Cảm hứng về người anh hùng trong văn xuôi nghệ thuật Nguyên Ngọc sau 1975

49 CẢM HỨNG VỀ NGƯỜI ANH HÙNG TRONG VĂN XUÔI NGHỆ THUẬT CỦA NGUYÊN NGỌC SAU 1975 - MỘT SỰ TIẾP NỐI LIỀN MẠCH, NHẤT QUÁN .... Trong luận văn Thạc sĩ Cảm hứng lãng mạn – anh hùng trong văn

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thị Cẩm Tú

CẢM HỨNG VỀ NGƯỜI ANH HÙNG TRONG VĂN XUÔI NGHỆ THUẬT

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thị Cẩm Tú

CẢM HỨNG VỀ NGƯỜI ANH HÙNG TRONG VĂN XUÔI NGHỆ THUẬT

NGUYÊN NGỌC SAU 1975

Mã số: 60 22 34

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn TS Bạch Văn Hợp đã tận tình hướng dẫn và chỉ bảo cho tôi trong quá trình làm luận văn

đã có những ý kiến đóng góp quý báu cho tôi trong quá trình thực hiện đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn Phòng Sau Đại Học, gia đình và bạn bè đã ủng hộ và giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài này

Dù đã nỗ lực và cố gắng rất nhiều, nhưng sẽ không tránh khỏi

Tp Hồ Chí Minh, ngày 29/3/2013

Tác giả

Nguyễn Thị Cẩm Tú

M ỤC LỤC

MỤC LỤC 1

PHẦN MỞ ĐẦU 4

1.Lý do chọn đề tài 4

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11

3.1 Đối tượng nghiên cứu 11

3.2 Phạm vi nghiên cứu 12

4 Phương pháp nghiên cứu 12

4.1 Phương pháp lịch sử 12

4.2 Phương pháp so sánh – đối chiếu 12

4.3 Phương pháp thi pháp học 13

4.4 Phương pháp phân tích, tổng hợp 13

5 Đóng góp của luận văn 13

6 Cấu trúc của luận văn 13

Chương 1 15

NGUYÊN NGỌC – NHÀ VĂN LUÔN TÌM KIẾM NHỮNG 15

TÍNH CÁCH ANH HÙNG, NHỮNG SỰ TÍCH ANH HÙNG 15

1.1 Khái niệm cảm hứng và cảm hứng anh hùng trong văn học Cách mạng Việt Nam 15

1.1.1 Về khái niệm cảm hứng 15

1.1.2 Cảm hứng anh hùng trong văn học Cách mạng Việt Nam giai đoạn 1945 – 1975 20

1.2 Cảm hứng anh hùng trong hành trình nghệ thuật của Nguyên Ngọc 24

1.2.1 Giai đoạn trước 1975 24

1.2.2 Giai đoạn sau 1975 31

1.3 Cội nguồn cảm hứng anh hùng của Nguyên Ngọc 34

1.3.1 Tâm lý xã hội, ý thức nghệ thuật thời chiến 34

1.3.2 Hoàn cảnh gia đình và môi trường sống 40

1.3.3 Cá tính nhà văn 43

Chương 2: 49

CẢM HỨNG VỀ NGƯỜI ANH HÙNG TRONG VĂN XUÔI NGHỆ THUẬT CỦA NGUYÊN NGỌC SAU 1975 - MỘT SỰ TIẾP NỐI LIỀN MẠCH, NHẤT QUÁN 49

2.1 Bối cảnh xã hội Việt Nam sau 1975 49

2.2 Đề tài, chủ đề nhất quán, tính cách anh hùng đa diện 51

2.2.1 Đề tài 51

2.2.2 Chủ đề 56

2.2.3 Tính cách anh hùng đa diện 58

2.3 Thái độ, tình cảm của nhà văn đối với người anh hùng 69

Chương 3 76

BÚT PHÁP THỂ HIỆN CẢM HỨNG VỀ NGƯỜI ANH HÙNG TRONG VĂN XUÔI NGHỆ THUẬT NGUYÊN NGỌC SAU 1975 76

3.1 Cách tiếp cận gián cách mang đầy hoài niệm 76

3.1.1 Không gian thời gian tâm tưởng 76

3.1.2 Nghệ thuật trần thuật 79

3.2 Nghệ thuật miêu tả ấn tượng 89

3.1.1 Nghệ thuật miêu tả nhân vật 89

3.1.2 Miêu tả không gian – thời gian 92

3.1.3 Ngôn ngữ 99

3.3 Kết cấu lồng ghép đan xen hiện tại và quá khứ, truyện lồng truyện 104

3.3.1 Về khái niệm kết cấu – kết cấu lồng ghép đan xen 104

3.3.2 Kết cấu lồng ghép đan xen hiện tại và quá khứ, truyện lồng truyện trong văn xuôi nghệ thuật Nguyên Ngọc sau 1975 105

KẾT LUẬN 109

TÀI LIỆU THAM KHẢO 114

PHỤ LỤC 116

PH ẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do ch ọn đề tài

Sau năm 1975, đất nước đã bước vào công cuộc đổi mới toàn diện, trong

đó có văn học Trong cuộc sống thời bình, con người trở về với cuộc sống đời thường, với những cái bình thường mà muôn thuở, tất cả những mối quan hệ

quanh con người từng giờ Đời sống xã hội đã thay đổi rõ rệt Do đó, văn học cũng phải thay đổi theo cho phù hợp với tình hình mới, với cái nhìn toàn diện

và đa diện hơn

đậm với Trở lại Mèo Vạc, Người hát rong giữa rừng, Cát cháy, Có một con

đường mòn trên biển Đông, Tháng Ninh Nông Ở những tác phẩm này,

người anh hùng kiên cường sắt thép, mặt khác còn là những con người của

đấu vì đất nước, hòa bình họ lại tiếp tục những hành động đẹp của mình để

khó khăn nhưng bản lĩnh của người cách mạng đã rèn luyện cho họ, vững

vàng hơn, kiên cường hơn đối mặt với mặt trận không tiếng súng, vì thế càng làm đẹp hơn những hình ảnh của họ trong sự phồn tạp của xã hội hôm nay

Có thể khẳng định rằng Nguyên Ngọc là một cây bút văn xuôi hiện đại

có nhiều đóng góp xuất sắc cho nền văn học cách mạng Việt Nam Ông là

Nguyên Ngọc sau 1975 là một việc làm cần thiết Ngoài việc giúp hiểu thêm

người anh hùng của ông, thì việc nghiên cứu đề tài cũng góp thêm vào cái

2 L ịch sử nghiên cứu vấn đề

trước sau như một là viết về người anh hùng Điều đó đã trở thành nguồn cảm

2.1 Những ý kiến đánh giá chung về Nguyên Ngọc

Nguyễn Đăng Mạnh trong bài Nguyên Ngọc – Con người lãng mạn đã

của Nguyên Ngọc thường là những trải nghiệm khác thường, dữ dội, gây ấn tượng mạnh…tâm hồn Nguyên Ngọc bắt rất nhạy những gì dữ dằn, quyết liệt

và có một vẻ hoang dã như sự sống thời nguyên thuỷ” [55;329] Và ông kết

tác ph ẩm lớn, đưa ra một bức tranh toàn cục về đời sống nhân dân thông qua câu chuyện về người anh hùng qua khứ” [3;83] Vì thế người anh hùng trong

đồng, bộ tộc Theo ông, cái tạo nên phong cách riêng của nhà văn Nguyên

Nguyên Ng ọc không phải chỉ viết sử thi, viết văn lãng mạn Anh thật sự sống trong không khí sử thi và mang hẳn trong máu mình chất lãng mạn” [55;337]

chọn và xoáy sâu vào cái vấn đề sinh tử ấy Tất cả suy nghĩ và cảm xúc của anh xói vào hướng ấy như những mũi chông thép song song, có thể nói rằng toàn b ộ những gì anh đã viết – ký tên Nguyễn Trung Thành hoặc vài ba tên khác, tùy lúc…anh tr ả lời bằng hình tượng văn học Anh viết về những con người gan góc và thông minh đã đánh thắng Mỹ, về chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam”[90;120] Như vậy, ở bài viết này, tác giả đã khẳng định

rằng, Nguyên Ngọc luôn viết về người anh hùng bằng chính lý tưởng của

hùng luôn là những con người phi thường như những mũi chông mũi thép,

sẵn sàng xông pha lửa đạn chiến tranh

của Nguyên Ngọc, ông khẳng định: “Bài văn nhỏ nhưng ý nghĩa thật không

nh ỏ Nó là một câu chuyện anh hùng Câu chuyện anh hùng ấy lại là của

nh ững người bình thường” [95;302] Từ đó ông đi đến kết luận: “Cho đến nay, nó v ẫn còn là bài học đích đáng và thấm thía về sự trung thành với đất nước, với Tổ quốc, với độc lập tự do với dân tộc và chủ nghĩa xã hội trong gia i đoạn cách mạng hiện tại” [95;302]

Trần Đăng Khoa trong bài Nguyên Ngọc – chân dung văn đã nhấn

cứ như đi dự một Đại hội Chiến sĩ Thi đua “từng con người, từng nhân vật là

có thật, ông viết bằng tất cả hồn mình và cái hồn ấy thuộc về cách mạng Bắt

đầu từ Đất nước đứng lên, tiếp nối mạch cảm xúc lãng mạn anh hùng,

Ng uyên Ngọc lại đưa người đọc đến với vùng rừng núi Ở đây, người đọc lại

có dịp gặp được Tnú trong Rừng xà nu” [65;92]

Trung Trung Đỉnh trong bài Nhà văn Nguyên Ngọc, con đẻ của cách

mạng, cho rằng tất cả các sáng tác của nhà văn Nguyên Ngọc đều là những

sáng tác về người thật, việc thật Tây Nguyên qua ngòi bút của Nguyên Ngọc

Nguyên ch ỉ có trong truyền thuyết huyền bí mà là Tây Nguyên của một đất nước có những con người cụ thể Hình tượng Núp và bà con làng Kông Hoa của dân tộc Bah Nar từ đây gần gũi hơn, máu thịt hơn” [61;487] Về mặt

chóng tách đàn vượt lên, ào vào đời sống một cách hồn nhiên nhờ sức mạnh

c ủa cảm hứng sáng tạo giàu chất thơ với một bút pháp trữ tình, lãng mạn, hào hùng ” [61;488]

định rằng: “ trong Đất nước đứng lên chan chứa một chất thơ say người Ở

đây bút pháp hữu tình và anh hùng ca luôn luôn cất lên những cung bậc anh hùng cao, phù h ợp với khung cảnh cuộc sống và con người miền núi gần gũi

v ới thiên nhiên bao la, rộng rãi, tươi thắm các sắc màu; phù hợp với tính cách con người chuộng cuộc sống phóng khoáng, tự do” [39;149]

Trong luận văn Thạc sĩ Cảm hứng lãng mạn – anh hùng trong văn

xuôi Nguyên Ngọc 1945 – 1975 [83], tác giả đã khẳng định được phong cách

nghệ thuật của nhà văn Nguyên Ngọc là cảm hứng lãng mạn anh hùng trong văn xuôi giai đoạn trước 1975 Người anh hùng trong sáng tác của Nguyên

động gan dạ, dũng cảm, căm thù giặc ngùn ngụt, sẵn sàng hy sinh, xả thân vì

đề, là điều kiện cho các nghiên cứu về văn xuôi Nguyên Ngọc ở giai đọan sau

1975

2.2 Nh ững ý kiến bàn riêng về Cảm hứng anh hùng trong văn xuôi ngh ệ thuật Nguyên Ngọc sau 1975

có người không thể viết tiếp được nữa cũng có người thay đổi cách viết cho

tục và còn mạnh mẽ hơn trước Ông vẫn viết theo lối cũ Trần Đăng Khoa

cách m ạng Bút pháp ông nhất quán trước sau như một, không thay đổi,

không quay qu ắt Trong khi đó có rất nhiều cây bút chuyển hướng hoặc thay đổi theo cách tiếp cận hiện thực để thu hút sự chú ý của bạn đọc Trước viết người tốt việc tốt thì sau viết người xấu việc xấu Nguyên Ngọc không thể,

suốt đời dường như ông chỉ viết truyện người tốt việc tốt Ngay cả khi dựng nhân vật tiểu thuyết, ông cũng dựa trên những con người có thật, những sự kiện có thật ở ngoài đời” [65;96] Cảm hứng về người anh hùng là cảm hứng

chủ đạo mà Nguyên Ngọc theo đuổi bởi “Văn Nguyên Ngọc là một dạng văn có

ma lực Giản dị, chắt lọc và trong veo Đó cũng là dòng văn chủ đạo rất cần có trong đời sống chúng ta hiện nay” [65;100]

viết về người anh hùng, với giọng văn càng sôi nổi hơn, với những hình ảnh càng chói l ọi hơn, lãng mạn hơn Giờ đây cũng vẫn những người anh hùng kiên cường sắt thép ấy, nhưng họ còn là những con người của tình yêu, đẹp

và anh hùng trong tình yêu”[55;335]

k ết hợp kỳ lạ giữa hiện thực và lãng mạn, giữa thực tế và lý tưởng, giữa văn phi hư cấu và văn hư cấu Ai cũng biết hầu hết tác phẩm của Nguyên Ngọc đều bắt nguồn từ sự thật lịch sử, từ những con người và sự kiện có thực….Là

hi ện thực mà cũng là huyền thoại…” Cùng bài viết ấy, tác giả khẳng định

“Nh ững tác phẩm văn xuôi phi hư cấu gần đây của Nguyên Ngọc thể hiện sự quan tâm ngày càng l ớn đến tính chất xác thực của tư liệu, ngày càng thường xuyên hướng đến những sự kiện không thêu dệt, từ đó mở ra dòng cảm xúc

c ủa mạch văn Đồng thời, chính trong các văn bản phi hư cấu đó, yếu tố ngày càng tr ở nên quan trọng không chỉ là những chứng từ được bảo chứng về mặt

tư liệu mà còn là sự chính xác của ấn tượng, sự trải nghiệm qua các sự kiện,

s ự suy tưởng và trầm tư thế sự ghi dấu sự hiện hữu của cá tính nhà văn”[71;106,107]

Ngọc đã tìm thấy cái lớn lao đằng sau những điều bình thường, nhỏ nhặt, và

kể về điều đó bằng một giọng văn vừa dịu nhẹ vừa nóng bỏng, đã như là

“mảnh đất” của riêng Nguyên Ngọc Điện Bàn viết năm 1971, Cát cháy viết

năm 1998, và bây giờ 2005, mà câu chuyện dữ dội về người và đất Điện Bàn những ngày “nung bão”, hay ngọn nguồn của cái sức mạnh kỳ lạ như huyền thoại của vùng cát trắng Bình Dương (Thăng Bình, Quảng Nam) ba lần được

tuyên dương anh hùng, vẫn đủ sức lay động người đọc Nhất là với bút ký Có

một con đường mòn trên biển Đông, với khúc ca bi tráng của những người

quyết quên đi cái chết của mình vì sự sống còn của miền Nam ruột thịt”

[57;518]

Đăng Mạnh, Phan Tứ, Lê Trí Viễn, Trần Đăng Khoa, Trung Trung Đỉnh,

để ngỏ Trên cơ sở tiếp thu, kế thừa những người đi trước, chúng tôi xác lập hướng nghiên cứu có hệ thống hơn Xuyên suốt hành trình nghệ thuật của

chia sẻ, cảm thông cho những mất mát, đau thương của họ Đồng thời, qua tác

đến nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng khảo sát của luận văn là Cảm hứng về người anh hùng trong

văn xuôi nghệ thuật Nguyên Ngọc sau 1975 Tuy nhiên để thực hiện mục

- Người hát rong giữa rừng (truyện ngắn) (1996)

- Cát cháy (bút ký) (1998)

- Có m ột con đường mòn trên biển Đông (bút ký) (1998)

3.2 Ph ạm vi nghiên cứu

Luận văn nhằm khẳng định những đóng góp của nhà văn Nguyên Ngọc

ở lĩnh vực văn xuôi nghệ thuật sau 1975 với sự tiếp nối cảm hứng về người anh hùng trong một hoàn cảnh mới Từ đó, khẳng định sự nhất quán, liền mạch trong phong cách của nhà văn Với cảm hứng ngợi ca, trân trọng cùng

Nguyên Ngọc đã có cái nhìn mới về họ Luận văn góp tiếng nói khẳng định vị trí xứng đáng của nhà văn trong nền văn học đương đại Việt Nam sau 1975

Để thấy rõ sự nhất quán trong phong cách của Nguyên Ngọc, người viết sẽ

4 P hương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp lịch sử

sự tác động của hoàn cảnh đối với hoạt động sáng tác của nhà văn từ việc

4.2 Phương pháp so sánh – đối chiếu

Để thấy rõ sự khác biệt trong phong cách nghệ thuật của Nguyên Ngọc

đoạn sáng tác trước và sau 1975, người viết tiến hành so sánh những sáng tác của Nguyên Ngọc với các sáng tác của các tác giả cùng thời, đồng thời so sánh với các

4.3 Phương pháp thi pháp học

1975 Do đó, việc tìm hiểu nghệ thuật trần thuật, nghệ thuật miêu tả, kết cấu

cũng như giúp người đọc có cái nhìn bao quát và toàn diện hơn về người anh

4.4 Phương pháp phân tích, tổng hợp

5 Đóng góp của luận văn

Thực hiện đề tài này, luận văn sẽ khẳng định lại lần nữa những đóng góp

to lớn của nhà văn cả về nghệ thuật lẫn nội dung trong giai đoạn sáng tác sau

cũng như đóng góp của Nguyên Ngọc đối với nền văn học Việt Nam đương đại

6 C ấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và thư mục tham khảo, luận văn gồm 3

chương được trình bày như sau:

Chương 1 - được trình bày từ trang 15 đến trang 48 Ở chương này, người viết tập trung làm rõ nội hàm khái niệm cảm hứng, cảm hứng anh hùng

trong văn học cách mạng Việt Nam giai đoạn trước 1975 Từ đó thấy được

đời người anh hùng trong hiện tại Đồng thời ở chương này, người viết cũng

nhà văn Từ đó, lí giải cội nguồn của cảm hứng anh hùng trong sáng tác của

Chương 2 – được trình bày từ trang 49 đến trang 76 Ở chương này, người viết sẽ trình bày sự tiếp nối và bổ sung cảm hứng về người anh hùng

trong văn xuôi nghệ thuật Nguyên Ngọc giai đoạn sau 1975 tìm hiểu về bối

được sự nhất quán trong phong cách nghệ thuật của nhà văn Từ đó, tìm hiểu

Chương 3 – được trình bày từ trang 77 đến trang 108 Ở chương này, người viết tập trung làm rõ bút pháp nghệ thuật của Nguyên Ngọc thể hiện

mang đầy hoài niệm với những cảm thông sâu sắc và chia sẻ những mất mát

được sự thay đổi điểm nhìn trần thuật cũng như cách miêu tả giàu ấn tượng để

Chương 1 NGUYÊN NG ỌC – NHÀ VĂN LUÔN TÌM KIẾM NHỮNG TÍNH CÁCH ANH HÙNG, NH ỮNG SỰ TÍCH ANH HÙNG 1.1 K hái niệm cảm hứng và cảm hứng anh hùng trong văn học Cách

m ạng Việt Nam

văn Chính cảm hứng là động lực thôi thúc nhà văn sáng tác để bày tỏ tư tưởng và tình cảm của mình về thế giới mà mình phản ánh trong tác phẩm

tưởng sáng tạo của tác giả đó Đây là một việc làm cần thiết, vì nắm bắt được

tư tưởng sáng tạo của tác giả, ta sẽ hiểu và lý giải được cách lựa chọn đề tài,

1.1.1 V ề khái niệm cảm hứng

phương thức chiếm lĩnh riêng của từng nghệ sĩ Văn học nghệ thuật phản ánh đời sống xã hội bằng hình tượng nghệ thuật, do đó đời sống xã hội chính là

nuôi dưỡng bằng sự sống, bằng tinh thần, được nghiền ngẫm kĩ và khi bắt gặp

lòng rộng mở, biết ngạc nhiên dù là với một vẻ đẹp bình dị của cuộc sống, rất

nhạy cảm với những thay đổi chung quanh “nhà văn hiện thực, hoàn toàn

không ph ải là chiếc máy hát cần mẫn tái hiện lại những khúc nhạc được ghi trên đĩa hát”[37;88] mà là người phải biết thể hiện những vẻ đẹp của cuộc

lăng kính chủ quan của mình

nên trung tâm th ực sự trên vương quốc chân chính của nghệ thuật; thể hiện tình cảm là cái chủ yếu trong tác phẩm nghệ thuật, cũng như trong cảm thụ

c ủa công chúng” [28;244] Hegel xem cảm hứng là “sức mạnh của tâm hồn

t ự thể hiện trong chính nó, là nội dung chủ yếu của lý tính và ý chí tự do”

được quy định Đồng tình với quan điểm của Hegel, nhà phê bình Nga Bêlinski cũng đề cao vai trò của cảm hứng Ông xác định vai trò và nguồn

tư tưởng đâu phải là một khái niệm trừu tượng được thể hiện một cách giáo điều mà nó là linh hồn của chúng, nó chan hòa trong chúng như ánh sáng chan hòa trong pha lê Trong những tác phẩm nghệ thuật, tư tưởng là cảm

h ứng chủ đạo của chúng Cảm hứng chủ đạo là gì? Đó là sự thâm nhập say

mê và s ự ham thích một tư tưởng nào đó, mỗi tác phẩm nghệ thuật phải là kết

qu ả chủ đạo phải thấm đượm Thiếu cảm hứng chủ đạo thì không thể hiểu được là cái gì đã buộc nhà thơ cầm bút và cung cấp cho anh ta sức lực và khả năng khởi đầu và kết thúc một tác phẩm đôi khi khá đồ sộ” [7;111]

hưng phấn tột độ và khi bắt gặp hiện thực khách quan thì chính nó – cảm

suy tư, cấu tứ, tưởng tượng trước đó và nói cho đúng hơn là nhà văn đã cảm

như Traicốpki: Cảm hứng là một khách hàng không ưa đến thăm những kẻ

lười […] Khi đã có một khách thể thẩm mỹ và cảm hứng chính là cái trạng

động trong tâm hồn người nghệ sĩ và lúc đó cảm hứng sẽ tự đến và “một nghệ

sĩ dồi dào thực sự nhờ cái sức sống này sẽ tìm thấy hàng ngàn điều kích thích

ho ạt động và cảm hứng, những kích thích mà người khác sẽ bỏ qua và chẳng

hề chú ý tới” [27;229]

đựng tư tưởng thì tư tưởng bao giờ cũng thấm đượm tình cảm “Tư tưởng của

tác ph ẩm không thể là tư tưởng khô khan thuần tuý mà phải biến thành khát

v ọng, thành cảm hứng” [87;15] Nói khác đi, thì tư tưởng nghệ thuật phải

vượt lên trên mọi trở ngại, nó chính là sự nung nấu là tình yêu, là sự dằn vặt

cho đứa con tinh thần của mình Tình cảm là một trong những động lực thúc đẩy cảm hứng sáng tạo Tư tưởng sẽ không thể chuyển hóa được vào hình tượng một cách nhuần nhuyễn nếu thiếu đi nguồn cảm hứng Chính cảm hứng

đã tạo nên linh hồn của hình tượng, làm cho hình tượng trở thành một chỉnh

với một trạng thái tràn đầy cảm hứng để chuyển hóa cái khách quan ấy thành

– l ịch sử đối với các tính cách được miêu tả vốn nảy sinh từ ý nghĩa dân tộc khách quan của các tính cách ấy là cảm hứng tư tưởng sáng tạo của nhà văn

và c ủa tác phẩm của nhà văn” [74;152] Ở đây, Pospelov đã quan tâm đến

hưng phấn cao độ của nhà văn do việc chiếm lĩnh được bản chất của cuộc

hành động chiến đấu dũng cảm của một tên giặc ngoại xâm hay đề cao vai trò

v ấn đề, sự lí giải và đánh giá các tính cách sẽ không được nâng lên thành

c ảm hứng Ở những tác phẩm mang tư tưởng giả tạo, cảm hứng chỉ được tạo nên do ý chí ch ủ quan của nhà văn và vì vậy cảm hứng sẽ mang tính chất gượng gạo, cố tình” [74;153]

s ự thoải mái, sự tiếp nhận hiện thực một cách sinh động, khi trong người tràn đầy ý nghĩ và tri thức về sức mạnh sáng tạo của mình” [74;45] Chính trong

cho người ta thấy rõ, thấy nhanh nhiều vấn đề theo một hướng tập trung, phát

hi ện được nhiều điều mới, thực hiện được công việc một cách thích thú và đạt

k ết quả cao” [26;116]

những mạch cảm xúc đạt đến đỉnh cao và bắt buộc nhà văn phải cầm bút để viết ra những điều nhà văn cảm thấy để từ đó nhận được sự chia sẻ đồng cảm

từ độc giả Sự chiếm lĩnh ấy bao giờ cũng bắt nguồn từ lí tưởng xã hội của nhà văn nhằm phát triển và cải tạo lại thực tại

Như vậy, từ những quan niệm của các nhà mỹ học, các nhà nghiên cứu

và phê bình văn học, chúng tôi đi đến kết luận cảm hứng là nhiệt tâm, là say

đau xé lòng, một tình yêu tha thiết…Cảm hứng trong tác phẩm phải là thứ

cao đẹp Nói đúng hơn, “đó là niềm say mê khẳng định chân lý, lí tưởng, phủ

định sự giả dối và mọi hiện tượng xấu xa, tiêu cực, là thái độ ngợi ca, đồng tình v ới những nhân vật chính diện, là sự phê phán, tố cáo các thế lực đen tối, các hi ện tượng tầm thường ” [26;268]

1.1.2 Cảm hứng anh hùng trong văn học Cách mạng Việt Nam giai

đoạn 1945 – 1975

của đất nước trên các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, văn hóa – giáo dục…Đi

văn nghệ đó đã xác định cho người viết lập trường nhân dân, phát huy truyền

tượng thưởng thức, tiếp nhận Nhà văn phải đứng trên lập trường nhân dân,

Khuynh hướng sử thi là đặc điểm bao trùm nền văn học kháng chiến, nền

văn học phục vụ cách mạng Sử thi trong văn học 1945 – 1975 không phải là

văn học được sáng tạo trên nền tảng của ý thức cộng đồng toàn dân, xuất hiện

ta với kẻ thù xâm lược, của cộng đồng toàn dân ta với giặc ngoại xâm Chủ đề

hùng đại diện cho phẩm chất, ý chí và sức mạnh của dân tộc Đặc biệt, là hình tượng người lãnh tụ, người chiến binh, hình tượng người mẹ được thể hiện

nảy sinh chất trữ tình trong sáng tác

nhà văn thường nhạy cảm với cái đẹp của thiên nhiên, đất nước, nhất là vẻ đẹp của tâm hồn con người, thiên về khai thác các mối quan hệ tình cảm,

hùng Đồng thời, mỗi tác giả lại có cách thể hiện riêng, có sự kết hợp riêng

đậm chất lãng mạn là Hòn đất của Anh Đức, nhân vật trong tác phẩm của

Anh Đức là những con người hoàn hảo, mang lí tưởng với tình cảm trong sáng, đậm nét truyền thống và thời đại Phong cảnh thiên nhiên đẹp, phóng khoáng mang nét đặc trưng của Nam Bộ Một số truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu cũng thể hiện nổi bật chất trữ tình và cảm hứng lãng mạn của thời đại Đến với Tô Hoài, ta bắt gặp chất thơ của thiên nhiên và tâm hồn của người miền núi Tất cả được tác giả cảm nhận bằng sự thâm nhập, quan sát

Văn xuôi giai đọan 1945 – 1975 có nhiều biến đổi khá rõ về hình thức

đặc điểm về thi pháp của thể loại tự sự trong giai đoạn này Trong các truyện

học thời kỳ kháng chiến là con đường, mặt trận và chiến khu Văn xuôi giai đoạn này đã phát huy được ưu thế của thể loại, bám sát các sự kiện và diễn

đoàn quân giải phóng Đọc truyện và ký kháng chiến, chúng ta có thể hình

được tính khách quan của tác phẩm

nhà văn đã chuyển hướng sáng tác, họ mạnh dạn đặt ra lập trường mới Nhiều

Vợ nhặt của Kim Lân đã lên ác tội ác của bọn thống trị Nhật – Pháp

cùng bè lũ tay sai Chúng đã đẩy nhân dân ta vào nạn đói khủng khiếp năm

1945 đến nỗi cái giá của con người như cái rơm, cái rác có thể dễ dàng nhặt được Tác phẩm cũng phản ánh được khí thế sôi sục của cách mạng trong

nhục, đau khổ của đồng bào dân tộc miền núi dưới ách thống trị của thực dân

quan điểm, lập trường Đôi mắt là bản tuyên ngôn về tư tưởng, lập trường

đối với quần chúng nhân dân Chỉ có thể đứng trên lập trường yêu nước và

được bản chất của nhân dân lao động Điều đó có quan hệ mật thiết tới việc xác định đối tượng chính của nền văn học mới là nhân dân, những con người bình thường mà vĩ đại

Đình Vân) Dù dung lượng hạn chế, nhưng truyện ngắn vẫn thể hiện đậm nét khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn, đề cập đến những vấn đề hệ

chép ở bệnh viện (Bùi Đức Ái)

con người sử thi tiêu biểu cho khát vọng và ý chí chiến đấu quyết thắng của

chất của con người kết tinh truyền thống từ mấy ngàn năm lịch sử và sức

như những con người toàn diện trong các mối quan hệ chung và riêng Cuộc

đời riêng của họ hòa vào cuộc đời chung của dân tộc, những suy nghĩ riêng tư

đẹp và những phẩm chất cao quý của họ Họ đều là những con người giàu lòng yêu nước, yêu lí tưởng cách mạng Khuynh hướng sử thi đã tạo nên một

giọng điệu trang trọng, ngợi ca

Đời sống hiện thực bộc lộ nhiều vẻ đẹp, gợi lên những niềm vui và mơ ước dễ làm nảy sinh ảm hứng lãng mạn Đây là những năm tháng con người tuy đứng trong gian khổ tột cùng nhưng tâm hồn lại sống trong niềm vui ấm

tương lai Khuynh hướng sử thi, cảm hứng lãng mạn anh hùng ca là khuynh hướng sáng tác chung của nền văn học lúc bấy giờ Nó không chỉ sôi nổi

rất giàu chất thơ

1.2 Cảm hứng anh hùng trong hành trình nghệ thuật của Nguyên Ngọc 1.2.1 Giai đoạn trước 1975

Giai đoạn 1945 – 1975, cuộc đấu tranh cách mạng của dân tộc ta diễn ra

yêu nước và chủ nghĩa anh hùng cách mạng, ngợi ca phẩm chất và sức mạnh

của con người Việt Nam Phát huy những truyền thống tốt đẹp của dân tộc và

mạng là để làm cách mạng chứ không phải viết văn” [61;489] Nhưng những

hoàn cảnh thực tế của chiến tranh buộc họ phải cầm bút để sáng tác Trước hết là để cho mình, để động viên đồng chí, và cho đất nước Tất cả họ là con của cách mạng, nhà văn Nguyên Ngọc là con đẻ của cách mạng

Văn học là sự phản ánh trung thực hình ảnh của đời sống xã hội Trong

Do đó, những vấn đề được đề cập đến trong tác phẩm là những vấn đề trọng đại của dân tộc Những người anh hùng trong sáng tác của ông luôn đậm tính

người anh hùng mà anh thấy cần tìm đến văn chương” [55;334] Do đó, ngay

dõi bước đường sáng tác của Nguyên Ngọc đều nhận thấy một đặc điểm là nhà văn mà mỗi sáng tác đều được viết với một ý định chính trị rất cụ thể, mỗi sáng tác đều muốn làm một vũ khí chiến đấu này lại rất chú trọng đến hình th ức” [61;510] Trong sáng tác của Nguyên Ngọc, chất trữ tình gắn liền

và phẩm chất của cả cộng đồng” [84;29] Đồng thời, họ còn là những con

người có tình cảm thật trong sáng, hết mực thủy chung với quê hương, đất nước, với dân tộc Tác phẩm của ông ca ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng,

tiêu biểu là Đất nước đứng lên Tác phẩm ra đời là một bước tiến quan trọng

trong văn xuôi Việt Nam hiện đại theo đường lối văn nghệ của Đảng vạch ra

Đất nước đứng lên là bản anh hùng ca về chủ nghĩa anh hùng cách mạng của

con người Việt Nam trong kháng chiến chống Pháp Bên cạnh đó, tác phẩm

Đảng, của cách mạng họ đã đứng lên chống lại kẻ thù xâm lược

Người anh hùng trong văn học giai đoạn 1945 – 1975, là những con người mới, xuất hiện từ cuộc sống đời thường Họ có cuộc đời, số phận, tính cách riêng Đó là những con người nghèo khổ xuất thân từ tầng lớp lao động

làm phi thường Nguyên Ngọc rất quan tâm đến cuộc sống người anh hùng

th ực, việc thực Núp trong Đất nước đứng lên là một điển hình nghệ thuật:

người thực, việc thực, là người anh hùng miền núi Tây Nguyên

Pháp, đoàn kết dân làng Kông Hoa đấu tranh chống Pháp Anh hùng Núp kết

vượt qua gian khổ Vì thế, mối quan hệ giữa người anh hùng với quần chúng luôn luôn khăng khít, bền chặt Núp đích thực là người anh hùng của quần

chúng, sống trong lòng quần chúng, anh hùng của thời đại cách mạng Núp là anh hùng được sinh ra từ trong quần chúng, có những tình cảm lớn, những hành động sáng suốt, kiên quyết thúc đẩy và dẫn dắt quần chúng ngày càng

tiến bộ

nan để đứng lên chống Pháp Núp xứng đáng là anh hùng của thời đại, anh hùng Núp đã thức tỉnh và lãnh đạo được cả một tập thể từ trong gian khổ Và đời sống của anh hùng Núp cũng như bao nhiêu người dân Tây Nguyên là say

lên), c ủa Tnú (Rừng xà nu) mang ý nghĩa tiêu biểu của người anh hùng đại

thường trải qua những biến cố bất lợi ban đầu nhưng kết thúc cuối cùng đều

nước yêu cầu Các văn nghệ sĩ lần lượt thâm nhập vào đời sống, chiến đấu của

giặc Họ nhiệt tình đón nhận hồ hởi những thay đổi của đời sống và biểu lộ

gương mà ngắm nghía mình… Đã qua những câu chuyện phù phiếm, dông dài c ủa những chàng, nàng trong hàng pho tiểu thuyết lãng mạn” [40;334]

đoạn trước đó Nguyên Ngọc đã nhận thức về cuộc chiến một cách tường tận hơn, rõ ràng hơn Những vốn sống, trải nghiệm đầy ăm ắp cùng với hào khí

đó, hình tượng người anh hùng không mang màu sắc cái thế, bi tráng mà người anh hùng được tôi luyện bởi bản lĩnh cách mạng, được rèn luyện qua

ở đây tính chất cộng đồng đã chi phối rất rõ nét, người anh hùng Tnú vừa

của Tnú vẫn có nét riêng dũng mãnh khác thường, “những con người thép,

thẳng băng, nhọn hoắt, như mũi chông, như ngọn dáo, như mầm xà nu đâm thẳng lên trời…Nhưng lại có một cái gì rất hoang dại Trái tim chất chứa

căm thù ngùn ngụt, nhưng tâm hồn trong suốt và hết sức hồn nhiên như

nh ững con người ở thời thơ ấu xa xăm của nhân loại” [55;331] Người anh

hùng Tnú đã có sự thay đổi trong nhận thức và hành động Chín chắn hơn,

đa dạng về lứa tuổi, giới tính, vừa có những nét chung cụ thể, vừa có một số

Điểm giống nhau giữa cảm hứng lãng mạn về hai người anh hùng là anh

do Do đó, cái lãng mạn ở người anh hùng là chất men say, là sự kết tinh giữa

không nói đến cái đời thường Cái đời thường ẩn đằng sau cái cao cả cho cuộc đấu tranh để chiến thắng kẻ thù của cả dân tộc anh hùng Chính chất anh hùng

ấy hòa quyện chặt chẽ với cái hào sảng của rừng núi Tây Nguyên bạt ngàn để

sâu vào từng nhân vật, từng nội dung của mỗi câu chuyện, bởi lẽ chính tác giả

là người được trải nghiệm và chứng kiến rõ nhất về những hình ảnh ấy Có thể nói từng mẩu chuyện của Nguyên Ngọc được nhà văn gọt giũa với một sự

kiên trì và cần mẫn của người thợ kim hoàn Thành công với cảm hứng lãng

mạn về người anh hùng dường như là nguồn tiếp thêm sức mạnh cho Nguyên

Ngọc và cảm hứng anh hùng được bổ sung trong Đất Quảng (tập I) với hình

ảnh ông già Sông Trúc một đời lặng lẽ bám đất, bám làng Cảm hứng về người anh hùng còn chan hòa trong nhiệt huyết đánh Pháp của mẹ con chị Thắm với tình yêu nước, yêu đồng đội Chị Thắm là một phụ nữ nông dân, chị vừa giỏi việc nước, đảm việc nhà Chị là người tiêu biểu cho vẻ đẹp toàn vẹn của người phụ nữ Việt Nam Chồng chị - anh Quế, mà cũng chính là người đồng đội của chị, người đã tập cho chị những bước đi đầu tiên đến với cách mạng, động viên chị thay anh để gây lại cơ sở cho vùng đất bị cày trắng này

Từ mối thù kẻ đã giết chồng chị, con chị, chị đã quyết tâm đi theo con đường cách mạng và hy sinh cả cuộc đời cho cách mạng

Người anh hùng trong tác phẩm của Nguyên Ngọc là những con người nhiệt thành yêu nước, căm thù giặc sâu sắc và sẵn sàng hy sinh vì mục tiêu chung Họ vừa đánh giặc, vừa tự trưởng thành trong kháng chiến Nguyên Ngọc rất thành công khi viết về những người anh hùng trong chiến đấu Bởi những anh hùng, những chiến công ấy đều là những sự kiện mà ông được chứng kiến, ông được sống, gắn bó, phát hiện, ngợi ca và khẳng định vẻ đẹp trong suốt của họ Điều đó đã tạo nên một phong cách riêng của nhà văn là viết văn với cảm hứng lãng mạn anh hùng

Có thể nói, chính trong những giai đoạn tích lũy vốn sống, sống trong lòng nhân dân, tìm hiểu cuộc sống và những suy nghĩ của người dân Tây Nguyên cùng với cá tính của chính mình đã tạo nên ở Nguyên Ngọc một sự sáng tạo mà không phải nhà văn nào cũng có thể đạt được Đó là xây dựng

hình ảnh người anh hùng dựa trên cơ sở người thực việc thực Tuy có hư cấu,

nhưng không nhiều Cảm hứng anh hùng là sự nhất quán, liền mạch trong quan điểm nghệ thuật của nhà văn Bởi lẽ trong từng sáng tác của mình, trong

lý tưởng và cả trong đường đời của mình, người đọc chỉ bắt gặp mỗi cảm hứng anh hùng ở nhà văn mà thôi

1.2.2 Giai đoạn sau 1975

đổi mới này, Nguyên Ngọc đã bế tắc về con đường nghệ thuật của mình,

không thể viết về người anh hùng, nhưng ông thực sự ngạc nhiên là: “anh vẫn

viết, vẫn viết về người anh hùng, vẫn viết bằng cái văn ấy, bằng giọng ấy, bằng cái cảm hứng lãng mạn sôi nổi ấy” [55;335]

lớn lao đằng sau những điều bình thường, nhỏ nhặt, và kể về điều đó bằng một giọng văn vừa dịu nhẹ vừa nóng bỏng, đã như là “mảnh đất” của riêng Nguyên Ngọc” [57;518]

chính căn bệnh ấy nó làm thui chột mọi sự sáng tạo của người nghệ sĩ Nếu

trước 1975, chính tác giả là người được sống, được chiêm nghiệm chính ngay

hùng được nhìn ở nhiều chiều, đa diện hơn Để tiếp tục với đề tài về người anh hùng, nhà văn Nguyên Ngọc đã tìm về với quá khứ, tìm về chiến trường xưa bằng cách phục dựng lại gần như một cách trọn vẹn về họ Người anh

anh hùng như là tiểu sử của từng người anh hùng Chính tiểu sử ấy cho thấy được hành trình hình thành phẩm chất người anh hùng là một quá trình đầy gian khổ và hy sinh

giản dị, trong sáng, tinh khiết đến lạ lùng, say đắm đến lạ lùng

cách để ông bày tỏ sự biết ơn và tri ân họ Đồng thời, tìm hiểu về cuộc sống

người đã hy sinh tuổi xuân, hạnh phúc của mình cho cuộc sống ngày hôm nay

xưa Chiến đấu dũng cảm, gan dạ, sẵn sàng hy sinh và cũng anh hùng trong tình yêu Nhưng cuộc sống hiện tại của họ rất túng thiếu và rất nghèo Viết về

họ là cách để tác giả thức tỉnh chính mình đồng thời kêu gọi những cơ quan

cách cao đẹp của người nghệ sĩ Tây Nguyên - Y Yơn Cả cuộc đời, ông dùng

đất nước, với tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc Nhưng cuộc sống hiện tại

của Y Yơn còn rất túng thiếu, chật vật

người Điện Bàn những ngày “nung bão”, hay ngọn nguồn của cái sức mạnh

kỳ lạ như huyền thoại của vùng cát trắng Bình Dương (Thăng Bình, Quảng

của những người anh hùng quyết quên đi cái chết của mình vì sự sống còn của miền Nam ruột thịt Vì nhiệm vụ thiêng liêng với Tổ quốc, họ sẵn sàng hy

đời Chấp nhận đau thương cho riêng mình Viết về họ như một cách để nhà văn thể hiện sự trăn trở xót xa của mình với người anh hùng Đồng thời, lên

quay lưng với những nỗi đau và bất hạnh của họ - những người đã hy sinh

1.3 Cội nguồn cảm hứng anh hùng của Nguyên Ngọc

1.3.1 Tâm lý xã h ội, ý thức nghệ thuật thời chiến

quan tâm hàng đầu là sự sống còn của cả dân tộc Yêu cầu đặt ra cho tất cả

nước làm phương châm hành động, là thước đo cao nhất để đánh giá mọi giá

tưởng đã thúc giục các nhà văn hòa mình vào cuộc sống lao động và chiến

đấu của nhân dân, “trong thời chiến, thói tài tử là một cái gì rất lạc lõng

Trong th ời chiến chỉ có những kẻ vô liêm sỉ mới có thể dửng dưng đóng vai trò một anh tài tử” [24;381]

Văn học tập trung phản ánh những vấn đề cơ bản, có ý nghĩa sống còn

tưởng chung của dân tộc, gắn bó số phận mình với số phận đất nước, thể hiện

được khám phá ở bổn phận, trách nhiệm, nghĩa vụ công dân, lẽ sống lớn, tình

cảm lớn

nguồn sáng tạo của người nghệ sĩ và là đối tượng phản ánh chủ yếu của nhiều

văn hóa của Việt Nam, Trường Chinh cũng nêu rõ: “Về xã hội lấy giai cấp

công nhân làm g ốc Về chính trị, lấy độc lập dân tộc, dân chủ nhân dân và chủ nghĩa xã hội làm gốc Về sáng tác văn nghệ, lấy chủ nghĩa hiện thực xã

h ội chủ nghĩa làm gốc” [54;13] Đó chính là yêu cầu tác phẩm phản ánh được

và mơ ước dễ làm nảy sinh những cảm hứng lãng mạn Chất trữ tình cách

Đảng và nhân dân đã có được một đội ngũ nhà văn với nhiều phẩm chất

trường sáng tác vững vàng Họ luôn có mặt trên mọi lĩnh vực hoạt động, sẵng

giai đoạn này nảy sinh và phát triển trên nền tảng của ý thức cộng đồng

Văn học là vũ khí chiến đấu không gì có thể thay thế được của nhà văn, văn nghệ phải phục vụ nhân dân, phục vụ “công, nông, binh” Hồ Chí Minh

trong thư gửi các họa sĩ nhân dịp triển lãm hội họa (1951), chỉ rõ: “Cũng như

các chi ến sĩ khác, chiến sĩ Nghệ thuật có nhiệm vụ nhất định là phụng sự kháng chi ến, phụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân, trước hết là phục vụ công nông, binh”, bên cạnh đó văn học còn phản ánh hiện thực đời sống, nó

và phát triển của đất nước, do đó, mức độ phản ánh cuộc sống của nhân dân

quân dân ta Văn nghệ phục vụ chính trị mà xét đến cùng là phục vụ nhân

xuất hiện như một điều tất yếu

vào đời sống, chiến đấu của nhân dân Nguyễn Thi lên đường vào Nam, ở

đây, nhà văn đã phát hiện ra vẻ đẹp trong sáng của những điển hình người

th ật việc thật, những người anh hùng miền Nam chân chất, giản dị, giàu lòng

yêu nước và căm thù giặc sâu sắc Có thể kể như: Người mẹ cầm súng, Đại đội anh

hùng, Dòng kênh quê hương, Ở xã Trung Nghĩa…

bước phát triển chung của thời đại Chính tầm thời đại của sự nghiệp cách

Duật) Những chuyến đi từ Nam ra Bắc rồi từ Bắc vào Nam của anh em văn

quân nhưng cũng có những tác phẩm được lưu giữ lại và tích lũy trong tâm

người tự mình nhận thức được trách nhiệm của mình với đất nước, với dân

chi ến đấu của dân tộc, trở thành một vũ khí lợi hại và một nhu cầu không thể thi ếu trong đời sống tinh thần của con người Việt Nam kháng chiến.”[53;84]

thơ ca mới mẻ, sôi nổi, mãnh liệt, làm thay đổi hẳn sắc điệu và giọng điệu của

nền thơ Cảm hứng nổi bật và bao trùm trong thơ ca lúc này là niềm vui

sướng, tự hào đến mức say mê, nồng nhiệt trước cuộc tái sinh mầu nhiệm của

đất nước và con người Việt Nam Cảm hứng lãng mạn trong thơ ca cách mạng được tiếp nối bằng cảm hứng lãng mạn anh hùng của những con người đi vào

điểm thơ kháng chiến ghi được khá nhiều thành công và có những tác phẩm