SKKN một số kinh nghiệm trong bồi dưỡng HSg hóa học 8

Sáng Kiến Kinh Nghiệm một số kinh nghiệm trong công tác ôn học sinh giỏi bộ môn hóa học lớp 8 THCS theo mẫu mới nhất 2015, hay nhất hiện nay. Là một trong những sáng kiến đã được công nhận, áp dụng thực tế. Xin mời quý vị và các bạn tìm đọc, góp ý cho sáng kiến được hoàn chỉnh hơn nữa. bản sáng kiến này dài tới 16 trang, đã chỉnh sửa

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN

1 Sự cần thiết, mục đích của việc thực hiện sáng kiến

Tại Nghị quyết trung ương 2, khóa VIII đã khẳng định: “ Giáo dục - Đào tạo là quốc sách hàng đầu nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài” Nguồn nhân tài đó phải được đào tạo ngay từ trong các nhà trường trung học, phổ thông

Môn hóa học là bộ môn khoa học gắn liền với tự nhiên, đi cùng đời sống của con người Hóa học nghiên cứu các tính chất vật lý, các tính chất hóa học, các hiện tượng vật lý, hóa học, các hiện tượng thường xảy ra trong tự nhiên và giải thích tại sao lại như vậy, từ đó lý giải được một số hiện tượng kỳ bí, bài trừ

mê tín dị đoan

Việc học tốt bộ môn hóa học trong nhà trường sẽ giúp học sinh hiểu được

rõ về cuộc sống, những biến đổi vật chất trong cuộc sống hàng ngày Từ những hiểu biết này giáo dục cho học sinh ý thức bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, đồng thời biết làm những việc bảo vệ môi trường sống trước những hiểm họa về môi trường do con người gây ra trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nhằm tạo dựng một cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn

Ngày nay việc giảng dạy bộ môn hóa học rất được chú trọng, nhà trường được đầu tư trang bị các thiết bị dạy học đầy đủ, hiện đại, phù hợp với mục tiêu, yêu cầu giảng dạy bộ môn, đồng thời đội ngũ giáo viên được chuẩn hóa, được cập nhật thông tin đầy đủ, kịp thời

Trong thực tế giảng dạy, với năng lực cụ thể của từng giáo viên, kỹ năng

sử dụng các phương pháp, phương tiện dạy học, cách hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức cho học sinh hiểu chắc kiến thức lý thuyết một cách chủ động, sáng tạo và hứng thú có sự khác nhau

Bộ môn hóa học là bộ môn được coi là bộ môn khó đối với học sinh và để bồi dưỡng được một học sinh giỏi môn hóa học lại càng khó hơn, đặc biệt là với đối tượng là học sinh của trường THCS

Chính vì vậy việc bồi dưỡng học sinh giỏi là vô cùng quan trọng, các em sẽ

tự khẳng định mình qua các kì thi chọn học sinh giỏi các cấp

Từ thực tế giảng dạy bộ môn hóa học ở bậc học THCS và tại đơn vị trường trong 4 năm học vừa qua tôi đã và đang thực hiện, cũng có được những

kết quả nhất định, tôi mạnh dạn nghiên cứu sáng kiến kinh nghiệm “Một số kinh nghiệm bồi dưỡng học sinh giỏi môn hóa học lớp 8 tại trường THCS

2 Phạm vi triển khai thực hiện:

Học sinh giỏi khối lớp 8 trường THCS

3 Mô tả sáng kiến

a Mô tả giải pháp trước khi tạo ra sáng kiến

* Hiện trạng:

Tại đơn vị trường BGH đã căn cứ vào công văn hướng dẫn của PGD lên

kế hoạch chi tiết, định hướng giao nhiệm vụ cho từng bộ môn ngay từ đầu năm, trong năm học 2014 - 2015 này BGH đã giao nhiệm vụ cho tất cả giáo viên dạy

8 môn cơ bản sẽ lựa chọn học sinh để bồi dưỡng và có tính chất kế thừa

Trước hết tôi nhìn lại thực trạng công tác bồi dưỡng học sinh giỏi các môn tại các khối lớp của nhà trường nói chung và của môn hóa học nói riêng như sau:

* Ưu điểm của giải pháp cũ:

Công tác bồi dưỡng học sinh giỏi luôn nhận được sự quan tâm, chỉ đạo sát sao của phòng giáo dục đào tạo và đặc biệt của BGH nhà trường

Trường có cơ sở vật chất khang trang, trang thiết bị được phục vụ tương đối đầy đủ để phục vụ cho công tác dạy và học

Giáo viên bộ môn hóa học trẻ khỏe có năng lực, nhiệt tình trong giảng dạy

Một số học sinh có tố chất thông minh, có niềm say mê, yêu thích môn học nên có khả năng tiếp thu tốt kiến thức môn hóa rất thuận lợi cho giáo viên trong việc bồi dưỡng để nâng cao chất lượng môn hóa

Bên cạnh đó phụ huynh cũng đã quan tâm hơn tới việc học của con em mình, học sinh có ý thức học tập hơn,

Môn hóa là môn học hay, bổ ích, gắn liền với thực tế

* Nhược điểm của giải pháp cũ:

Học sinh đa số là con em dân tộc thiểu số vừa học vừa phải đi làm, hoàn

cảnh gia đình khó khăn nên các em còn hạn chế về nhiều mặt như: điều kiện học tập, hiểu biết và tư duy cũng như nhận thức về vai trò của việc học, tài liệu tham khảo chưa đa dạng và còn thiếu Trong chương trình học chính khóa cũng phải học quá nhiều môn học lại phải học thêm những môn khác cộng với chương trình bồi dưỡng học sinh giỏi nên học sinh rất vất vả, không có nhiều thời gian đầu tư cho việc bồi dưỡng học sinh giỏi, đa số phụ huynh chưa thực sự quan tâm đến việc học của con em mình

Chất lượng chung học sinh toàn trường chưa thực sự cao nên số lượng học sinh để lựa chọn ra đội tuyển bồi dưỡng học sinh giỏi còn ít

Mặt khác phương pháp giảng dạy của một số giáo viên chưa khơi dậy được niềm say mê tìm tòi sáng tạo ở học sinh, chưa khai thác được khả năng tư duy, phân tích tổng hợp ở các em

Lượng kiến thức thi HSG quá đại trà, chưa có giới hạn khung ôn tập cho lượng kiến thức thi, rất khó khăn cho giáo viên và học sinh ôn luyện

Quá trình thực hiện ôn luyện chưa đồng đều, chưa làm theo kế hoạch nhất định, mới chỉ dừng lại ở mức độ chọn ra những học sinh khá giỏi tập chung ôn

từ 1 đến 2 tháng rồi đi thi Sau khi thi xong là kết thúc bồi dưỡng, năm học sau lại lựa chọn lại học sinh và bồi dưỡng lại, có khi có những học sinh thi năm nay môn này sang năm môn khác, Việc ôn luyện chỉ mang tính chất mùa vụ chưa mang tính chất lũy thừa, liên tục dẫn đến học sinh sẽ bị hổng kiến thức kết quả phần nào cũng sẽ không cao

Năng lực nhận thức của học sinh với từng môn học, có học sinh năng khiếu học toán, lí, hóa nhưng có học sinh lại có năng khiếu môn văn, sử , một

số học sinh nhận thức của các em còn chậm

Kinh phí bồi dưỡng cho việc ôn luyện học sinh giỏi còn hạn chế, kinh phí khen thưởng và động viên của các cấp, các tổ chức tại một số địa phương chưa thực sự khích lệ được việc dạy và học của giáo viên và học sinh

Kết quả học sinh học đại trà chưa cao dẫn đến việc lựa chọn ra đội tuyển

ôn luyện khó khăn, đặc biệt thông qua kiểm tra đánh giá thi ở các học kỳ

* Cụ thể: Chất lượng thi cuối năm học 2012 – 2013 tại đơn vị l :à:

Tổng số HS Kết quả

56

Điểm dưới TB Điểm trên TB Điểm khá, giỏi 33HS = 58,9% 17 HS = 30,4 % 6 HS = 10,7 %

* Chất lượng học sinh giỏi môn hóa lớp 8 tại đơn vị

Năm học Tổng số

HSG

HSG Cấp Trường

HSG Cấp Huyện (Đạt giải)

Ghi chú

Từ tình hình thực tiễn của môn học và nhu cầu của học sinh, qua quá trình giảng dạy và tìm tòi giải pháp, tôi đã đúc kết được một số giải pháp nhằm kích thích học sinh chăm chỉ, hứng thú, nắm bắt được kiến thức cơ bản của từng bài dạy, tiết dạy giúp nâng cao chất lượng học sinh khá, giỏi từ đó nâng cao chất lượng mũi nhọn bộ môn hoá học

Vì vậy tôi đã quyết định chọn đề tài “Một số biện pháp bồi dưỡng học sinh giỏi môn hóa học 8 tại trường THCS” để nêu lên những kinh nghiệm của bản thân, nhằm đóng góp một ý kiến của mình vào công tác bồi dưỡng môn hoá học cho học sinh ở THCS

b Mô tả giải pháp sau khi có sáng kiến

* Tính mới

Việc nghiên cứu đề tài giúp giáo viên tự trau dồi kinh nghiệm, chuyên môn Học sinh yêu thích môn học có lòng say mê, hứng thú với môn học và tăng tỉ lệ học sinh khá, giỏi, tăng hiệu quả công tác bồi dưỡng học sinh của giáo viên cho

bộ môn hóa học của trường THCS

* Cách thức thực hiện

Qua kinh nghiệm giảng dạy của bản thân tôi nhận thấy để nâng cao chất lượng mũi nhọn môn hóa học ở trường THCS trước hết phải nâng cao chất lượng đại trà, tăng tỷ lệ học sinh khá giỏi trước cần thực hiện các biện pháp sau:

Dạy học tạo tình huống có vấn đề gây hứng thú, say mê ham tìm tòi

để giải quyết vấn đề của học sinh.

Tạo tình huống có vấn đề là một trong những biện pháp hữu hiệu lôi cuốn học sinh tham gia vào các hoạt động học một cách tích cực Từ đó kích thích tính ham tìm tòi, ham học hỏi để giải quyết các vấn đề được nêu ra trong bài học của học sinh

Ví dụ: Khi dạy bài tính chất của hiđro( Bài 31 trang 105 sách giáo khoa hóa học 8) giáo viên nêu vấn đề: Tại sao khi bơm khí hiđro vào quả bóng bay, thả quả bóng ra thì quả bóng bay lên?

? Vì sao các đồ vật bằng bạc để lâu thường bị xám đen : Do bạc tác dụng với khí CO2 và khí H2S có trong không khí tạo ra bạc sunfua có màu đen

4Ag + O2 + 2H2S 2Ag2S + 2H2O

? Vì sao dùng dao bằng thép cắt quả lê, táo thì bề mặt chỗ cắt sẽ bị đen

Dạy học tăng cường phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh

Giáo viên không chỉ đơn thuần là truyền đạt tri thức mà còn hướng dẫn học sinh biết thực hành, vận dụng dựa trên kiến thức đã được học vào thực tế

Dạy học thay vì lấy “Dạy” làm trung tâm sang lấy “Học” làm trung tâm Trong phương pháp tổ chức, người học - Đối tượng của hoạt động “dạy”, đồng thời là chủ thể của hoạt động “học” được cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo viên tổ chức và chỉ đạo, thông qua đó học sinh tự khám phá ra những điều mình chưa rõ, chưa có chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức đã được giáo viên sắp đặt

Học sinh được đặt vào những tình huống của đời sống thực tế, được trực tiếp quan sát, thảo luận, làm thí nghiệm, giải quyết vấn đề đặt ra theo cách suy nghĩ của mình, từ đó học sinh nắm được kiến thức kĩ năng mới

Rèn phương pháp phát huy năng lực tự học của học sinh

Phương pháp tích cực xem việc rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một phương pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là một mục tiêu dạy học

Đối với phương pháp này giáo viên phải quan tâm dạy cho học sinh phương pháp học như thế nào để mang lại hiệu quả Để cho học sinh có được kĩ

năng, thói quen, ý thức tự học thì sẽ tạo cho các em lòng ham học Vì vậy khi dạy học giáo viên cần để học sinh chuyển từ cách học thụ động sang học chủ động, đặt vấn đề phát triển tự học không chỉ ở nhà sau bài lên lớp mà tự học cả ngay trong mỗi tiết học có sự hướng dẫn của giáo viên

Sử dụng đồ dùng, trang thiết bị dạy học, rèn kỹ năng thực hành cho học sinh

* Sử dụng thí nghiệm hóa học:

- Đây là phương pháp đặc thù của bộ môn khoa học thực nghiệm Để giờ học thực sự có hiệu quả cần triệt để tận dụng các dụng cụ, hóa chất hiện có trong phòng thí nghiệm :

+ Thí nghiệm để làm xuất hiện vấn đề

+ Thí nghiệm để giải quyết vấn đề đặt ra: Thí nghiệm nghiên cứu, thí nghiệm đối chứng, thí nghiệm kiểm tra giả thuyết hay dự đoán

+ Thí nghiệm chứng minh một vấn đề đã được khẳng định

+ Thí nghiệm thực hành: Củng cố lý thuyết, rèn luyện kỹ năng thực hành + Thí nghiệm trong bài tập thực nghiệm: Giải các bài tập bằng phương pháp thực nghiệm hóa học

- Sử dụng thí nghiệm để dạy học tích cực có các mức độ khác nhau, song cần chú ý cho phù hợp thể hiện ở bốn mức độ khác nhau:

* Mức độ 1: Rất tích cực

Các nhóm học sinh thực hiện thí nghiệm, quan sát hiện tượng, giải thích, nhận biết sản phẩm, viết PTHH

Từ đó học sinh rút ra nhận xét về tính chất hóa học, quy tắc, định luật

* Mức độ 2: Tích cực

Các nhóm học sinh quan sát thí nghiệm biểu diễn của giáo viên và học sinh mô tả hiện tượng, giải thích, nhận biết sản phẩm và viết PTPƯ Từ đó học sinh rút ra nhận xét về tính chất hóa học, quy tắc, định luật

* Mức độ 3: Tương đối tích cực

Các nhóm học sinh làm thí nghiệm để chứng minh cho một tính chất, quy tắc, định luật hoặc kiến thức đã biết

* Mức độ 4: Ít tích cực

Học sinh quan sát thí nghiệm do giáo viên biểu diễn, chứng minh cho một tính chât, một quy tắc, định luật hoặc điều đã biết

* Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học :

- Sử dụng máy chiếu, bản trong, giáo án điện tử, được dùng một cách nhanh chóng hiệu quả, tiết kiệm thời gian đảm bảo tính trực quan sinh động như:

+ Nêu câu hỏi và bài tập trong tiết học

+ Nêu hướng dẫn cho học sinh làm thí nghiệm hoặc những yêu cầu của giáo viên đối với học sinh

+ Trình diễn bài làm của học sinh

+ Những nội dung cần chốt lại trong bài học, phần học

- Sử dụng mô hình hình vẽ, sơ đồ, như là nguồn kiến thức để học sinh khai thác thông tin mới

* Sử dụng phương pháp học tập hợp tác theo nhóm nhỏ

- Cách vận dụng phương pháp học tập hợp tác theo nhóm nhỏ trong dạy

học môn hóa học nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy:

+ Nhóm học sinh nghiên cứu thí nghiệm để rút ra kết luận về tính chất của chất

+ Nhóm học sinh thảo luận để tìm ra lời giải, một nhận xét, một kết luận nào đó

+ Nhóm học sinh cùng thực hiện một nhiệm vụ do giáo viên giao cho

* Chú ý : Khi sử dụng phương pháp này để hiệu quả cần:

Phân công nhóm thường xuyên, nhóm cơ động: Để duy trì hoạt động nhóm có thể phân công học sinh thành nhóm thường xuyên (một bàn hoặc hai bàn ghép lại) có đặt tên nhóm (1,2 ) có thể thay đổi nhóm theo nhiệm vụ cần thiết (nhóm cơ động, không cố định)

Phân công trách nhiệm cho các thành viên trong nhóm để thực hiện một nhiệm vụ nhất định ( nhóm trưởng, thư ký), sự phân công có thể thay thế cho các thành viên để phát huy tính chủ động sáng tạo của từng thành viên trong nhóm: Nhóm trưởng có trách nhiệm tổ chức, đôn đốc, yêu cầu các thành viên

trong nhóm thực hiện đúng chức năng nhiệm vụ Thư ký làm nhiệm vụ ghi chép tổng hợp kết quả hoạt động của nhóm khi cần thiết, nhóm trưởng có trách nhiệm báo cáo kết quả hoạt động của nhóm khi có yêu cầu

Giáo viên giao nhiệm vụ hoạt động cho từng nhóm, theo dõi các nhóm hoạt động để có thể giúp đỡ, định hướng, điều khiển, điều chỉnh kịp thời để hoạt động nhóm đi đúng hướng

Ví dụ 1: Hoạt động tính chất của oxi (Bài 24 hóa học 8)

Hoạt động nhóm của học sinh có thể thực hiện như sau:

Nhóm trưởng Phân công, điều khiển chịu trách nhiệm

Thư ký Ghi chép kết quả báo cáo của các thành viên

Các thành viên Quan sát thí nghiệm S, P (phi kim), Fe (kim loại) cháy trong

oxi

Các thành viên

nêu nhận xét

- Trạng thái, màu sắc của S, O2, P, Fe trước khi PƯ

- Hiện tượng sảy ra: màu ngọn lửa, khói như thế nào?

- Sau PƯ: Sản phẩm là gì?

- Lập công thức của oxit tạo thành và viết PTHH

- Rút ra nhận xét về tác dụng của phi kim

Các thành viên

- Trao đổi thảo luận bổ xung cho nhau về hiện tượng quan sát được trong mỗi thí nghiệm, nhận xét về mỗi sản phẩm tạo thành

- Trao đổi về nhận xét rút ra qua 3 thí nghiệm: Tác dụng với

KL và tác dụng với PK

Đại diện nhóm

Báo cáo KQ hoặc bổ xung KQ các nhóm khác

Ví dụ 2: Tính chất của axit thông qua thí nghiệm dd H 2 SO 4 tác dụng với Cu(OH) 2 và NaOH (Hóa học lớp 9)

Ho t ạt động nhóm của học sinh có thể thực hiện như sau: động nhóm của học sinh có thể thực hiện như sau:ng nhóm c a h c sinh có th th c hi n nh sau:ủa học sinh có thể thực hiện như sau: ọc sinh có thể thực hiện như sau: ể thực hiện như sau: ực hiện như sau: ện như sau: ư sau:

Các thành viên Nhiệm vụ

Nhóm trưởng Phân công điều khiển

Thư ký

Các thành viên

Ghi kết quả báo cáo của các thành viên Quan sát trạng thái, màu sắc của dd H2SO4 ,Cu(OH)2 và NaOH

Thành viên 1 TN1 Nhỏ từ từ dd H2SO4 vào ống nghiệm đựng dd

Cu(OH)2 Thành viên 2 TN2 Nhỏ từ từ dd H2SO4 vào ống nghiệm đựng dd NaOH. Các thành viên

Quan sát hiện tượng sảy ra ở TN1, TN2, giải thích và viết PTPƯ, rút ra kết luận

Nhóm trưởng

Chỉ đạo các thành viên trong nhóm thảo luận để rút ra kết luận đúng

Báo cáo kết quả hoạt động của nhóm trước lớp

Dành nhiều thời gian ôn, luyện tập cho học sinh.

Sau mỗi bài học để học sinh nắm vững kiến thức đã học thì việc ôn, luyện tập sau mỗi tiết học là việc hết sức cần thiết Vì qua việc ôn, luyện tập học sinh vận dụng kiến thức đã học để làm bài tập hoặc trả lời câu hỏi, Từ đó các em củng cố, dể nhớ, dể hiểu, dể thuộc các kiến thức đã học

Luôn sử dụng bài tập hóa học phù hợp :

Bài tập hóa học chính là một phương tiện giúp người giáo viên tích cực hóa hoạt động của học sinh, trong quá trình học tập và lĩnh hội kiến thức mới

Bài tập hóa học có vai trò to lớn trong việc giảng dạy, củng cố và nâng cao chất lượng dạy và học

Bài tập hóa học như là nguồn kiến thức để học sinh tìm tòi, phát hiện kiến thức, rèn luyện kỹ năng

Bài tập hóa học mô phỏng một số tình huống đời sống thực của con người

Bài tập hóa học được nêu lên như tình huống có vấn đề

Bài tập hóa học là một nhiệm vụ mà giáo viên, học sinh cần giải quyết Hình thành kiến thức kỹ năng mới

Vận dụng kiến thức lý thuyết vào giải bài tập

Ví dụ 1 Hoàn thành PTPƯ sau:

SO3 + H2O > H2SO4

P2O5 + H2O > H3PO4

CO2 + H2O > H2CO3

+ Cho biết các chất tạo ra sau PƯHH thuộc loại chất nào?

+ Cho biết thành phần phân tử của H2SO4 ,H3PO4 ,H2CO3 có gì giống nhau

+ Nhóm nguyên tố SO4, PO4, CO3 được gọi là gốc axit Vậy căn cứ vào hóa trị của H là I, cho biết hóa trị của các gốc axit trên?

+ Hãy cho biết hợp chất axit có thành phần như thế nào ?

Ví dụ 2 Có hỗn hợp gồm các chất khí thải độc hại sau đây: HCl, Cl2,

CO2, CO, SO2 Hãy nêu biện pháp để xử lý chất thải đó bằng phương pháp hóa học?

Ví dụ 3 Có 3 lọ đựng 3 dd NaOH, HCl, nước cất Chỉ dùng một chất hãy

nhận biết mỗi lọ đựng chất nào Dụng cụ hóa chất coi như đủ

Để tích cực hóa hoạt động của học sinh trong giờ học hóa học thông qua các bài tập hóa học, bài tập đưa ra như một vấn đề cần giải quyết, giáo viên hướng dẫn học sinh tìm tòi theo một quy trình nhất định để tìm ra kết quả Thực hiện bồi dưỡng học sinh theo chuyên đề vào một số buổi chiều hàng tuần

Để nâng cao được chất lượng mũi nhọn với môn hóa học ngoài các tiết dạy chính khóa trên lớp giáo viên cần sắp xếp ít nhất 3 buổi chiều/tuần ngay từ đầu năm học để bồi dưỡng thêm cho học sinh theo chuyên đề, bồi dưỡng theo cách này giúp học sinh biết cách hệ thống hóa, ghi nhớ và khắc sâu kiến thức một cách hiệu quả

Bồi dưỡng theo chuyên đề giáo viên có thể đưa ra mức độ khó khác nhau đối với mỗi dạng bài và cũng để cho phù hợp với khả năng tiếp thu của học sinh Với mỗi dạng bài tập sau khi học sinh đã có thể thực hiện được những bài cơ