Truyền thống của dân tộc mèo đoàn kết đấu tranh bảo vệ tổ quốc việt nam

Viv zos nê, cay pưy thiêz 2œưx chỉx tuiv hax siv tsoy zav li hux tongv, jénhx ménhx -xor đơưz hax siv tsov zav li xa téx nox téx haul thiéz cx zav mul trau cay puv thiéz zoux chix tuiv

TÔ QUỐC VIỆT NAM MENH CXUX HMONGZ THOANX CHÊX

TOUX TXENHZ LE YOANX THONGR

yi NHA XUAT BAN VAN HOA

TRUYEN THONG |

_ CUA DAN TOC MEO

DOAN KET DAU TRANH BAO VE

TÔ QUỐC VIỆT NAM

_ (MÊNHX CXUX HMONGZ THOANX CHEX

-TGUV TXÊNHZ LÊ YOANK THONGR)

“— ~ 7 | THU VIÊN TÍNH ĐIỆN BIỂN ee: Cray

PHUX TSUR SHIX DEIV SHAV

“Cur nhiv kruér mul ud haux luv tror kaz lol

txos tsér, mudx iz tus cur Ux tudx txos haur tsér

heil cur tiél: x

— Muôx Phưx Tsưr shix lê pưy tuiý tuôx niâu]

zax jênhx thiéz Deox Van Long tul phan tôngv Cox pudr dros cur mul mnongs canv puv thay lul ˆ

tsi mul.?_

Cur nus nul.tiel :

— U6 1é Phux Tsur shix 1é cav puv zos tus daz

Cur tsi pauz shor li Phux Tsur shiv li puv tuiv

zos tus daz tsi Cur dros nul sour dow! mul shudl

Péz mul txos haur jol, péz pov muéx oz tus nênhs

hnar yo njudz, lénhs chox mu6x traz fov Tul cur

tix heil krié trau cur tiel:

Oz tus nénhs né txouy zos Phux Tsur shix li cay

puy, nul lour tudx krié péz côx zav mênhx cxux

xor dowz txox cér ud nox ud haul thiéz txox cér

ntaul zax jénhx

Oz tus cav pu heil trau péz tiel: « Péz nhoz tox

siêz li cox zav ménhx cxưx, tsil cuanr 20s mênhx

cxưx Hmôngz xưz, ménhx exux Cho, Their tuz zos

li, tuz zos xu] li ménhx cxux Choz tsiz nhoz gow

kiliz zav, pudr lénhx twz zos traus zax jénbx thiéz

a

nul chor tél tow pux shux tal, traus thév tal cox zav sé, traus ntél mul u6 tros, nô phirz thiéz ud

cuz lizs,siv nénhx pudr tav tul tsiéx zav Viv zos-

lẻ, pez côx tsông] mênhx exưx jênhx mênhx zuôr sour dow] pauz thoanx chéx ud cé, sour lol ntaul kaus zax jénhx thiéz nul téx tél tow, ceil phay péz têz qơưl U6 tau li péz cox tsông| mênhx cxưx li jênhx ménhx xor dowz thiéx li tau nox tsâu hùhar

sor.’

Heil lui tal, muéx iz tus cay pwv mudz [du iz cho Phưx Tsur shix li shav pheiz trau péz Cur tuz

tau-iz deis thiéz Tul can purv né zuy hox heil krié

trau pêz tau pauz Phux Tsur shix laul nénhs siv

nénhx, thiéz nul laul nénhs lénhl tov côx tsôngl

ménhx exux sour lof ud céx ménhy lê xuv qênhx

Péz puôr lênhx tưz lol six shir phaz, viv zos txix hnuz ê péz thiéx Hi tau pauz héil tiel pez luz cox chuéz thiéz péz cox tsong! ménhx exuxlé jénhx ménhx tau Phux Tsur shix laul nénhs chox cér uo

cêx mênhyv, nfâulzax jênhx, Pêz Hmông4¿ siv nênhx

zix ténhy tau jong, tau shénhv phirx

Tror kaz lol txos tsér, cur mudz cav pv téx lul tror heil krié trau cur niey mnongs, thiéz muoz Phưx Tsưr shix laul nênhs đeiv shay trâu cur niêy shudl Cur niéy lel six shir phaz, cur niév heil tiel: «Phurx Tsur shix lau] nénhs lé siéz xul 1é péz -

.Umongz luz siéz iz zav Tau nul lâu! nénhs chox

cér, péz Hméngz siv nénhx zix ténhv tau jong »

Txix luz six hotry é, jiés tus cur luz siéz twuz xar

heil tiel uo chal wo hudy chié coy mudx tau iz hnuz

cur tau mul njiz Phux Tswr shix laul nénhs iz jaus,

tau nhoz li cur luz ziéz thiéz cur siv nénhx thiêx

li tâu nhoz kaz

4

Cur tau mul uo choz thongs thiéz ud zowx chix

tuiv Péz luz zowx chix tuiv zos Leix tsowz xénhr

Tuanx jaor shénhy Ié thowx iz luz zowx chix tuiv

Cur tau mul shauv coty iz luz six chénhz, thauy

tror kaz Jol haur jol, cur tau choz jênhv vưy uô zoux chix tuiy lê shor -tuiv tsar

Pâuz heil tiel cêx mênhy lê phongøz yox phuôy tsar txos tox saz luz têz qơư lơuy, zax jênhx sir jos thax zudx cêx mênhv, nửữ] lơur ro txiêx thiêz

ro njér ud hudz hongx lol mu] nxuô têx lưx nênhs mui uô nul louf 1é tél tow, mul paz nul lour ae cêx mênhv thiéz tué cay pur

Nhoz haur cur luz jol mux iz tus nénhs bé ud Vax a Vux, tus nénhs né exie lénhx exie tul twz nzuz nul tal, viv zos nul uô zax jênhx lê tê] toư Nul nju6z hnuz hmo ntux tuz zos 1é, tsi ud tul haux liry daz tsi, tsaz ménhx mul vol uz vo! né Nưi mul nhai thiêz pâuz tau heil tiel zous hloz

Vax a Thinh luz tsér drav ntéx zos iz kro qow tsoz

phưz thiéz zus đuô cay puy, viv lê nưl hậur siéz

xar tiel ué chal tul zows hloz né tuz pâuz mênhx

péev téx kror qow cay puy nhoz thiéz pauz ménhx pév téx nénhs nhoz haur jol tul tus mul ud zowx chi tuiv Viv nhoz lé nwl siéz xar zuor ud chal ud

huôy chié mu poy coy trau zax jénhx lol ntél tul

zous hloz nê, chiê muôz tul zouws hloz né Jol khor

lol ntaul chié pix tui zoưv hloz nê muôz têx kror

qou jeil cay puv thiéz téx nénhs mul ud zoux

chix tuiv kriz towy lol, zos uo tau 1é nrol zix ténhy

ZAX jénhx nov zuér mudz txiéx, mudz njér Jol

char sar nul, u6 {@u li nul siy nénhx thiéx li (au _ bluô nux Nưi siêz xar nhoz li, nưl muôi say khiệr

mmul poy trâu zax jênhx pâuz

-Hnuz zax jénhx ntél tau zous hloz Thinh, nul

fowr mu6éz jénkx ménhx xor dowz iz hudy chix

tsôngz mul trâu iz thax qow chié shudl nul lour , mudzzous hloz Thinh ntaul, muôz zous hloz Thinh dei Tsil car tix jénhx ué chal dei, ud chal ntaul

isi cuanr, zows hloz Thinh iz lol lul daz tsi tuz

tsi thay U6 tsil tau tél, zax jênhx tror muôz z0ưs

hloz Thinh ntaul zuér luds tuds, tiév si zous hloz

Thinh hax si tsoy zay li, chiéx tuds iz lol lul daz tsi twz tsi kriz trau tix jénhx Tov kaz ne nul lour zev ho tror nxud zous hloz Thinh heil tiél, zos zows hloz Thinh heil trau nul lour pauz mol, nul

lour tsi taz zos mud6z txiéx, mudz njér trau sous

hloz xuz, nul louwr hax zudr-tso nov trau zous

Tsi cuanr zos tix jénhx zongy tul sour toany daz tsi lol nxud, lol hév thiéz lol ntaul tsil cuanr, zous hloz Thinh hax si tsov zav li chiex tuds tul daz tsi tuz tsi kriz trau tix jénhx U6 tsi tau tél, tov kaz né nul lowr mudz zous hloz Thinh ntaul txos tués nul lowr thiéx tso tél | :

—Ñjiê njôngr tiv jénhx mudz zous hloz Thinh

nfau tuds, jénhx ménhx xor dowz tul tus twz lol six

~-moz siéz, lol six youx qiv zax jénhx, youx giv Deox văn Long tuÌ phanr tongy thiéz nul téx tél tow Hnuz @, tror kaz lol txos trér, cur mu6éz Phux Tsur shix deivy shav jeil trau haur iz luz trax shôngz chiê hnuz kaz tau shudil, thiéz cur mudl say mul chix ts6ngz chor cur tix nhoz haur zouwx chix tuiv lol sour dowl saz lax Péz mudz Vax a Vux tul lay ca tué por tsés Péz luz zoux chix tuiv chix siéz sour dow! sir jos hux tongv ntaul zax jênhx

6

Cêx mênhv lê phongz yox i2 hnuz pi 12 hnuz phuôy tsar, zax jênhx uo tsi tau tél, nul lour muôz jêx jol lê jênhx mênhx xor đơưz 12 huôy

“chix tsôngz mul nhoz trâu iz thax gow, nul lour xar uô nhoz li chiê eov eav pưy đros jênhx mênhx xor đơưz lênhx lux tsil tau, chié cav puvy thêz zoux chix tuiv traus khénhy lax, tsil muôx nox _ tsi mudéx haul, chié nul lour mu6dx qox chênhv mul shoz mix ceav pưy thiêz jénhx ménhx lề zơưx chix tuiv Tiév si zax jénhx xar tsi txos heil

tiél, nul lowr ro ntax ro triéuv khur zil tsav six

muôz jênhx ménhx xor dowz luz chér tsav six chix tsOngz mul trau iz thax gow chié nul lour cuan tsiv, nul lour u6 cha phudy phiv souz phux tau jénhx ménhx xo dowz mul cénhz Tang, mul cênhz Phưx Tsur shix thiéz mul cénhz céx ménhv luz siéz nér! Viv zos nê, cay pưy thiêz 2œưx chỉx

tuiv hax siv tsoy zav li hux tongv, jénhx ménhx

-xor đơưz hax siv tsov zav li xa téx nox téx haul thiéz cx zav mul trau cay puv thiéz zoux chix tuiv

nhoz trau hau har jongr, thiéz tsov zay li jeil cav

puv, jeil zoux chix tuiv nhoz trau " lsêr chié mul hux tôngV.-

Péz luz, zowx chix tuiy-zénhz viv zos nhiv kruôr yénhx lix, foy thiéz mu6o txur cOx zax nax tsênhv

tsous, xur zil pez sour doul tsav six tror kaz lol

haur jol hux tongx chié tol chiz phiv

Muox iz hnuz, cur tsénhy xo couv nhoz hau

tsér, cur njié poy muOx iz fauy phar téngy tudx

txos cur tsér kaz vas, nul lowr khi mu6x iz tus

nénhs thiéz, nul lowr cé mul cé ku drong ntul Njié pov fauv nénhs né, cur txir nhiv lo six txoz

séiz, cur txir nyei tié nul lour tuéx haur tsér ntél

eur, Tiév sil fauy nénhs né tsi tuéx haur cur tsér,

7

nul lowr taz sos mu6z cur tsé¢ tul nhux tsénhy

nos jauz drauv vax chaz mul lotry

Tix jênhx iz hnuz iz lay cor, nul lour mul txos

khor tus exar txos kror tus, thiéz lay {au lav

zudv luôs têx nxei, luôs tex pox niéy Viv zos lé, pêz puôr lénhx tuz txar mul nhoz trau haur har

jéngr chié-to chiz phiv nlaul zax jênhx

Mu6éx iz hnuz, cur tsénhy jov jéz hnor mudox su6z Íov tuô pis p6ngs nhoz saz Cuynhx Nhei, cur

haur siéz six shar heil tiél tsil pauz shor zos yuy

tul xuv qénhx daz tsi, txouwy pov mu6x iz tus cur

tix khiér khiér tu6x txos cur tsér heil cur tiél:

— Car chénhr mul txeil jénhy vey lol! Phux

Tsur shix 1é puy tuiv ntaul zax jénhx tuz ntaul

tudx txos Cuynhx Nhei louv lol! Nhiv né chor zax jénhx tsénhy tso tél khiér nax!

Cur txir muôz cur hâur (sêr lu] bluô tuô trâu

péz nox Thauv cur sour cér, cur txir choz teiv

— Cox car chénhr mul ‘lox! Cox mul zos cox

“tau njiz Phux Trur shix laul nénhs mol cox heil

trau nul laul nénhs pâuz liê] cur muôx luÌ nus

txos nul laul nénhs Hmongz, thiéz cox ndo njéngr

heil krié trau nul laul nénhs tau pauz péz Hmongz

Mul o7 ‘péz hnuz cér cur thiéx tau njiz puv tuiy, ` pưy tuiv lol six chongz, zav daz tsi nénhs tuz

muôx cxuô tai, tazzos Isil muôx pêz Hmôngz xưz

_ Cur tau choz jênhv yưy mui chox cêx trâu pưy

tuiv Cur lol six shir phaz Cur chox puv_ tuiy mul tal iz mé tsav txouv fongy traus lix jénhx

Oz tos nhiv khuôr chuôv siv tu6 tau iz mér tsay

xuz lix jénhx txouy traus suz thiéz tso tél khiér,

8

péz saz né ntél tau zax jénhx lé iz tus noy luy exinhz Luz six houwv € cur luz six xar heil tiél ntaul zax jénhx zos nhoz li mol hax zéngx ziv đuô pêr nhoz hâur tsêr mul trow] greix, thiéz cur

Jol six xar muOx iz traz fov chié twz tau tuo zax

Péz chuôz shaz téz qoul tau ceil fav, cur tau tror kaz mul tsér shudl cur niév cur txir thiéz coy nul lour haur tsér tror kaz mul nhoz hau jol

sav Pov cur tror kaz lol txos tsér, cur niév cur

ixir lol six shir phaz Cur niév nus cur tiél:

— Cox pudl tau njiz Phux Tsur shix laul nénhs Jouy nax ? Phưx Tsưr shix lâu] nênhs puôi jong

nhoz li haur deiy shav iz zav nax ?

Téz gow tau ceil pnay louv, cur haur tsér nénhs tul tus twz lo six shir phaz pir tav nox tsiéz zay,

cur tsil zénhy chié cov cur niéy cur txir lour kho

siêz, viy -zos li cur heil cur niéy tiél:

— Cur tau njiz Phưx Tsưr shix lâu] nênhs lơưy !

nul léulnénhs xur xul li haur deiy shav iz zav nlas

Thiéz cur-heil trau cur niév cur txir tau pauz, xiz jax zax jénhx thiéz Deox Van Long tul phar

tongv khiér mul lowy, tiév sil nul lour cho tél

tou, thiéz yuo iz cho phar tongv hax tsênhv nhoz

thiée, péz zudr ud chal ud hudv chié mudz zax

jémhx ntaul kaus tal thiéz mudz nul léur iz huov

_troul towy mul fal péz luz céx chudz, txos luz six houv é€ péz 96x tsôngÌ mênhx exux li jénhx

ménhx xor douz thiéx li tau nhoz.kaz, thiéx li

tau jong ud nox ud hnar Luds pex zay ménhx

extix twuz pudr lénhx mudx nénhs mul cxaz chudz

ud puv tuiv mul ntaul zax jénhx, cur pénhr sénhz

zos iz tus hluél Hméngz, cur tsil zênhv nhoz hầur

9

isér, nhoz haur tsér txax muds nénhr, Viv zos lé

cur zudr mul ud pưý tuiv thiêz

Cur mul uô pưy tuiy Thâuv choz traz fov trâu cur, tul thôngx tsiv tsi phiz heil cur tiél: -

‹ —=Nhiv nê choz traz fov nê trâu cox, shiz vav cox tsiv nhos péz jénhx ménhx chénhz tuiv lê cuanz zôngx yoanx thôngr

Txix thâuy tâu tuô traz fov sơur trâu hâur jénhx ménhx chénhz tuiy, jiés tus cur tus iz siéz

iz viv uo tal thiéz uo jong sav chi cho trâu cur lễ

jênhv vưy, tsi cuanr zos khénhy lax txos fxix tus

Cur siy nénhx tau jong li hnuz né txowy zos txix

hnuz uo cur tau njiz cav puv, tau cay puv mudz

Phux Tsur shix deiv shav trau thiéz tau pauz céx ménhy txox cér lé tov lil

Chuôx shông khav: tsav ntaul zax jênhx, cur miév cur txir pudr lénhx txar mul nhoz haur har jÔngr, viv lê, txos hnuz hux fênhx tror kaz lol

‡xos tsêr, Phưx Tsur shix đeiv shay Irâus muôz -nô ntuôs lơưy, pêz puôr lênhx tuz lol six khur xiv, viv đeiv shav ê zos pêz tsêr njiz cêx mênhv lê iz

Juz chiy nhénhy, nul xul li luz hnuz kuz touy

plowl trau péz Hmoéngz siv nénhx tsAu ntux ntir _ Tsênhv shong twz zos li, txos tsiéz, cur zév ho

tror muôi 1z đeis Phưx Tsưr shix li shav yiéz yiéz

di, mudz ngaz trau haur iz đeiv tsov, gra tror kaz mul tsér trau lour haur tsér dei nox tsiéz Iz luz

#4xeil trâu iz luz tsiéz dhau mul, cur fsêr lê xénhz hux zéy tz zos iz shOng pir iz tau jong dud; tau

hlông SP đuô

Tiênr tar ZAX A PAOR heil

HOANGX HEIY sáu

10

TAM ANH BAC

Thiéu ta GIANG A PAO

dân tộc Mèo

Tôi vừa đi lấy mot lcd @) quả muối từ mãi núi

cao về đề ăn thay muối, thì một bạn (hanh niên

cùng xóm đến khẽ bảo tôi:

— Đồi đời đến nơi rồi! Bọn Pháp và tên tay sai

_ Béo Van Long tan ác sẽ bị bộ đội Gụ Hồ tiêu diệt Này, theo tao vào núi nghe cán bộ Cụ Hồ nói chuyện đánh Pháp đi `

— May noi gi la thé ? Bộ Got Cụ Hồ là cải gì?—

"Tôi lấy làm lạ, hỏi

— Theo tao rồi sẽ biết!

Tôi theo anh bạn đi, nhưng không phải vào

rừng mà tới ngay cuối xóm ở đấy, nhiều bà con

đã tập trung quanh hai thanh niên lạ, khỏe mạnh, mặc quần áo màu lá cây, vai đeo súng, trông hiền

từ lắm Anh bạn tôi chỉ hai người đó, nói:

— Đấy, cán bộ tuyên truyền võ trang của Cy

Hồ đấy! Họ thương người Mèo ta lắm Cụ Hồ cử

€) Lủ cở: sọt đan đẹp, người Mèo đeo trên lưng đề

đựng các thứ, leo núi cho tiện

11

ho len đây đề giúp ae Mèo ta đánh giặc Họ:

giỏi lắm

Từ thuở bé đến hôm nay, tôi mới được nghe

ee én la nhw thé Hai can bo ndi tiếng Mèo rất ði,,tôi nghe thích lắm Tôi nhớ đại ý các anh ấy

ve «Nguoi Méo, ngwoi Dao, ngwoi Thai, va cá người Kinh ở miền xuôi, đều bị thằng Pháp làm

khổ Giác Pháp và bọn quan lại tay sai chia rẻ chúng ta đề dễ dè đầu cưỡi cô chúng ta, thu thuế,

bắt phu, bắt lính Ở đây chúng ta.thiếu muỗi ăn

và đói cơm, ở miền xuôi cũng đói khổ Chúng ta

phải đứng lên, cùng nhau đánh đuồi giặc Pháp và

bọn quan lại tàn ác, giải phóng quê hương thì mọi người mới yên Ôn làm ăn sung sướng được »: Một anh cán bộ rút trong ngực áo ra một tập ảnh Bác Hồ Tôi được tặng một bức Rồi anh cán

bộ kề tiều sử và nhắc lại những lời hô hào, dạy

bảo của Bác cho chúng tôi nghe, Lúc đó, tôi cho

là Bác tài giỏi hơn cả những người trời trong:

truyện eÖ của người Mèo

Về nhà, tôi đưa cho mẹ tôi xem ảnh Bác và nói

chuyện cho mẹ nghe Mẹ tôi vui mừng „nói:

— «Cụ Hồ hiền từ giống người Mèo ta nhỉ Bụng

Cụ nghĩ cũng như bụng người Mèo ta nghĩ Đi theo Cụ Hồ nhất định người Mèo ta sẽ sung sướng»

Lời nói của mẹ càng làm cho tôi thêm tin tưởng

- vào Bác và chỉ mong sao được gặp Bác, kề cho

‘Bac nghe nỗi khổ của người Mèo »

Từ khi gặp cán bộ, nhận ảnh Bác, nghe chuyện -

Đác, tôi thấy lòng mình cứ dần dần sáng ra, cảm

thấy cái là cổ trên lưng nhẹ hơn, chân leo núi như

có thêm sức của con ngựa Tôi được cán bộ cử làm

thông tin liên lạc, và tôi đã ghi tên nhập đội du kích-

12.

luyện, tôi được chỉ định lam tiéu đội trưởng du

kích của xóm, phụ trách mười hai người Thế là

tôi đã đứng trong hàng ngũ kháng chiến :

Đánh bơi thấy phong trào cách mạng đã lan tới

vùng cao nây, bọn dịch tăng cường lùng sục, bắt

bớ, đàn áp đã man Chúng treo giải một đầu can

bộ là một tạ muối và Liền Trong là cổ hạt giống thé nào chẳng có hạt thối không mọc Làng tôi có

lên Vàng A Vừ sợ chết, ham tiền ñam muối, đã

muốn làm tay sai cho địch từ lâu Dân làng ai cũng cảnh giác và khinh glét nó Nó rình mò như

con chó rình mồi nên nó biết cụ Vang A Thinh

đã từng nuôi cán bộ trong nhà Nó chắc cu Thinh

phải biết cán bộ ở đâu và dân làng ai đã gia

nhập du kích, nếu bắt cụ phải khai ra thì nó tha

hồ mà làm giàu Thế là nó đi báo cho địch Sau

khi bắt được cụ, chúng đồn cả làng tập trung vào

một nơi, trong đó có cả đồng chí cán bộ người Kinh ăn mặc như người Mèo, cán bộ úy ban, xã đội mới thành lập, tất cả anh em du kích và tôi

Bọn địch đã treo ngược cụ Thinh lên cành đào

ngay trước nhà cụ Chúng hỏi:

— Mày thường đem mmèn mén () cho Việt Minh

ở đâu? Dân làng đứng đây có những đứa chó chết

nào theo Việt Minh? Khai ra thì sống, không khai

thì chết

Cụ Thỉnh khinh bỉ nhồ một bãi nước bọt, nhìn chúng trừng trừng, không thèm trả lời Mấy thằng

lính của Đèo Văn Long hét lên:

(1) Bột ngô xay hấp lên, lương thực chính của đồng

13

— A! Quân đói rách, mày lại định noi theo can

bộ Việt Minh cộng sản của mày à? lĩ-ù-m! Thứ mày đừng hòng!

- Huych! Huyeh! Từng loạt báng súng, mũi giày

thi nhan thúc, đá lên tấm thân gầy yếu của cự _Thinh Cu chết đi sống lại mấy lần songvẫn không

nói một lời Đảnh đập hành hạ không ăn thua,

chúng hạ dây đề cụ nằm dài trên mặt đất, và quay

ra mua chuộc:, '

- Mày đã ngứi thấy cái chết chưa ? Thân già rồi

mà sao đại dột thế? Mày khai ra sẽ được các cuan '

Pháp cho sống, lại còn được thưởng nhiều tiền, J

muối Ra làm việc với các quan, ca nha may sẽ

được sung sướng không hơn ư 2 ỗ

Cụ Thinh vẫn không thèm hé răng

Không dụ đỗ mua chuộc được, chúng lại rút

dây treo ngược cụ lên, tra tấn đã man tàn bạo

hơn trước 5

Lần đầu tiên nhìn thấy cảnh tra tấn man rợ,

thật ra tôi cũng ghê sợ, nhưng trong lòng thì căm

thù bọn giặc lắm Cụ già gầy yếu thế kia, chịu sao

nồi những chiếc báng súng tới tấp nện vào đầu,

vào mặt, vào những khớp xương, khuýu tay, đầu

gối, mắt cá chân! Chúng tôi ai nấy đều thương

và lo lắng sợ cụ Thinh không chịu được đòn đau,

khai ra thì chúng tôi sẽ bị bắt, Nhưng cụ đã cắn

chặt hàm răng, từ đầu chí cuối không nói nủa

lời Đôi mắt cụ ngước nhìn dân làng, nhìn chúng

tôi lần cuối cùng trước khi tắt thổ, càng khích lệ

chúng tôi quyết tấm theo Cụ Hồ tiêu diệt bọn gian

ác Theo Cụ Hồ thì phải bảo vệ cán bộ Làng này

chỉ có một thằng Vừ chứ không thể có hai thằng

Vừ! Nước mắt t6i chay ra wot ma, long tôi sòi

sục căm thù bọn Pháp, tén tay sai Déo Van Long (va tén Méo gian Vang A Vir Toi khong run so

như lúc đầu nữa Ngay dêm ấy, tôi mở tấm ảnh

Bác ra xem, rồi làm một ống nứa có nắp đậy cho tấm ảnh vào đấy, cất giấu cần thận Chúng tôi hoạt

động mạnh hơn và cũng thận trọng hơn Chúng

tôi bàn kế hoạch diệt tên Mèo gian, tránh hậu họa

cho dân làng Phong trào cách mạng ngày càng phát triền Bọn địch dồn dân ở tập trung một chỗ

dé chung dễ kiểm soát và ngăn cản cán bộ, du

kích hoạt động Nhưng chúng đã nhầm Với sức

cường bạo, chúng có thể tạm thời đồn dân vào

trại tập trung, nhưng lòng dân đối với cách mạng,

đối với Đảng và Bác Hồ thì không có hàng rào `

dây thép gai nào ngăn cách được Cán bộ vẫn cứ

ra vào hoạt động, nhân dân vẫn đem gạo ngô vào

rừng nuôi cán bộ và giấu cán bộ ngay cả eee nhà mình nữa

Đội du kích của chúng tôi mới thành lập, chưa

đủ vũ khí, tập trung hoạt động không có lợi,

chúng tôi được lệnh phân tân: về gia đình hoạt động, tuyên truyền cách mạng, gây cơ sở yững

vàng đề chờ thời cơ.'Tôi trở về nhà Một hôm,

tôi đang ngồi vót nan cho bố tôi đan là cổ, thấy

bọn địch lại kéo đến Chúng bắt hai người ở làng

bên; trói giật cánh khuỷu giòng dây ra đẳng sau, giải qua trước nhà tôi, Chúng gọi:

— ÊI Trong nhà còn: ai, hay theo Việt Minh cộng sản hết rồi ?

Bố tôi lo quá, khẽ thốt lên:

— Trời ơi, chúng nó bắt con mất, con oi!

-Nhưng may sao chúng lại không vào nhà tôi,

mà chỉ dắt mất con bò của nhà đang gặm cổ ở

vệ đường

Trước cảnh quan dich o ép, bắt thanh niên,

hăm hiếp phụ nữ, cướp lợn cướp bò, tôi không chịu được; bàn đưa cả gia đình vào rừng làm

lán ở đề dễ hoạt động bí mật hơn Nhìn những-

núi đá nhấp nhô vươn lên trên thung lũng mây

nủ, tôi thấy núi như thầm nhắc tôi phải vùng đứng lên chứ chịu đựng mãi khô lắm rồi! Ngày

đêm tôi mong chờ giờ hành động

Một hôm, món mén ăn đã hét, chi con lưng một

lù cở ngô, tôi đồ vào xay giúp mẹ, nhưng ruột gan cứ rỗi như tơ vò Ñgô chảy hết từ lúc nào mà

tay tôi vẫn cứ: quay chiếc cối đá Bỗng tôi nghe

thấy tiếng súng nồ ầm ầm từ phía Quỳnh Nhai vọng lại Tôi ngừng tay, lòng hồi hộp Đứng ngồi

không yên, tôi ước ao giá có một con ngựa và

cây súng, tôi sẽ phi ngay về phía có tiếng súng

no, Gitta luc dy, anh liên lạc của đội du kích đến

báo tin:

— Bộ đội Cụ Hồ đã tiến vào Quỳnh Nhai, giặc

Pháp đang bỏ chạy Bộ đội cũng sắp lên giải phóng cho người Mèo ta Anh chuẳn bị lên đường

nhận nhiệm vụ

Tôi sung sướng bồi hồi nghĩ không biết mình

sẽ được nhận nhiệm vụ gi Lan dau tiên xa gia đình xa quê hương đi nhận một nhiệm vụ mới, tôi

cảm thấy bao nhiêu nỗi buồn vui lẫn lộn Tôi

chạy ra chạy vào không biết mang di những gi,

đề lại những gì Như cùng vui lây với tôi, bố

tôi bảo:

16

— Sao mày cứ lúng túng mãi, bắt con lợn mồ làm lương ăn đường, chóng lên! Có được gặp Gụ,

Hồ, cho bố gửi lời thăm sức khỏe Cụ và nói với

Cụ là dân Mèo mong Cụ lắm,

Sau mấy ngày đêm xuyên rừng vượt suối, tôi

đã tới chỗ hẹn Bộ đội Cụ Hồ đã vượt sông Đà

đông nghìn nghịt Nhìn những anh bộ đội hiền từ,

trong đó có người Kinh, người Thái, người Tày

ôi mừng mừng tủi tủi, Mừng vì bộ đội Cụ Hồ gồm đủ các dân tộc anh em đã lên đề giải phóng

cho quê hương tôi, tủi vì người Mèo chúng tôi còn thiếu mặt trong hàng ngũ đó

Đượy nhận nhiệm vụ đưa đường cho bộ đội về giải phóng quê hương, lôi thấy lòng rộn ràng

xúc động Trên đường hành quan, thinh lình

chúng tôi chạm trán với địch Chỉ sau vài phút

chiến đấu, bộ đội ta đã bắt sống một thăng quan

hai Pháp, số còn lại bỏ chạy tán loạn Đánh trận

thế này thì sướng hơn đi sẵn nai! Tôi nghĩ thầm

và ước ao được cầm súng đánh giặc

Trước sức mạnh như vũ bão của bộ đội ta, giặc Pháp và bọn tay sai nháo nhác tháo chạy Quê hương tôi được giải phóng, mọi người trổ

về làng cũ làm ăn Riêng gia đình tôi chưa kịp về, hay con 6 trong rừng Tôi tạt vào báo tin chiến `

thắng cho gia đình biết Mẹ tôi đang ngồi giã bột bang, thay tôi về liền reo ph

— À, con đã về! Có được Ap ử Mô tkhô ngôn,

Cụ có giống ảnh Baas KHO BIA CHI |

Tôi chưa được gặp Bác những đề đấp Tại Tòng~

Imnong ước vee thiết của bố mẹ tôi, trước không

Ne

khí gia đình vui hơn ngày tết, tự nhiên tôi buột

miệng trả lời:

— Con đã nhìn thấy Bác Hồ Bác giống ảnh lắm!

Nhà ta chuần bị về làng thôi Pháp và lính của

Đèo Văn Long bị bộ đội của Bác đánh đuôi khỏi

làng rồi

Cả nhà tôi ai nấy đền mừng rỡ Song tôi lại

phải đi ngay, Lôi chỉ kịp nói: 4

— Con cáo chưa ra khối vườn thì gà còn bị mất

Chưa đuồi được Pháp ra khỏi nước thì nhà chưa

yên nên phái đuôi chúng đến cùng Các dân tộc anh em đã có mặt trong hàng ngũ bộ đội, con

là thanh niên Mèo, ở nhà thì xấu hỗ lắm, con phải ra đi thôi!

Tôi từ biệt gia đình và gia nhập bộ đội, Đồng

chí chỉ huy trao cho tôi một khẩu súng trường vừa

cướp được của giặc, rồi nói:

— Giữ khẩu súng này, đồng chí hãy diệt thật nhiều giặc đề xứng đáng với truyền thống của quân đội ta

Từ ngày cầm súng, tôi đã chiến đấu không mệt mỏi, Tôi nhận và hoàn thành bất cứ việc gì cấp,

trên giáo phó Ngày nay, sở dĩ tôi đã trở thành

mot si quan trong quan đội nhân dan Viét Nam,

chính là vì đã tìm thấy chân lý từ khi được nhận

tấm ảnh Bác Hồ, nghe tiểu sử Bác và làm theo

Khi tôi trổ về thăm gia đình, việc đầu tiên là

tôi nói với mẹ tôi cho xem lại tấm ảnh Bác Mẹ

tôi thở dài cho biết là suốt chín năm kháng chiến

gian khô, tẩm ảnh Bác theo gia đình tấn cư trèo

đèo lội suối dãi gió dầm mưa, lại mở ra gấp vào

sẽ

nhiều lần nên đã nát mất rồi, Tôirãt tiếc tấm

`ảnh ấy Tuy là ảnh khắc gỗ in trên giấy thường,

nhưng nó là kỷ niệm vô giá, nó là ánh mặt trời

lần đầu tiên soi rọi vào cuộc đời tối tắm của tôi—

của cả dân tộc tôi nữa — trước kia Tôi mở ba lô lấy lãm ảnh Bác lồng trong khung kính, treo lên,

giữa nhà Từ đấy, cứ mỗi mùa xuân đến, tôi lại

đem về cho gia đình một tấm ảnh mới Những

_ảnh cũ, mẹ tôi trân trọng cất vào một nơi Hòa

"bình đã mười một năm, trong nhà tôi có mười

một tấm ảnh Bác Mỗi lần có ảnh mới trong nhà

là mỗi lần đời sống của gia đình tôi được cải thiện hơn một bước

HOANG HAI ghi

THOANX CHIX TOUV TXENHZ NTAUL

CHÊNHZ NHÔX LÊ YOANX THÔNGR

Zêx nax luz cox chuôz xưi lí i2 zis hmôfgz muôx eur tix chongz iz zav Thiéz nhboz trau haur Luz

niés chudz thénhx né, txos hnuz né, ménhx cxưx

Hmôngz tsil pâuz shor tưz nhoz lâu muôx pês

Isơtrs tiêy nênhx lơưy!

Nhoz trâu hãur pêz Zêx nax côx chuôz, nhiv

nê muôx 28 vay nênhs zos mênhx exưx Hmôngz

Mênhx cxux limôngz nhoz cxud hauy 13 luz xénhr,

tsur zov zos nhoz cox xénhr nhoz jax ntul chiév puôz trâu Tsôngz côx thiêz Lox céx xul li nhoz

Hux Zax xénhr, Lol Ciéz xénhr, Leix Tsowz xênhr

thiéz Ziv Luv xénhr Tal hur si chor Hméngz

nhoz trâu hâur 4 luz xânhr nê tsav 80% puôr lênhx

chor Hmôngz nhoz trâu hâur pêz Zêx nax côx chuôz

Ménhx cxux Hmôngz tsưr zoV zos nhoz trau tox

saz téz goul thiéz chuds zos u6 téz x1rz, viv sos ntux kruor, déx fsơus, xur zil Hmôngz tsơưs nô

hex

Ménhx cxux Hmongz tsur zoy ,pheiz u6 Hmôngz

Bouz, Hmongz Lénhs, Hméngz Sud thiéz Hméngz

Duz

.Mênhx cxux Hmongz zos iz ts6ngz ménhx exux

nénhs tsous nhoz trau haurypéz Zéx nax cox chuôz,

2004

nh tiév sil ménhx cxux Hmongz mu6éx iz luz thoanx

chêx toưy txénhz ntaul tiv cOx tsur ziv lê yoanx

théngr, thiéz mu6x iz txox cér ud nénhx lol six

tov kaz né’zos txix thauy mudx Tang sour lol

lénh tov

A LUZ CEIZ TOANY THAUV TSIL TAU

MUOX TANG LENHL TOV

Nhoz trau haur luz ceiz toanv né, péz khur zil

mu6z pheiz uo oz luz six chénhz:Thowx iz iuz six ehénhz zos péx zay ménhx cxux nénhs sour lol

lénh toy ménhx cxux Hmongz sour doul ntaul

Zax jénhx, luz six chénhz tov kaz né zos ménhx

cxux Hmôngz txuv tông sơur lol nlaul Zax

jénhx

Thauv Zax jénhx nhiy krudr tuox chénhz nhox

pudv tsav péz Zéx nax céx chudz, xuz thoux nul

lour tsudr zos tsav tau dras liéx téz qou, tov kaz

né nul Jour thiéx li txénhy tudx mul pudy tsav tau tox siéz téz qơư

Thauv Zax jénhx nhivy khuér mul pudv tsav tau Xiz péx luz tox siêz têz qơư, mênhx cxtx Hmôngz

tsouv sour Jol cxaz chuoz Nguyén cuang Bichr lénh

toy lé qir ziv tros thiéz Liux zong Phux lénhl toy

lề tros qix duz sour dow] ntaul Zax jénhx.

\

Tov kaz nở nhoz tróu Ngaz peiv xờnhr thiờz Hux lởnhx xởnhr lở Hmừngz tưz sơưr lol exaz chuừz Đởx Kiởux thiởz Đừc Ngữ lởnh tov ntóu] Zax jởnhx

lở phongz yox Luz six chởnhz nở nhoz Ziv Lưy

xởnhr lề mởnhx cxưx Hmừngz tưz muừx iz tuư

nờnhs bờ uờ Zax Uuor Lux nhoz Pur Luong sour

Tol lờnh toy jờnhx mờnhx xor dowz ntaul Zax

jờnhx Tov kaz nờ Dờx Kiờux thiờz Đừc Ngữ lởnh!

tov lở qir ziv tros tróus six piởy, Deox Van Trix mul thowx shax Zax jờnhx, txos luz six houv nờ, mờnhx exux Hmongz ntaul Zax jởnhx lở phongz

yox zil tuz zos cờnhz qi traus six piờv (shong

1884 — 1892)

Tuz zos nhoz tróu haur lus six chờnhz‘nờ, nhoz

Lol Ciờz xờnhr 1ờ Hm6ngz thoanx chờx dros mờnhx cxưx Choz tsiz, Zir, Nungx, Jeir uừ cở, cxaz chuừz

dros Liux Zong Phưx lởnh tov lở tros qix duz uo

cừ sour doul cờngy ntaul Zax jờnhx Xuiz jax tsil

muox iz traz jong fov tsi cuanr, tiờy si mờnhx cxừx Hmừngz tưz oz jaus mu6oz chor Zax jờnhx

tros kol Lo Giởz tủừx mui Puừy huộr tuừ piởy tai,

từ tróu Zax jởnhx zuừr ziv lnz shừng tov kaz thiởx

li txờnhy tau mul tsay tau Puừy huừt, thiởz 6z shừng tov kaz thiờx li txờnhy mul tsay tau Foz Jungx thiờz Mung khaz luz khu

Shừng 1886, nhoz Hux zax xởnhr, mởnhx cxưx

1Imừngz thoanx chỉx dros mởnhx cxưx Suừr, Cho thiờz Choz tsiz uo đờ, ntaul Zax jờnhx nhoz txox

eờr kol Shờnhz Cuanz tu6x mul Hux Zax, mu6z Zax jờnhx tros tuờ saz thiờz tuo tuds ntóu Nhoz trau luz six chờnhz 6, Zax jờnhx tsuừr zừs tsav tau Hux Zax luz ciờz khw xwrz, txờnhvy tsil tau mul pex exuv Tov kaz nờ Zax jởnhx zuừr kol Porˆ

aa

Laux (Coz Fénhx) txox cér thiéx li txénhy mul qrau Téngx Pénhz téz gow

Toy kaz né muox iz chor nénhs traus Zax jénhx -lê zinhz mơưx, trâus Zax jênhx nxud, khiér mul troul Zax jénhx tis tror kaz lol nlaul qir zivy tros, viv nhoz li qir ziv tros thiéx li traus six piev, Zax jénhx thiéx li txénhy tuox mul tsay tau Tongx Pénhz luz téz qow

Thauv Zax jénhx muoz tox siéz téz.qou tsav tau

lowv, nwl lour iz phaz ménhv nxu6é iz cho nénhs

mul, cénhz nul lour, iz phaz ménhv nel lour

zongy cox tséngl li zenhz mowx sour toany lol ué

trâu côx ts6ngl ménhx cxux tsil thoanx chix, thiéz

ménhx exux Hméngz nuiv pu lol zos tsi thoanx chix thiéz, sour dowl pudér lénhx muôx mox ténhy

tal, zos li nul lour thiéx li mudx qox chénhy thiêz mu6x chiz phiv mul thax zudx cox tsOng ménhx exux ]é jênhx ménhx xor dour Lénhv viév, nul lour sir jos pux shux cOx ménhx exux Jé jénhx ménhx xor dowz, zudv jénhx ménhx xor dowz thév tal cox zav sé: zax zénhz, cw bléx zudv

jénhx ménhx xor douz mul ud phuz, mul ud cuz

liz chié mui paz nul luor ndowl cér nénhl, uo zénhx fax Théx pix zos nul lowr zudv jénhx

ménhx xor dows chos zax zinhz chié muos xaz

zinhz trâu nưi lơưr gra mui uô luôy Jênhx mênhx

xor douz lénhx tus tsil txaul zax zinhz thév sé thiéz tsil muéx zax zinhz muds trau nul lowr zu6r

iraus nul lour phudv thiéz chaz mul cou nhoy

poz Viy chos zax zinhz, ntau xưy nênhv trâus

zênh zax zinhz, niầu xưy nénhs iz tus tuo iz tus

tirz zos viv uô luôy zax zinhz,

23.

Tex tsénhv txongr thiéz téx lil tsar zos Zax jénhx

txuiy tau jos lé tél two, nul lour cour chix dros Zax jénhx u6 cé ud ludy zax zinhz thiéz uô luôy

njér Jénhx ménhx xor dowz lénhx tus traus nul

lơưr phuôy, hux si mudx tus sirv ginhx daz tsi mul driér txos nul lour, pudr lênhx tuz zuôr muôz

greix chour thiêz muôz zax Jinhz chiê uô nyar niux xa trâu nưi lour Lênhv viêy Zax jénhx zév

hor muôz txiêx muôz njêr lol uô huôz hôngx thiêz

ud char sar trau téx nénhs tau jos paz nul lour ud

tél tow

Tsỉ cuanr zos Zax jênhx nô lâu zinhX fax, uô tau fov thiéx thiêz chox lâu tros mul tsuêy trâu

tox siéz téz gow, ménhx cxux Hmdngz hax si tsov

zay lisour lol ntdut Zax jénhx xtl li dray ntéx

sour lol lénhi toy jénhx ménhx ntaut Zax jénhx

Thêx pix zos jaus toy kaz né, tsil taz zos muôx zinhl sal lox nhoz trau haur cox tséngl ménhx exux nhoz péz cox chudz xul li nhoz Xiz pex

thiêz nhoz Zêx pêx xưz, hax tsênhv muôx lol six

1ox lê zinhl shal mui txos puôs Lox côx luz têz

_— —

iéx luz jol Nii lénhl tov jénbx ménhx ntaul Zax

jênhx lê phongz yox tsi taz zos tau tal hur si nhoz

Hux Zax xénhr lé Hmongz exaz chudz, lénhv viév

hax tau tai puôr lênhx cho Hmôngz nhoz trâu saz

chiév pév uz (Tsôngz côx) lê zôngÌ phưy thiêz

Xuz thowx zos mu6dx tau 400 tus nênhs lê nhoz

trâu Ngeix Pan Sui luz jol mul txos Tôngx Pênhz luz khu dros Zax jênhx tuÌ noy bê uô, Lê-ô-na touy txênhz Jâus tơưy txénhz né 1é zoz qoux zos: «Phar tuiv zuox f[éx pux shux jénhx ménhx

xor dowz Zoz qowx tau txuy zowx ud nox ud

haul, tau txuv zoux ud ludév-zax zinhz thiéz ud

luôy njér »

Jénhx ménhx xor dowz zoz qơưx nhoz lê, tiêy

si Zax jénhx tsil lil Zos li, Shongx Uér Txay muôi sav txoux lénhl tov jénhx ménhx sour lol ntaul

Zax jénhx Thowsx iz chudv Shéngx Uér Txav nul lour txowv ntaul tau Zax jénhx thiéz Tséngz zaz

chínhz nhoz jax ntul txiév lê péz luz zinhx fax:

luz zinhx fax nhoz Muôi lênhx, nhoz Hen Tong

thiêz luz zinhx fax nhoz trâu Thênhx fôngx

Lénhx qi Shéngx Uér Txav txowv chox tros -

mul ntaul Mol taz luz zinhz fax, mudz Mol taz

luz zinhx fax poz vix tau pêz hnuz pêz hmo, tiêy

si ntau tsil txénhv zinhz viv luz zinhx fax né

lo sikho thiéz Zax jénhy zév hor tau tros tuôx

chouv

Qir ziv tros iz phaz ménhy mul nta! cox yuy,

iz phaz ménhy mul shoz mix chor phar tongy dros jénhx ménhx xor dowz muox gri nyar, xwl li tud

ĐÊz tus txôngr chuôy nhoz Lungx Fénhx, Lungs Txênhr thiêz Eur Lungz Xiz jax tai tsênhv txôngr

nhoz Mol taz khiér div low, tiév sil nul téx vax tsér ˆ

25

tuz pudr lénhx traus tros qir ziv mudz yoz ‘tal théiz

hiour tal hur si Yuor iz chor, mu6x téx khiér

gauv, mu6x, téx touv lol thowx shax Viv lé, luz

six chénhz né Zax jénhx nhoz trau Hux Zax xénhr

tox siéz li tsênhv qênhx tsuôr, zos yuôr ti] luz khôngz bê xưz, tsil car hux tôngv tul đaz (si ` Zax jénhx phaz max tal, uô tsil tâu tê], tov kaz

né nhoz trau Hux Niv Zax jénhx thiéx fiév tau iz tus nov daiy tar, iz tus nov vul cxénhz thiéz plauz tus nov xuy qinhz chox tau mudx 10 tudy tuiv

Zax jénhx tros, pheiz uo péz luv cér tror kaz tuox

ntaul Téngx Pénhz, Mnox Vax thiéz Mol Taz:

Tros gir ziv nzu tél nxiél ntaul, muéz Zax jénhx

_ tu6 saz thiéz tuô tuôs ntâu, muôz Zax jênhx tuô

six piêy har niâu jâus Nhoz trâu saz tros qir ziv, sil chinhz ntaul Zax jênhx chaz ntér, kongz lông! uô tsi tau, tsil muéx kror tus paz Jos, paz foy, viv lé, tros qir ziv iz hnuz iz fongy trâus

khénhv lax, thiéz toy kaz né traus six piév Shongx

Ué Txay thiéz nul chor pox niév tuz sé iz huov

traus zax jénhx poz vix thiéz ntél tal nhoz Mnox

Vax

Zax jénhx zOngy tal cox zay sour toany tuz nxud tsi tau Shongx Uér Txay mul cénhz nul lowr, tov kaz né Zax jénhx mudz Shongx Uér Txay xa mul cow nhoz Hux Zax, yuér Shongx Uér Txay téx pox niéy tuz sé, Zax jénhx iz hudy mudz khouy lowx trâu Tôngx Pênhz luz khư

Zax jênhx muôz Shôngx Uêr Txay chox mul

‘cou tdu zuôr Inds iz shong, tiév sil nhoz trau saz drauy qir-ziv tros lé suôz fov hax sỉ tsov zav lê: tsi tu U6 tsil tau tél, Zax jénhx mudz Shéngx

Uér Txay tso toy lol Zax jênhx muôz Shôngx

26

Uér Txav tso towy loll € zinhz mowx tsur zoy

zos xar ud coy jénhx ménhx xor dowz hoaix nhix

thiéz tsil njénhs Shongx Uér Txav tul nénhs

Xu li tul tsor tau div tror kaz haur dru6z jôngr,

Shongx Uér Tvay zéy tror txur tsix du6 thiéz lénhl

tov tros gir ziv tror ntaul Zax jênhx i

Xuz thoux tros gir ziv tsudy nhoz Mnox Vav

Lungx Txénhr sév Mul laux Juz tréngz, luz six howy né, qir ziv tros tror ntaul Zax jénhx nhoz

jax ntul chiéy iz sudvy Jé zinhx fax, thiéz mul ntaul

Fur Pay khw’ luz zénhx fax, tiéy sil puor lénhx tuz

traus six piév

Zax jénhx nhoz Fur Pav tul nov teiv li bé ud

To-ma, nul cowz chix dros tséngz c6x chor thul phil uo cé, nul chox Zax jénhx tros thiéz thur zôngÌ, hnuz 29 luz tsénhz zév shong 1912, mul mu06z tros qir ziv poz vix nhoz Muol Laux, oz tos

sil ntaul iz chudy, tov kaz né tros qir ziv trâus

thuiv Nhoz trau tsav né, Shongx Uér Txav pox ni€y tuz sé iz-hudy traus shiz xénhz tal,

Shongx Uér Txav hax siv tsov zav lé hux tongv, tsoy zav 1é ntaul Zax jénhx, chénhz chix tsilt howx

shax Zax jénhx

Nhoz Tôngx Pênhz sêv muôx i⁄ tus nênhs bê

ud Vax Xinx, nul zos iz tus exénhz tsar, dray

ntéx tus nénhs né ué đuô Shôngx Uêr Txay lê tros,

đros Shôngx Uêr Txav sơưr đơưl ntâu] đuô Zax jénhx Toy kaz né tus nénhs né phar siéz, tis tror _ kaz mul cénhz Zax jénhx, uo Zax jénhx 1é tél tow, tiêv sỉ Shôngx Uér Txav tsil pauz Viv zos li, mudx

1 hnuz Shôngx Uêr Txay thiêx mul txos Tôngx

.Pênhz nriêr nưl, đros nưi lênhx lux chiê sour

27

dow! saz la ntaul Zax jénhx Tul phar tongy nề nưi nxuô Shôngx Mệr Txav mul nhoz trậu hâur

12 luz kror tsuô tol nưil, iz phaz ménhv nul khiér mul pov trầu tu] tsênhv txôngr Zir bê uô Nguyễn dinhx Cao nhoz Téngx Pênhz Viv zos lê, hnuz 22 luz xưy zêy shông 1912 Shôngx Uêr Txay tror

traus Zax jénhx ntél tau }

Jaus né, Zax jénhx tror mudz Shéngx Uér Txav

chox mul cow nhoz Hux Zax Tov kaz né nul lour muôz Shôngx Uêr Txav nhiês tuổ lơuv

Shôngx Uêr Txay zos mênhx cxưx Hmôngs lê iz

tus zênhz shôngx, xuiz jax nưl tus nêngs tuôs lơưv

tsi coanr, nưi tưz thix siéz thiéz phudx zax tal nro ménhx cxux Hméngz chénhz chix towy txénhz tsil kâus lê zênhz shongx yoanx thongr: «Txouv

zos heil tiél tuds tsil coanr twz tsil lénhx uo téx phar téngv muds cox chudz thiéz téx tiv céx tsur

ziv 1é nwx liv»

2 Vex Pax’ Txei lenh toy jenhx ménhx xor

dowz ntaul Zax jenhx (1917 — 1922)

Vux Pax Txei lénh tov jénhx ménhx xor dowz

sour lol ntaul Zax jénhx 1é phongz yox xuz thowx zos gir kol Xiz Péx, tov kaz né thiéx li phudv

tsar mul txos xur zul lê Hmôngz têz qow nhoz tvau haur pez luz Zéx Nax côx chuôz, thiêz phuôy

tsar mul txox Lox céx luz cOx chuôz Jjâus tơưy

txénhz né chaz ntér lénhx qi 5 shông lê six chénhz,

thiéz lol sos iz jaus txuiv- lox 1é, mudx (xur tsix

lé, mu6x chénhz zénhy ntaul chudy léiz jaus zénhz

zongl 1é touy txênhz, `

Thauy ud thowx iz jaus siv ciev téx eôx chuôz

Sỉ nfiâuÌ chuôv zuôr luôs suôx câu, Zax jênhx

28

(Phuôx côx) trâus sưz thiêz trâus pluôs tal Viv

nhoz li, nul sir jos pux shux téx côx chuôz trâus

nil pudv tfsav lê jênhx mênhx xor đơưz, lênhv

viéy, Zax jénhx téx tél tow zév twz sos sir jos pux _

shux jénhx ménhx xor dowz chié nhiél tso nhiél

li khauz hnaz `

Tuiv trâu Zax zênhx, mênhx cxưx limôngz tsil

taz zos trâus théy tal cOx zav-sé, traus mul ud

tros, trdus mul ud phuz thiéz u6 cwz liz Nhoz Xiz Pêx, tsênhv shông mênhx cxưx Hmôngz hãx zuôr

trâus choz zax zênhs thiêz choz nhiềx lâu! trâu Theiv cexưx têx tsênhv tuôngr thiêz liI tsar, lênhy yiév Hmôngz hax zuôr trâus choz cOx zav trâu llmôngz txưy chỉ têx thoưx paz thơưx nênhs

Ménhx cxux Hmongz traus pix txos puv tsil

tau cér ud nénhx, tus tus twz pudr lénhx ménhv

txov tal

Vux Pax Txei zos iz tus tuz kongz nénhs, zos iz tus tuz njuos nhoz Phix Khuong luz jol, nhoz jax ntu chiéy pudz trau Leix Tsowz xémhr, Ténhx Pénhz

shénhv, Nax U sév Shông 1917, nul lénhl toy

jénhx ménhx xordowz sour lol giv zivtouv txénhz ntaul Zax jénhx Nu! thix touwv jol 1lé khour hov sos: «Ntaul Zax jênhx chiê tsil traus théy sé, tsil

traus mul ud phwz, tsil-traus Theiv cxuwx nénhs

téx phiéx tao zuôx fêx, Mênhx cxưx Hmôngz tâu

txuv zoux uo luév zax zinhz thiéz tau txuc zoux

uô luév-njér »

Hnuz 16 luz Kaz zév shéng 1918, Vux Pax Txei

lênh] tov gir ziv tros chudv siv kriz ntaul Leix

Tsouz xénhr, Muongx Lei shénhv, Muongx Hum chor tsénhy txéngr thiéz chor phiax tao

29

Cxôngx Tênhy Pênhz thiéz Leix Tsơưz, niâu]

Zax jênhx lê phòngz yox muôi sav phuôy tsar

mul cxuô tal hur si Xiz Péx luz téz qoul, thiêz

phudv tsar mul txos Lol Ciêz xénhr, Ngaz Peiv~

xénhr, Hux Zax xénhr, thiéz phudv tsar mul txos

Lox c6x luz cox chu6z, Tal hur si pudr lénhx chor

ménhx exưx nhoz trâu tox siéz saz téz gow! xul

li thongx poz Cho, Khơ Uur, Xar Câuv, Pux Ténhx,

Teix Heiy, tu6v trâu i2 pưy phênhv li Theiv exưx

nênhs thiêz, tưz puôr lênhx cxaz chuôz tai Vưx

Pax Txei lệnh] tov niâuÌ Zax jênhx lê qir zix

phongz yox

Shông 1917 txos shông 1919 luz lưy 'zêy, Vưx

Pax Txei lênh] toy lê qir ziv tros hux tôngv nhoz

Xiz`Pêx luz têz gow

Muôz cho phiex lao shoz mix tal, Zax jénhx

nhoz Xiz Pêx chor tél tow iz nudv puor lénhx

phaz max tal, cho nénhs né nox twz nox tsil kaz,

pu tuz pu tsil traus jos Viv nhoz lé, nhoz Hux

Niv Zax jénhx thiéx li car chénhr fiév tau iz tus

nov lux exénhz bé ud De, chox tau mudx iz tuôy

tuy lê Zax Jênhx tros thiêz iz cho Theiv cxux

nênhs thưr ông] tuôx mul nxu6 thiéz thax zuôx

Xiz Pêx li Hmôngz tuôy trâu qir ziv tros

Qir-ziv tros mudz Zax jénhx tros tuo saz thiéz

tuô tuôs niâu xưy nho¿ Nămv Nganx, Long Họ,

Quinhx Thax, La Viêngx, Tô Pur Can, Ba sucr

Chié-khur zil por viv tau qir Zly tros lê lix hồ,

chiê khur zil muôx lix liengv đros Zax jênhx sil

ntaul iz luz six chénhz nhér, toy kar né gir ziv

tros txar qow mul nhoz trau Lox côx luz lêz qơư

Luz six chénhz txix luz xaz zêy shéng 1922 zos luz

six chénhz tros qir ziv dros Zax jénhx ntaul lol

30

six zuôr chênhr, Qir ziv tros muôz Zax jênhx thiêz têx tél tow cox chuôz tros niâu] piêv niâu jâus,

uô tràu Zax jênhx trâus saz traus tuds chongz

Luz six chénhz né qir ziy tros tau sénhv fsav tgiéz

tsay tau kol Xiz Péx mul tvos puds Lox cx luz têz gow, kror gow né đar muôx plâuz yas chei

Njié pov qir ziv tros lê lix liengy zév hnuz zév lox, zév phuôy tsar, Zax jênhx nhoz Tôngz Zax tul tuév chav bé u6 Lo-bo-loa muôi say fso mênhv

lénhy chix tsongz tal hur si nhoz Lox.c6x 1é tros, thiéz choy iz chor Zax jênhx fros tuôy trâu iz cho

tros zos Chiz tsiz nénhs kol Zéx Nax mul exaz jos

trâu, iz huôy muôz choz trâu zax jênhx nhoz Lox

cox tuÌ chênhz xưy tsi phiz tiêy tros, tror kaz mul

ntaul qir ziv tros kol Xiz Péx mul trau Nhix Ngaz xénhr, thiéz nt4ul oz luz xénhr Xiéng khoangy thiêz Sâmx nưa nhoz Lox côx,'

Luz six chénhz né qir ziv tros ntaul zénhx iz

tsav txuiy lox; nhoz trau saz Zax jénhx tros, sos

Zax jénhx nhoz Lox cox tul chénhz xuvy_vil zénhx

tsi phiz n{aul Thowx iz tsav nhoz trau Sé-né-phon

tsav tov kaz zos ntaul nhoz Muongx Hup luz zinhx fax, thiéz ntaul tal cxud kror qow kol Samx Nua mul trau Siéng Khoangv Ntaul oz tsav né, uo trau

Zax jénhx téx tros pudr lénhx pongz plil tal, xul

li oz tus dai tar Po-ré-vot thiéz Ang-jo-li, tul now

vul cxénhz Bo-lé-sé, oz tus HOV xuv cxinhz Pet- ki-đu thiêz Bu-rê

Taz zos tsay ntaul Sê-nê-phôn, luz 8 hli shông:

1919, qir ziv tros tuô tuôs Zax jénhx tus nov luv

cxênhe Đit-tăng-tỉ thiê2 50 tus Zax jênhx fros tuôv

trâu têx tros tê] tơư Luz 11 bli sông 1919, ntaul

3k

Muongx Hup, gir ziv tros ceil phav tau yénhx | exiéz chor Hméngz traus Zax jénhx ntél mul chix

tsOngz nhoz ntowy; Xiéz 9 luz tsiéz shông 1920,

ntaul Laox cur: hnuz 12 luz 2 hii shong 1920 ntaul

Shongx Cuanr lao coanr thiéz Tax Tsei, qir ziv

tros tuo tuds yénhx pudl tus Zax jênhx tros tuôy

trâu téx tros tél tow -

Zax jénhx tul tuéy chay Lo-bo-loa traus ménhx

cxưx Hmôngz lệ qir ziv tros nlaul piév, viv nhoz

lề nưi muôi sav trâus cho tror kaz mul nul

Phuôx côx têz qơu, tov kaz Zax jénhx tror hiông

iz tus bé uô Puy-pê-rut lol Zêx Nax thiv nul, luz

xix chénhz né zos luz tsiéz shông 1920

Tul Puy-pê-rut nhiv kruér tu6x txos Zax Nax,

nul txouv chix tsôngz tau muéx 2000 trog 1é (iz

shor thoanx Zax jénhx tros thiéz iz tsôngz thoanx

téx tros tél tow) txénhy mul trau Saz Lâux xênhr

thiéz Leix Tsowz xénhr, tuéx mul thax zudx qir ziv

tros nhoz Ténhy Pénhz (Zéx Nax) thiêz nhoz Sâmx

Nưa, Siêng Khoangy, Lu-a-pra-băng nhoz puôs Lox

c6x téz qo,

Tsov Zax jénhx nul lowr txuv chir heil, txix

luz 9 hli shông 1919 txos luz 4 hli shong 1920, nul

lour traus qir ziv tros tud tuds 8 tus Zax jénhx,

tuo saz 91 tus thiéz-tud tuds 30 tus chor tros tél

tow Nhoz trau saz qir ziv tros, luz 8 hli shông

1920 Shôngx Pax Txei pênhr nênhs trâu sơưy saz

Tul Puy-pé-ruc né lê zinhz mowx lol six tux

luéx, nul cér tso tros mul thax zuox qir ziv tros,

eér {so nênhs mui nxuô jênhx mênhx xor đơuz

mul cénhz oul loury Théx pix tux Inox 1é shénhx

tongv zos nul lour mul txos kror tus nul lour

muôz jénhx ménhx xor dowz téx vax tsér, kongz

32

- ziv tres hax si tsov zav lé ntaul Zax jénhx, taz zos

Zax jax jénhx nul lour txuv chir tuz céngz jénhy héil tiél: «Kror xuv qinhx né tsil taz zos iz zo

puôi traz fov tuo Zax jênhx xư2, kror nê zos lại

hur si iz luz ménhx cxux Hmôngz lâu Vưx pax :

Txei tus nénhs choy cér sour lol phar tuiv thiéz

ntaul Zax jênhx

Txos shông 1921, qir ziv tros lé lax six tal loury,

muox iz chor nénhx khiér towy mul thơưx shax Zax jênhx; muôx niâu xưy nênhs xiz jax traus -

Zax jénhx ntél tau thiéz tuo tuds, tiév si chor nénhs né twuz thix siéz thiéz ud tau iz luz jong pir txur trau téz qou téx nénhs shauy couv: «Txoty

ZOs heil tiê] tràus tuôs tsil coanr tuz zix tenhv

4s lênhx thơưx shax tiv cỏx tsur ziv thiêz chor

phar lôngv muôs côx chuôz » Nhoz trâu hâur chor tmênhx exưx zinhz sgôngx nê, Shôngx cuanr lao'

cuanr tus nénhs txouv zos iz luz théx pix lẽ jông

Txos luz six chénhz né, iz phaz ménhy qir ziv tros lé li liengy traus juy lowy, iz phaz ménhy Zax Jénhx zéy hor sir jos thax zu6x qir ziv tros, Viv

nhoz lê nhoz luz 7 hli shông 1921 qir ziy tros

nhoz sauy Phur-tsom-tsich luz frongz traus thuiy

Txox shong 1922, Yux Pax Txei lénhl toy ntaul

Zax jénhx 1é phongz yox traus six piév Tiév si Vux Pax Txei pénhr nénhs chox tau iz puy phénhy

-Nénhs khiér diy trau saz drauy

Zax jénhx ntél tsil.tau Vux Pax Txei tus nénhs,”

nul lour v6 tsil tau tél,-tov kaz né nu] lowr mul”

nxuô jênhx mênhx xor đơưz Muôz 200 đeiv nhiêx lâu! uô huôz hôngx trầu têx nẻnhs Íñnul paz nul

lour ntél tau hux si mul paz nul lour tuo tuds

Vux pax Jxei tus nénhs Viv lé, Vux pax Txei thiéx li traus oz tus phar tongv sos Kho mur nénhs mu6z tud tuds nhoz haur iz luz jol nhoz trâu jax ntu chiêy Zêx nax thiéz Lox cox, nhoz jé Saz Laux xênhr, Sông Mã shênhv, Sôc-Gộp sêy Tov kaz nê

oz tus phar tongv né zév tưz trâus Khơ Mur thôngx poz thiéz Hméngz muoz tuo por tsés louv

Oz jaus ménhx ecxux Hméngz sour lol ntaul Zax

jénhx 1é phongz yox xul li nhiv kruor thay txos,

ZOS 0% jaus txuiv lox li phongz yox Lénhy viév

“-ménhx cxux Hmongz twz hax tsênhv muôx ntâu

jaus sour lol ntaul Zax jénhx thiéz, xul li:

— Shong 1904, mu6x iz tus nxeil Hméngz bê uô Vix pax Zinhz nhoz Coz Finhx xénhr lénhl tov ménhx exwx Hmongz thiéz ménhx exux Cho nhoz Lax Thiénx thiéz Tudév Par ntaul Zax jênhx

— Shông 1935, nhhz Lol Ciéz xénhr Muongx Hum, gir ziv tros mu6z Zax jénhx txuiy tau jos tul nov thul ‘xuz bé ud Ta bar Ciémx tuô

por tsés

—Shong 1930, nhoz Nhix Ngaz xénhr Taz Zax shênhv (tudv trau nhiv né lé Yix Saz shénhv iz

hudy) lé ménhx cxux Hmongz sour lol dros Zax

jénhx towy txênhz Jâus nê thix tơưy lo] lê khơur | hoy zos: «Phar tuiy pheiz pix mênhx cxưx thiêz 2uôx fêx mênhx cxưx Zo2 qơuưx mênhx cxưx

Hmôngz txưy chír lầu cuanr li txuv chir nénhs

«Jâus tơưy txénhz né tau sénhv liy, Zax jénhx 34

pix traus mudz Theiv cxux léx Phiax Tao yév por

tsés, chié Hmongz tau ud Teix Shengy (il {sar)

lol txuy chir cuanr lil cho Hmdéngz

Heil, txos sux cauy lol, txix thauy u6 Zax jénhx

nhiv kruôr tuôx puôy fsav pêz Zêx hax téz qoul, txix thauv péz jénhx ménhx xor dove tsi tau

muôx Tang lol lênh] toy, mềnhx cxwx [méngz

txuv chir twuz sour lol thiêz đros pêx:zav: mênhx

cxwx nênhs uô cê sơưr dơứ] niâu] Zax jênhx lơuy, thiéz jiés tus mênhx cxux Hmôngz tưz zos thix

SIêZ tal nro zénhz shongx, chénhz chix tơưy tơưy

(xénhz tsil kaus 1é chinhz sénhx ` 2

Thongz cuy ménhx xcux Hmongz sowr lol towv txênhz thiêz niâu] Zax jênhx têx xửy qinhx, pez khur zil njié pov ménhx cxux Hmôngz muôx loi six nfau 1é zowz ténhr, txouy zos sour dowl panz Uhoax chix uô iz luz siéz, mudx chix siéz ntaul

kâus têx tiv côx tsưr ziv thiêz lêx phar-tongv tudx

exar téz gow chié ménhx exux tau txuy z0ưx; Muox chénhz sénhs ntaul txos sudx cauy, tsil nyel,

tuôs; Têx nénhs lénhl tov -muox, nlau hênhr

nênhs muôx niâu jông txur tsix lê chỉnhz zinhv ntaul tsay nhoz har jongr Viv nhoz li, xiz Jax tsil mudx iz traz Jong fov tsil cuanr, ménhx cxux Hméngz tuz muoz Zax jénhx tros thiéz oz luz têl tơư eôx chuôz tros tuô pôngz pH! Lal, muôz

tx jénhx tuô saz tuô tuôs niâu thiêz uô trầu tix

'jênhx nox tsil kaz nhoz tsi kaus Sil mo ménhx

©xưx Hmòngz tưz muôx iz cho jauv ténhr, txouy ZO0§ muôz luz kéngz nénhs tul xwz shar lol ué

lênh tov lê xưz shar, chuòs zes pâuz thix phax

XWZ, tsil tâu pâuz txưy tôngv muÌ ntâu! thiêz tsi}

tau pauz feix»za trau zul txuv chir lé lix liengv,

tsil tau pau, fiv hox dros cox ménhx cxux ud iz

bos congy ntaul tix jénhx :

B — LUZ CEIZ TOANV TXIX THÂUV MUÔX

TANG SOUR LOL LENH TOV MENHX CXU‘X

HMONGZ TOUV TXENHZ

Ménhx cxux Hmdngz zes iz tsOngl trans zudx

fêx niâu, traus pax shux ntdu lé ménhx exux,

thiêz zos 1z fsôngl muôx thoanx chix touv txénhz

chèngz sênhx, phar tuiv zuôx fêx mềnhx cxưx,

ntaul chinhz nhox lê zinhz zông] yoanx thôngr lê

ménhx cxux Viv zos lé, mênhx cxưx Hmôngz tâu

céx ménhv chov zowx nzor.thiéz mul cénhz céx

ménhv nzor

Nhoz trau hâur luz ceiz toanv nê, khur zil muoz

ménhx cxưx Hmôngz thoanx chix towy txénhz |

ntaul chinhz nhôx lê chinhz sénhx pheiz uo péz

luz six qiz:

— Luz six qiz zuér luds qirziv (1930 — 1945),

—Luz six qiz khav ‘tsay nta@ul Zax jênhA

(1945 — 1954)

— Luz six qiz ntaul Mil tiv cox tsur ziv tuôx

:chỉnhz nhôx pêz côx chuôz (1965 — 1973)

1 Luz six qiz zuor luôs qir ziv (1930 —1945)

_ Zex péx qiz zos péz Zéx Nax céx ménhy 1é luz

qou haur paul, viv nhoz li, nhoz Coz Fénhx xénhx

lé Hmongz tau njiz Tang.thiéz njiz Phux Tsur shix

nzor, thiéz nzor tau Tang thiéz tau Phurx Tsưr shix

choy zowx céx ménhy txox cér toy lil Viv zos ié,

36