So sánh chế định BTTHNHĐ theo pháp luật việt nam và pháp luật trung quốc

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘIKHOA LUẬT NGUYỄN CHÍ VIỆT SO SÁNH CHẾ ĐỊNH BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM VÀ PHÁP LUẬT TRUNG QUỐC Chuyên ngành : Luật Dân sự và Tố tụ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN CHÍ VIỆT

SO SÁNH CHẾ ĐỊNH BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG THEO

PHÁP LUẬT VIỆT NAM VÀ PHÁP LUẬT TRUNG QUỐC

Chuyên ngành : Luật Dân sự và Tố tụng dân sự

Mã số : 60 38 01 03

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI – 2016

Công trình được hoàn thành tại Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Trần Thị Huệ

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Luận văn được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận văn, họp tại Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội.

Vào hồi giờ , ngày tháng năm 2016

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

Trung tâm thông tin - Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Trung tâm tư liệu - Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các chữ, các ký hiệu viết tắt

Chương I: LÝ LUẬN CHUNG VỀ TRÁCH NHIỆM

BTTHNHĐ THEO PHÁP LUẬT TRUNG QUỐC VÀ

1.1 Khái niệm và đặc điểm của trách nhiệm bồi thường thiệt hại

1.2 Khái lược quy định pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài

1.3 Điểm khác nhau giữa trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài

hợp đồng và trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm

Chương II: NHỮNG QUY ĐỊNH CHUNG VỀ BỒI THỜI

THƯỜNG HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG THEO PHÁP LUẬT

2.1 Về căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng 14

2.1.3 Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và thiệt hại 24

2.2 Nguyên tắc bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng 292.2.1 Nguyên tắc bồi thường thiệt hại theo pháp luật Trung Quốc 292.2.2 Nguyên tắc bồi thường thiệt hại theo pháp luật Việt Nam 322.3 Năng lực chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp

2.4.1 Thời hiệu khởi kiện theo pháp luật Trung Quốc 452.4.2 Thời hiệu khởi kiện theo pháp luật Việt Nam 47

2.5.1 Cách xác định thiệt hại theo pháp luật Trung Quốc 492.5.2 Cách xác định thiệt hại theo pháp luật Việt Nam 592.6 Thời hạn hưởng bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng 672.6.1 Thời hạn hưởng bồi thường thiệt hại do tính mạng, sức khoẻ bị

2.6.2 Thời hạn hưởng bồi thường thiệt hại do tính mạng, sức khoẻ bị

2.7 Một số khía cạnh pháp lý về bồi thường thiệt hại trong trường hợp cụ thể 732.7.1 Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi xâm phạm quyền

2.7.2 Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi làm ô nhiễm môi trường 752.7.3 Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm mồ mả 762.7.4 Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tai nạn giao thông 772.8 Những điểm giống và khác nhau cơ bản quy định pháp luật Việt Nam

và Trung Quốc về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng 80

THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG THEO PHÁP LUẬT

TRUNG QUỐC HẠN CHẾ VÀ PHƯƠNG HƯỚNG

HOÀN THIỆN CHẾ ĐỊNH BTTHNHĐ THEO PHÁP

LUẬT VIỆT NAM.

94

3.1 Ưu điểm của Luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo

3.2 Hạn chế của chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo pháp luật

3.3 Phương hướng hoàn thiện chế định bồi thường thiệt hại ngoài

3.3.1 Định hướng chung hoàn thiện chế định bồi thường thiệt hại ngoài hộp

3.3.2 Một số giải pháp hoàn thiện chế định bồi thường thiệt hại ngoài 111

hợp đồng

LỜI NÓI ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Mỗi một lĩnh vực pháp luật đều có chức năng và phạm vi điều chỉnh riêng.Pháp luật dân sự có chức năng quan trọng là bảo vệ quyền và lợi ích hợp phápcủa chủ thể dân sự Các quyền và lợi ích hợp pháp được pháp luật dân sự thừanhận và bảo vệ là nhân thân và tài sản như quyền về tính mạng, sức khỏe, danh

dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản.v.v Đây là những quyền lợi cơ bản của các chủthể dân sự Mọi người đều phải tôn trọng và bất khả xâm phạm tới quyền và lợiích của người khác Trong xã hội ngày nay, các hành vi xâm phạm quyền, đốitượng bị xâm phạm, các dạng thiệt hại ngày càng đa dạng và phong phú Hệthống các quy định hiện hành về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong Bộluật dân sự, các văn bản hướng dẫn thi hành chưa đáp ứng được nhu cầu giảiquyết tranh chấp trong thực tế

BLDS năm 2015 mới được Quốc hội ban hành và có hiệu lực từ ngày01/7/2015 Chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong BLDS 2015 cónhiều điểm mới tích cực Tuy nhiên, chế định chỉ có thể nêu được những vấn đềkhái quát về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Bên cạnh đó, cần phải có hệthống các văn bản hướng dẫn thi hành kèm theo để giải quyết vấn đề bồi thườngthiệt hại ở những lĩnh vực cụ thể Về mặt tổng quan, các văn bản hướng dẫn vềbồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng của chúng ta hiện nay còn thiếu nhiều Vìvậy trong thời gian tới, chúng ta cần tiếp tục nghiên cứu xây dựng, bổ sung cácquy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng So sánh pháp luật là phươngpháp hữu ích trong nghiên cứu pháp luật

Trung Quốc và Việt Nam là hai quốc gia theo chế độ xã hội chủ nghĩa.Lịch sử, văn hóa, kinh tế, xã hội, cũng như pháp luật của hai quốc gia có nhiềuđiểm tương đồng Hiện nay, Trung Quốc đã xây dựng luật riêng về bồi thườngthiệt hại ngoài hợp đồng, bên cạnh những quy định chung trong BLDS Trungquốc (hay còn gọi là Quy tắc chung Luật dân sự Trung Quốc) Hệ thống văn bảnhướng dẫn về bồi thường thiệt ngoài hợp đồng của Trung Quốc khá đầy đủ vàhoàn thiện Thiết nghĩ, Việt Nam hoàn toàn có thể đi sâu nghiên cứu, so sánh,

đánh giá các quy định về bồi thường thiệt hại theo pháp luật Trung Quốc để họchỏi, xây dựng chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng của pháp luật ViệtNam trở lên hoàn thiện hơn.

Xuất phát từ những lý do trên, tôi chọn đề tài là “So sánh chế định BTTHNHĐ theo pháp luật Việt Nam và pháp luật Trung Quốc” làm đề tài luận

văn Thạc sĩ, chuyên ngành Luật dân sự và tố tụng dân sự

2 Mục tiêu nghiên cứu.

2.1 Mục tiêu tổng quát:

Nghiên cứu toàn diện, sâu sắc, có hệ thống một số vấn đề lý luận chung củachế định BTTHNHĐ của Pháp luật Trung Quốc và Việt Nam So sánh nhữngđiểm giống và khác nhau căn bản giữa các quy định chung về BTTHNHĐ theopháp luật Việt Nam và pháp luật Trung Quốc Sau khi so sánh, luận văn sẽ chỉ ranhững điểm hạn chế của các quy định của pháp luật Việt Nam về BTTHNHĐ

Từ đó, đưa ra kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định của pháp luật hiện hành

2.2 Mục tiêu cụ thể:

Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra là:

- Làm rõ những vấn đề lý luận về trách nhiệm BTTHNHĐ theo pháp luậtViệt Nam và Trung Quốc

- Làm rõ căn cứ phát sinh trách nhiệm BTTHNHĐ theo pháp luật Việt Nam

- Làm rõ năng lực BTTHNHĐ theo pháp luật Việt Nam và Trung Quốc

- So sánh chế định BTTHNHĐ theo pháp luật Việt Nam và pháp luậtTrung Quốc

- Chỉ ra một số hạn chế của chế định BTTHNHĐ theo pháp luật Việt Nam

và đưa ra định hướng, giải pháp hoàn thiện chế định BTTHNHĐ theo pháp luậtViệt Nam

3 Tính mới và đóng góp của đề tài.

Là công trình khoa học nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện các quyđịnh chung của pháp luật Việt Nam và Trung Quốc về chế định BTTHNHĐ,luận văn có một số tính mới và đóng góp sau đây:

- Luận văn đưa ra góc nhìn toàn cảnh các quy định chung của pháp luậtViệt Nam và pháp luật Trung Quốc về chế định BTTHNHĐ

- Luận văn phân tích tính hợp lý, nguồn gốc lý luận của một số quy địnhchung trong chế định BTTHNHĐ theo pháp luật Trung Quốc

- Luận văn chỉ ra những điểm hạn chế mang tính khái quát và cụ thể củachế định BTTHNHĐ theo pháp luật Việt Nam Đồng thời, đưa ra phương hướng

và giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật hiện hành

4 Ngoài lời nói đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung nghiên cứu trong luận văn được kết cấu gồm 03 chương:

- Chương 1: Lý luận chung về trách nhiệm BTTHNHĐ theo quy định củapháp luật Trung Quốc và pháp luật Việt Nam

- Chương 2: Những quy định chung về BTTHNHĐ theo pháp luật Trung Quốc

và pháp luật Việt Nam

- Chương 3: Hạn chế của chế định BTTHNHĐ theo pháp luật Việt Nam vàphương hướng hoàn thiện nhằm nâng cao hiệu quả điều chỉnh của pháp luật Việt Nam

Chương I: LÝ LUẬN CHUNG VỀ TRÁCH NHIỆM BTTHNHĐ THEO PHÁP LUẬT TRUNG QUỐC VÀ PHÁP LUẬT VIỆT NAM

1.1 Khái niệm và đặc điểm của trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

Luận văn dẫn quy định tại Điều 2 Luật trách nhiệm xâm phạm quyền TrungQuốc quy định về trách nhiệm BTTHNHĐ và khái niệm về trách nhiệmBTTHNHĐ theo Luật sư Bùi Văn Thấm

Trách nhiệm BTTHNHĐ ngoài những đặc điểm chung của trách nhiệm dân

sự, còn có một số đặc điểm riêng như sau:

- Về cơ sở phát sinh trách nhiệm: Trách nhiệm BTTHNHĐ là một loạitrách nhiệm dân sự phát sinh nằm ngoài ý chí của bên gây thiệt hại và bên bịthiệt hại Trách nhiệm BTTHNHD phát sinh trên cơ sở do pháp luật quy định

- Về điều kiện phát sinh: Trách nhiệm BTTHNHĐ phát sinh khi có đủ cácđiều kiện do pháp luật quy định Điều 584 BLDS 2015 không ghi nhận yếu tốlỗi là yếu tố bắt buộc cấu thành trách nhiệm Hành vi trái luật gây thiệt hại thìngười thực hiện hành vi phải bồi thường để bù đắp cho người bị thiệt hại bất kể

có lỗi hay không Lỗi chỉ được xem xét để xác định mức độ BTTH của ngườigây thiệt hại

- Về chủ thể chịu trách nhiệm: Trách nhiệm BTTH theo hợp đồng do cácbên tham gia hợp đồng gánh chịu Trách nhiệm BTTHNHĐ ngoài việc áp dụngđối với chủ thể thực hiện hành vi gây thiệt hại, còn áp dụng đối với chủ thể khác

- Về mức độ bồi thường: Mức độ BTTH theo hợp đồng được xác định theothỏa thuận của các bên trong hợp đồng Nếu các bên không thỏa thuận thì mức

độ bồi thường được xác định căn cứ vào thiệt hại thực tế trên cơ sở quy định củapháp luật Còn đối với BTTHNHĐ thì về nguyên tắc các bên có quyền thỏathuận về mức độ bồi thường, nếu không thỏa thuận được thì người gây thiệt hạiphải bồi thường toàn bộ thiệt hại

1.2 Khái lược quy định pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

1.2.1 Nguồn pháp luật điều chỉnh theo pháp luật Việt Nam

Nguồn luật điều chỉnh trách nhiệm BTTHNHĐ theo pháp luật Việt Nam,

gồm có: Bộ luật dân sự năm 2015; Luật trách nhiệm bồi thường của nhà nướcnăm 2009; Nghị Quyết của Tòa án nhân dân tối cao; Văn bản do các cơ quannhà nước phối hợp, thống nhất ban hành trong đó có nội dung quy định về bồithường thiệt hại ngoài hợp đồng.

1.2.2 Nguồn luật điều chỉnh theo pháp luật Trung Quốc

Nguồn luật điều chỉnh trách nhiệm BTTHNHĐ theo pháp luật Trung Quốcgồm có: Quy tắc chung Luật dân sự Trung Quốc năm 1986; Luật trách nhiệmxâm phạm quyền Trung Quốc năm 201; Luật bồi thường nhà nước năm 2010;Các văn bản giải thích tư pháp của Tòa án nhân dân tối cao Trung Quốc

1.2.3 Khái lược quá trình hình thành và phát triển của quy định về bồi

thường thiệt hại ngoài hợp đồng ở Việt Nam

a Chế định BTTHNHĐ dưới thời Lê, Nguyễn.

Quy định về BTTHNHĐ của hai bộ luật có một số đặc điểm như sau:

Thứ nhất, ở các bộ luật cổ, các quy định này có liên quan đến những yếu tố

của TNDS như hành vi vi phạm, lỗi nhưng lại không có sự tách biệt giữa tráchnhiệm trong hay ngoài khế ước

Thứ hai, tổn thất vật chất là sự xâm phạm đến tính mạng con người, tài sản

và theo đó vừa phải chịu chế tài hình sự là hình phạt tương ứng đồng thời cònphải BTTH cho người bị xâm hại các giá trị nói trên về thể chất và quyền sởhữu Mặc dù có các quy định về trách nhiệm bồi thường tổn thất tinh thần nhưngnhững quy định này lại rất hạn chế

Thứ ba, về lỗi, bộ luật đã đưa yếu tố lỗi vào làm căn cứ phát sinh trách

nhiệm bồi thường Trong một số điều luật có sự phân biệt giữa lỗi cố ý và lỗi vô

ý, tương ứng với mức độ trách nhiệm khác nhau

Thứ tư, về mức độ bồi thường, do sự bất bình đẳng trong xã hội thời bấy

giờ nên mức độ bồi thường còn được căn cứ dựa trên địa vị của chủ thể bị thiệthại Quy định về BTTH không mang tính chất tương đương, số tiền BTTH tùytừng trường hợp có thể cao gấp nhiều lần thiệt hại thực tế

Thứ năm, về năng lực chủ thể Về nguyên tắc chung, người nào gây thiệt

hại thì phải chịu bồi thường Tuy nhiên, các nhà làm luật thời bấy giờ cũng đã

xem xét đến một số trường hợp người thứ ba phải chịu trách nhiệm thay thế

Thứ sáu, các phương thức bồi thường chủ yếu gồm có: bồi thường bằng

hiện vật, khôi phục hiện trạng ban đầu, bồi thường bằng tiền Trong những điềuluật, ngoài những khoản bồi thường mang tính chất dân sự còn kèm theo nhữnghình phạt mang tính hình sự như xuy (đánh bằng roi), trượng (đánh bằng gậy),

đồ (phục dịch, thực hiện một công việc), lưu (đi đày), tử (xử tử)

b Chế định BTTHNHĐ trước năm 1995.

BLDS Nam Kỳ giản yếu ra đời năm 1883, bộ dân luật Bắc Kỳ ra đời năm

1931 và tại Trung Kỳ là bộ dân luật Trung Kỳ (Hoàng Việt Trung Kỳ hộ luật) rađời năm 1936 Trong các bộ luật này chế định bồi thường trách nhiệmBTTHNHĐ được định hình rõ nét và phát triển trong thời gian dài cho đến khiBLDS năm 1995 ra đời Đặc biệt, trong bộ luật Trung Kỳ, Pháp đã đưa vào đónhiều kỹ thuật lập pháp khá tiến bộ Còn trong Bộ dân luật Bắc Kỳ và Dân dânluật Trung Kỳ đã có các quy định cụ thể về yếu tố làm phát sinh trách nhiệmBTTH đó là: có thiệt hại xảy ra, có hành vi vi phạm, có lỗi, có mối quan hệ nhânquả giữa hành vi gây thiệt hại và hậu quả xảy ra

Thông tư 173/1972/TANDTC ngày 23/03/1972 đã ra đời để hướng dẫn xét

xử về BTTHNHĐ Thông tư đã chỉ ra đường lối, quan điểm, lý luận của các nhàlàm luật đương thời về BTTHNHĐ Phân biệt trách nhiệm BTTHNHĐ với tráchnhiệm hình sự Thông tư 73 đã xây dựng bộ khung các quy định về BTTHNHĐ

và là tiền đề phát triển cho các quy định trong BLDS 2005, 2015

c Chế định BTTHNHĐ từ năm 1995 đến nay.

Ở giai đoạn này, các văn bản pháp luật về BTTHNHĐ lần lượt ra đời.Trong đó phải nói đến một số văn bản quan trọng sau: BLDS 1995 và nghịquyết số: 01/2004/NQ-HĐTP Tiếp đó là BLDS 2005 và Nghị quyết:03/2006/NQ-HĐTP, Luật BTTH nhà nước năm 2009 Gần đây nhất là BLDS

2015 mới được ban hành và có hiệu lực từ ngày 01/07/2016

1.3 Điểm khác nhau giữa trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

và trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng

Trách nhiệm BTTHNHĐ và BTTH theo hợp đồng có những điểm khác biệt

quan trọng như sau:

Thứ nhất, trách nhiệm BTTH theo hợp đồng phát sinh trên cơ sở quan hệ

hợp đồng và chịu sự điều chỉnh của pháp luật về hợp đồng Trách nhiệmBTTHNHĐ phát sinh không dựa trên bất kỳ hợp đồng nào và chịu sự điều chỉnhcủa pháp luật về BTTHNHĐ

Thứ hai, Trách nhiệm BTTH theo đồng phát sinh khi có sự vi phạm nghĩa

vụ theo hợp đồng hoặc luật định, còn trách nhiệm BTTHNHĐ phát sinh khi có

sự vi phạm nghĩa vụ luật định

Thứ ba, đối với BTTH theo hợp đồng, mức bồi thường, phương thức bồi

thường và các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bồi thường do các bên dựliệu và ghi nhận trong hợp đồng Nếu không có thỏa thuận thì việc xác địnhtrách nhiệm bồi thường sẽ được áp dụng theo quy định của pháp luật Đối vớitrách nhiệm BTTHNHĐ, trước tiên các bên có quyền thỏa thuận về mức bồithường Nếu các bên không thỏa thuận được thì mức bồi thường được xác địnhdựa vào quy định của pháp luật về BTTHNHĐ

Thứ tư, trong trách nhiệm hợp đồng lý do miễn trách nhiệm dân sự rất hạn

chế, thông thường chỉ giới hạn ở sự kiện bất khả kháng Tuy vậy, đương sự cóthể dự liệu những trường hợp miễn trách nhiệm để đưa vào hợp đồng Đối vớitrách nhiệm BTTHNHĐ, pháp luật thường quy định tương đối nhiều trường hợpmiễn trách nhiệm, bao gồm các trường hợp miễn trách nhiệm thông thường vàcác trường hợp miễn trách nhiệm đặc biệt

Thứ năm, về chủ thể bồi thường Chủ thể bồi thường thiệt hại theo hợp

đồng là các bên tham gia vào quan hệ hợp đồng Chủ thể bồi thường thiệt hạingoài hợp đồng có thể là người thực hiện hành vi xâm phạm quyền hoặc người khác

Thứ sáu,về thẩm quyền tố tụng và thời hiệu Đối với trách nhiệm

BTTHNHĐ, Tòa án có thẩm quyền giải quyết tranh chấp là Tòa án nơi nguyênđơn cư trú, làm việc, có trụ sở hoặc nơi xảy ra việc gây thiệt hại Tòa án có thẩmquyền giải quyết tranh chấp BTTH theo hợp đồng là Tòa án do các bên thỏathuận Nếu các bên không thỏa thuận thì Tòa án nơi thực hiện hợp đồng là Tòa

án có thẩm quyền giải quyết