ thống chính sách này bên cạnh những ưu điểm rất đáng ghi Header Page 4 of 123.

nhận đó vẫn còn nhiều điểm cần phải tiếp tục bổ sung, chỉnh sửa để phù hợp với tình hình phát triển của sản xuất nông nghiệp trong bối cảnh hội nhập quốc tế

2.5 ĐÁNH GIÁ TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

Thông qua các nghiên cứu được lược khảo cho thấy, hầu hết các tác giả đều tập trung vào một trong những mô hình ƯDTBKT và chủ yếu sử dụng tiêu chí hiệu quả kinh tế để đánh giá hiệu quả ứng dụng tiến

bộ kỹ thuật, chưa có nghiên cứu nào thực hiện với qui mô lớn và bao trùm tất cả các mô hình tiến bộ kỹ thuật được cộng đồng nông hộ ứng dụng vào sản xuất lúa Nếu xét về phương pháp phân tích, hầu hết các nghiên cứu tập trung sử dụng phương pháp thống kê mô tả, hồi qui tương quan đa biến Không có nhiều nghiên cứu ứng dụng các phương pháp đo lường hiệu quả sản xuất như DEA và SFA

Luận án được thực hiên có tính kế thừa kết quả của các nghiên cứu trước đây đồng thời kết hợp với phân tích DEA của 3 vùng sinh thái sản xuất lúa Trong các nghiên cứu trước đây, việc sử dụng kết hợp các công cụ nghiên cứu định lượng và định tính đã được sử dụng, nhiều mô hình kinh tế lượng được áp dụng để đánh giá hiệu quả kinh tế cũng như kỹ thuật và các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định ƯDTBKT hay khả năng tiếp cận tiến bộ kỹ thuật của nông hộ Trong luận án, tác giả đã kế thừa các phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp với định lượng để giải quyết các mục tiêu đề ra Các tỷ số tài chính và phương pháp phân tích màng bao dữ liệu DEA được sử dụng để đánh giá hiệu quả sản xuất của nông hộ trồng lúa, hồi quy Binary Logit và phân tích nhân tố EFA được sử dụng để xác định các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định ƯDTBKT của nông hộ; hàm Tobit được ứng dụng trong nghiên cứu để xác định những yếu tố ảnh hưởng đến việc ƯDTBKT của hộ sản xuất lúa,… Đây chính là những điểm nổi bật của luận án so với các nghiên cứu trước đây Trong điều kiện rất khó khăn, tác giả điều tra với quy mô tương đối lớn, tập trung 3 vùng sinh thái, với mong muốn mang lại những khuyến cáo có cơ sở khoa học, góp phần phục vụ tốt cho sản xuất nông nghiệp, nhất là phục vụ cho trồng lúa

CHƯƠNG 3: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 3.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

3.1.1 Khung lý thuyết nghiên cứu hệ thống trong nông nghiệp

Lý thuyết hệ thống (System theory) nhấn mạnh rằng hệ thống là tập hợp những yếu tố hoặc bộ phận có quan hệ qua lại lẫn nhau để đạt được một mục đích chung FAO (1999) nhấn mạnh tính quan

trọng của lý thuyết hệ thống như sau :

* Nhấn mạnh sự cần thiết của việc xem xét vấn đề một cách toàn diện, không phải từng bộ phận riêng biệt Phạm vi của hệ thống này thay đổi cùng với sự thay đổi của trọng điểm nghiên cứu

* Nhận biết mối quan hệ qua lại giữa các bộ phận trong quá trình chuyển đổi giữa đầu vào và đầu

ra

* Nhấn mạnh tính cấp thiết của hệ thống khi một hệ thống này là bộ phận của hệ thống khác lớn hơn và nó bao gồm các hệ thống phụ khác

3.1.2 Các khái niệm trong phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu này sử dụng quan điểm luận chứng hoặc tổng quát về lý thuyết hệ thống, ứng dụng

mô hình đầu vào - tiến trình - đầu ra (input – process – output) theo quan điểm hệ thống của Guerrero’s (1974) và mô hình của Beghin (Aima, 1996 và Culhi, 1998) nhằm mục đích phân tích và xem xét các khía cạnh từ học thuyết kinh tế

Đầu vào được đưa vào hệ thống để hoạt động trong mối quan hệ qua lại và phụ thuộc lẫn nhau trong trạng thái được gọi là quá trình tạo ra kết quả gọi là đầu ra của hệ thống Ba yếu tố này được gọi là: Header Page 5 of 123.

ĐẦU VÀO TIỀN TRÌNH ĐẦU RA HIỆU QUẢ/

TÁC ĐỘNG

Hình 3.1: Sơ đồ mô hình nghiên cứu theo lý thuyết hệ thống canh tác lúa

3.2 MỘT SỐ MÔ HÌNH ỨNG DỤNG TIẾN BỘ KỸ THUẬT TRONG SẢN XUẤT LÚA

3.2.1 Các khái niêm trong phạm vi nghiên cứu

Mô hình canh tác: liên quan đến hoạt động của nông hộ trên phần đất của gia đình thông qua việc

quản lý nhằm sản xuất có hiệu quả kinh tế đối với cây trồng, vật nuôi Trong Luận án từ “mô hình canh tác” tập trung vào các mô hình hình canh tác lúa ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và mô hình truyền thống của nông hộ,

Ứng dụng khoa học kỹ thuật: ứng dụng gói kỹ thuật tiến bộ khoa học kỹ thuật là sử dụng các

mô hình tiến bộ kỹ thuật, hay bao gồm ứng dụng trên 2/3 gói kỹ thuật, trong đó việc công nhận nông hộ trồng lúa nếu có sử dụng giống mới, nhưng phải là giống xác nhận theo quy định của Bộ Nông nghiệp

và Phát triển nông thôn Việt Nam thì mới được xem là có ứng dụng tiến bộ kỹ thuật

Không ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật (truyền thống): nông hộ trồng lúa theo truyền

thống là những nông hộ không ứng dụng bất cứ một mô hình nào trong các mô hình được quy định, hay chỉ áp dụng một phần- dưới 1/3 gói kỹ thuật mới, kể cả việc sử dụng giống mới chỉ đổi,hoặc mua của nông hộ khác về phục vụ gieo sạ cũng không được xem là ứng dụng tiến bộ kỹ thuật

3.2.2 Một số mô hình ứng dụng tiến bộ kỹ thuật trong sản xuất lúa

* Sử dụng giống lúa cấp xác nhận

Giống lúa cấp xác nhận được sản xuất tuân thủ theo qui trình sản xuất hạt lúa giống do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ban hành cho từng cấp giống (theo tiêu chuẩn 10 TCN 395 – 2006, qui trình sản xuất giống lúa

* Sạ hàng (drum seeding/row seeding) Sạ lúa theo hàng bằng máy kéo tay hay các loại máy cơ

giới khác, tiết kiệm lượng giống gieo, cây lúa sinh trưởng, phát triển khỏe hơn, giảm công tỉa dặm so với các phương pháp gieo sạ truyền thống

Yếu tố kỹ thuật:

- Giông lúa - Lượng giống

- Thuốc nông dược

- Quản lý nước - Phân bón

- Số nhân khẩu - Chủ quyền đất

- Kinh nghiệm sản xuất

 Các mô hình canh tác (truyền thống,

mô hình ứng dụng tiến bộ KHKT)

Thể chế, chính sách

 Chính sách

 Quyết định chiến lược

 Các nguồn thông tin

 Sản lượng lúa

 Lợi tức lúa

Thu nhập nông hộ:

 Từ sản xuất lúa,

Tác động:

 Tác động kinh tế -

xã hội

 Tác động môi trường Header Page 6 of 123.

* Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM - Intergrated Pest Management): Một hệ thống điều khiển

dịch hại bằng cách sử dụng hài hoà những biện pháp kỹ thuật một cách thích hợp trên cơ sở phân tích hệ sinh thái đồng ruộng một cách hợp lý để giữ cho chủng quần dịch hại luôn ở dưới ngưỡng gây hại kinh tế

* Mô hình 3 giảm 3 tăng (3 reductions 3 grains) Ba giảm trong sản xuất lúa tức là phải: Giảm

lượng giống gieo sạ; Giảm phân đạm (bón phân cân đối) và Giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật (chỉ sử dụng khi cần thiết theo qui trình hướng dẫn) Ba tăng tức là: tăng năng suất lúa; tăng chất lượng lúa gạo; tăng hiệu quả kinh tế

* Mô hình 1 phải 5 giảm (1 must 5 reductions Một phải là phải dùng giống tốt, giống xác nhận

năm giảm gồm: Giảm lượng giống gieo sạ - Giảm phân đạm – Giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật – Giảm lượng nước tưới – Giảm thất thoát trong thu hoạch, chế biến và bảo quản

3.3 CÁCH TIẾP CẬN VÀ CHỌN PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.3.1 Tiếp cận về nội dung nghiên cứu

Để đánh giá các tác động của tiến bộ kỹ thuật đến sản xuất lúa của nông hộ, trong phạm vi nghiên cứu của Luận án này, tác giả cũng tiếp cận theo hướng đánh giá sự tác động của tiến bộ kỹ thuật theo hướng kinh tế, thông qua đánh giá hiệu quả sản xuất lúa của nông hộ

3.3.2 Tiếp cận về phương pháp nghiên cứu

Đánh giá hiệu quả của tiến bộ kỹ thuật trong sản xuất được tác giả tiếp cận theo phương pháp đánh giá Có và Không (With and Without) Điều này có nghĩa rằng, hai nhóm nông hộ sản xuất lúa (nhóm có ƯDTBKT và nhóm không ƯDTBKT tại một thời điểm nghiên cứu) sẽ được chọn để so sánh, đối chiếu các yếu tố khác biệt trong sản xuất (quy mô sản xuất, phương thức sản xuất, chi phí sản xuất, doanh thu, năng suất, lợi nhuận,…)

3.4 TIẾN TRÌNH NGHIÊN CỨU

Để đáp ứng các mục tiêu nghiên cứu trên, các nguồn thông tin thu thập, các bước nghiên cứu và phân tích được tiến hành theo sơ đồ tiến trình nghiên cứu (Hình 3.2)

Hình 3.2: Tiến trình nghiên cứu

Số liệu thứ cấp Số liệu sơ cấp

Phân tích thực trạng ƯDTBKT

Phân tích yếu tố ảnh hưởng ƯDTBKT

Đánh giá hiệu quả ƯDTBKT

Cơ sở đề xuất giải pháp

(phương pháp thống kê mô tả, mô hình Binary Logit, phân tích nhân tố, phân tích màng bao

dữ liệu và mô hình Tobit) Header Page 7 of 123.

3.5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.5.1 Phương pháp thu thập số liệu

 Số liệu thứ cấp: được thu thập từ các nguồn thông tin, báo cáo của các Sở/Ban ngành liên

quan tại các tỉnh/thành vùng ĐBSCL; các Viện/trường; các Trung tâm; các Luận án/ dự án nghiên cứu, tài liệu hội thảo có liên quan đến việc ƯDTBKT vào sản xuất lúa; các thông tin từ các website có liên quan đến nội dung nghiên cứu;

 Số liệu sơ cấp: được thu thập từ phỏng vấn trực tiếp các nông hộ sản xuất lúa bởi các điều tra

viên Trước khi thu thập số liệu thực sự, phiếu điều tra được tiến hành điều tra thử tại các điểm nghiên cứu mẫu để hiệu chỉnh cho phù hợp với điều kiện thực tế Số liệu điều tra khảo sát trên nông hộ thuộc các nhóm nông dân sản xuất lúa tương ứng với các hệ thống canh tác: (1) mô hình canh tác lúa theo truyền thống và (2) mô hình canh tác lúa ứng dụng tiến bộ kỹ thuật Ngoài ra, các thông tin từ các nhận định, đánh giá của các nhà chuyên môn, quản lý trong lĩnh vực nông nghiệp và kinh tế được thu thập thông qua phỏng vấn bán cấu trúc

Bảng 3.2: Cỡ mẫu điều tra phân theo địa bàn nghiên cứu

3.5.2.1 Phương pháp thống kê mô tả

Phương pháp thống kê mô tả với các chỉ tiêu như: tần suất, tỷ lệ, số trung bình,… kết hợp với sử dụng các biểu đồ minh họa được sử dụng để đánh giá thực trạng ƯDTBKT trong sản xuất lúa của nông hộ ở các

vùng nghiên cứu ở đồng bằng sông Cửu Long

3.5.2.2 Các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh tế/tài chính

- Phân tích lợi nhuận

π = TR - TC Trong đó : TR = Sản lượng x đơn giá

TC = Phí vật tư + lao động

- Thu nhập ròng trên chi phí (TNR/CP)

TNR/CP= Tổng TNR/Tổng CP

Tỷ số này phản ánh một đồng chi phí bỏ ra thì thu nhập ròng được bao nhiêu đồng

- Lợi nhuận trên chi phí LN/CP

LN/CP=Tổng LN/Tổng CP Chỉ tiêu này phản ánh trong một đồng vốn bỏ ra thì có bao nhiêu đồng lợi nhuận

Header Page 8 of 123.

- Lợi nhuận ròng trên lao động (LĐR/LĐ)

LNR/LĐ= Tổng LĐR/ Tổng LĐ Chỉ tiêu này phản ánh trong một ngày công lao động (gia đình và lao động thuê) bỏ ra tạo được bao nhiêu đồng lợi nhuận sau khi trừ đi tổng chi phí trên một ngày công

- Thu nhập trên đồng vốn bỏ ra: BCR

BCR = Thu (đồng)/ chi phí (đồng) Chỉ tiêu này cho ta thấy với 1 đồng chi phí ta bỏ ra sẽ mang lại thu nhập bao nhiêu đồng

- Thu nhập trên lao động (TN/LĐ)

TN/LĐ= Tổng TN/ Tổng LĐ

Chỉ tiêu này phản ánh trong một ngày công lao động sẽ tạo ra được bao nhiêu đồng thu nhập

3.5.2.3 Mô hình hồi quy Binary Logit

)1(





Y P

Y P

] = Bo + B1X1 + B2X2 + B3X3 + B4X4 + B5X5 + B6X6 + B7X7

Trong đó: Y là biến nhị phân, thể hiện ƯDTBKT của nông hộ vào sản xuất lúa và được đo lường bằng hai giá trị 1 và 0 (1 là nông hộ sản xuất lúa có ứng dụng ít nhất một mô hình tiến bộ kỹ thuật, 0 là nông

hộ không ƯDTBKT hay gọi là nông hộ sản xuất lúa theo phương thức truyền thống) Các biến X 1 , X 2 , X 3 ,

X 4 , X 5 , X 6 , X 7 là các biến độc lập có ảnh hưởng đến quyết định ứng dụng tiến bộ kỹ thuật

3.5.2.4 Mô hình phân tích nhân tố khám phá (Factor Analysis)

Trong nghiên cứu này, tác giả sử dụng mô hình phân tích nhân tố (Factor Analysis) để nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến mức độ ƯDTBKT vào sản xuất lúa của nông hộ ở khu vực ĐBSCL Mô hình phân tích nhân tố có dạng:

F i = V 1 X 1 + V 2 X 2 + V 3 X 3 + V 4 X 4 + V 5 X 5 + V 6 X 6 + V 7 X 7 + V 8 X 8 + V 9 X 9 + V 10 X 10 + V 11 X 11 +

V 12 X 12 + V 13 X 13 + V 14 X 14 + V 15 X 15

F i : Ước lượng nhân tố thứ i

V i : Trọng số hay hệ số nhân tố (V 1 : Diện tích đất sản xuất, V 2 : Nguồn lao động, V 3 : Khả năng tài

chính, V 4 : Trình độ học vấn, V 5 : Tăng năng suất, V 6 : Tăng lợi nhuận, V 7 : Tiết kiệm lao động, V 8 : Giảm chi

phí, V 9 : Nâng cao chất lượng, V 10 : Yêu cầu của thị trường, V 11 : Hưởng ứng phong trào, V 12 : Hỗ trợ của địa

phương, V 13 : Giảm ô nhiễm môi trường, V 14 : Thông tin TBKT, V 15 : An toàn lao động)

3.5.2.5 Phương pháp phân tích màng bao dữ liệu Data Envelopment Analysis –DEA

Vấn đề này có thể thực hiện nhờ mô hình CRS Input-Oriented DEA có dạng như sau:

Min,xi* w i ’ x i * ,

i

k y

y

j x

N

i

ji ji i

, 0

, 0

Subject to:

*Ước lượng hiệu quả kỹ thuật theo qui mô không đổi(TE):

Hiệu quả kỹ thuật của hộ sản xuất lúa thứ i được ước lượng theo mô hình sau:

TEi = min λiθi Ràng buộc: -Yi + Yλ ≥ 0

θiXi - Xλ ≥ 0

λ ≥ 0 Trong đó: X và Y: lần lượt là vector đầu vào và vector đầu ra;

θi:là hiệu quả kỹ thuật của hộ thứ i theo quy mô cố định;

λ (nx1): được xác định bởi mối quan hệ tuyến tính giữa các hộ sản xuất lúa cùng nhóm với hộ thứ i;

Với 0 ≤ θi ≤ 1: nếu θi=1 thì hộ đang sản xuất trên đường biên hiệu quả, do đó hộ sẽ đạt hiệu quả kỹ thuật Ngược lại, nếu θi<1 thì hộ chưa đạt hiệu quả kỹ thuật;

*Ước lượng hiệu quả kỹ thuật thay đổi theo qui mô và hiệu quả quy mô(SE):

TEi = min λiθi Ràng buộc: -Yi + Yλ ≥ 0

θiXi - Xλ ≥ 0 N1’ λ =1

λ ≥ 0

TEcrs Ước lượng: SE =

TEvrsViệc ước lượng TEcrs, TEvrs và SE có thể được thực hiện bởi nhiều chương trình máy tính khác nhau Tuy nhiên, để thuận tiện tác giả sử dụng chương trình DEAP phiên bản 2.1 cho việc ước lượng các loại hiệu quả trong sản xuất lúa của nông hộ ở ở ĐBSCL

Bảng 3.5: Các biến sử dụng trong mô hình DEA

Nguồn: Kết quả khảo sát của tác giả, 2013-2014

Dữ liệu phục vụ cho ước lượng hiệu quả về kỹ thuật (technical efficiency - TE), hiệu quả phân phối nguồn lực (allocative efficiency - AE), hiệu quả sử dụng chi phí (cost efficiency - CE) bằng phương pháp

i

X x

Q q

i ij ik

, 0

, 0

phân tích màng bao dữ liệu (data envelopment analysis - DEA) Để ước lượng TE, AE, CE và SE của hộ sản xuất lúa đối với mô hình ứng dụng và không ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, nghiên cứu sử dụng dữ liệu điều tra từ 692 hộ sản xuất có ƯDTBKT và 545 hộ theo mô hình không ƯDTBKT ở ĐBSCL Các biến

về sản lượng đầu ra, đầu vào và giá các yếu tố đầu vào sản xuất sử dụng trong mô hình phân tích màng bao dữ liệu định hướng dữ liệu đầu vào (Input - Orientated DEA Models) để tính toán TE, AE, CE và SE

của hộ sản xuất lúa thông qua chương trình DEAP phiên bản 2.1 được trình bày trong bảng sau:

HQSX = 1(TBKT) + 2(TĐVH) + 3(KNSX) + 4(HĐT) + 5(LĐGĐ)

+ 6(DTSX) +  7(V1) + 8(V2)

CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 4.1 THỰC TRẠNG ỨNG DỤNG TIẾN BỘ KỸ THUẬT TRONG SẢN XUẤT LÚA CỦA NÔNG

HỘ VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG

4.1.1 Đặc điểm nông hộ sản xuất lúa

Diện tích canh tác: Kết quả nghiên cứu cho thấy, bình quân mỗi hộ có từ 17.400 - 32.000 m2 Trong đó, vùng Đồng Tháp Mười mỗi hộ có trung bình 23.300 m2, vùng Tứ giác Long Xuyên trung bình là 32.000 m2 và vùng Bán đảo Cà Mau trung bình mỗi hộ sỡ hữu 17.400 m2 Trong đó, diện tích đất trung bình mà nông hộ trong vùng nghiên cứu dùng để sản xuất lúa tương ứng là: Đồng Tháp Mười: 22.700 m2,

Tứ giác Long Xuyên là 31.900 m2 và Bán đảo Cà Mau là 15.500 m2

Nguồn lao động: Trung bình mỗi hộ trong vùng nghiên cứu có tổng số nhân khẩu khoảng 5 người

thì đã có 2 người tham gia sản xuất lúa, các thành viên còn lại là những người sống phụ thuộc như người cao tuổi, trẻ nhỏ còn đi học

Kinh nghiệm sản xuất: Nông hộ có kinh nghiệm lâu năm, trung bình trên 20 năm tham gia canh

tác lúa Đặc biệt, số năm kinh nghiêm cao nhất của hộ hộ có đến 64 năm và thấp nhất 1 năm (do mới gia nhập ngành)

Header Page 11 of 123.

Bảng 4.1: Nguồn lực của nông hộ sản xuất lúa ở vùng nghiên cứu

nhất Cao nhất Trung bình

Độ lệch chuẩn Đồng Tháp Mười

Tứ Giác Long Xuyên

Bán Đảo Cà Mau

Nguồn: Kết quả xử lý số liệu khảo sát của tác giả 2013 - 2014

Trình độ học vấn: Trình độ học vấn trung bình của nông hộ tham gia sản xuất lúa tại các địa bàn

nghiên cứu từ lớp 6 đến lớp 7, thậm chí có nông hộ chưa từng tham gia học tập bất cứ trình độ nào

4.1.2 Tình hình ƯDTBKT trong sản xuất lúa của nông hộ ĐBSCL

Kết quả thống kê số liệu khảo sát cho thấy rằng, số nông hộ sản xuất lúa trong vùng nghiên cứu

có ƯDTBKT chiếm 50,7% số nông hộ được khảo sát Nhóm đối tượng này bao gồm những hộ sản xuất lúa có ứng dụng các mô hình tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất lúa như: phương pháp sạ hàng, mô hình 3 giảm 3 tăng, IPM, 1 phải 5 giảm,…

Bảng 4.2: Tình hình ứng dung tiến bộ kỹ thuật của nông hộ sản xuất lúa ĐBSCL

Nguồn: Kết quả xử lý số liệu khảo sát của tác giả 2013 - 2014

4.1.3 Mức độ ứng dụng mô hình tiến bộ kỹ thuật

Kết quả khảo sát cho thấy, trong số nông hộ có ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, đa số nông hộ chỉ ứng dụng một mô hình tiến bộ kỹ thuật duy nhất trong hoạt động sản xuất lúa

Header Page 12 of 123.