Ngô Tất Tố Một Tài Năng Lớn Đa Dạng

tịch, giữa một vùng quê hương thôn dã thứ hai của mình tưng bừng, quyết liệtđấu tranh ấy, Ngô Tất Tố đã từ biệt chúng ta mãi mãi.62 tuổi, 40 năm làm báo, viết văn, soạn sách, dịch và viế

NGÔ TẤT TỐ MỘT TÀI NĂNG LỚN ĐA DẠNG

NGÔ TẤT TỐ MỘT TÀI NĂNG LỚN ĐA DẠNG

MAI HƯƠNG (Tuyển chọn và biên soạn)

LỜI GIỚI THIỆU

Chỉ với ba thập kỷ cầm bút, Ngô Tất Tố đã để lại một sự nghiệp văn học

đồ sộ, đa dạng bao gồm nhiều thể loại: Tiểu thuyết, phóng sự, truyện ký lịch

sử, khảo cứu, dịch thuật, sáng tác chèo, tiểu phẩm báo chí và ở thể loại nàoông cũng viết đầy tâm huyết, sâu sắc và bộc lộ hết mình, và đã để lại nhữngdấu ấn riêng sâu đậm Ngô Tất Tố là cây bút tiểu thuyết, phóng sự đặc sắcvới những tác phẩm tiêu biểu: Tắt đèn, Việc làng, Lều chõng Là một nhàkhảo cứu đầy tâm huyết với những công trình có giá trị: Mặc tử, Lão tử, Vănhọc đời Lý, Văn học đời Trần ; một dịch giả tài hoa qua các bản dịch Đườngthi, Thơ văn Lý Trần, Hoàng Lê Nhất Thống Chí rồi Suối thép, Trời hửng,Trước lửa chiến đấu Đặc biệt, ông là nhà báo rất có tài, từng nổi tiếng khắplàng báo Bắc - Trung - Nam với hàng trăm tiểu phẩm báo chí, văn học đặcsắc phản ánh sâu sắc, đa dạng muôn mặt hiện thực của xã hội thực dânphong phong kiến Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám Nhưng, nói đếnNgô Tất Tố, bao trùm lên tất cả, là nói đến một nhân cách lớn của một nhàvăn hóa lớn mang đậm cốt cách Việt Nam, cốt cách Á Đông Từ một nhà nhonghèo yêu nước, bằng tài năng và tấm lòng nhiệt thành với đất nước, vớinhân dân, ông đã đến với cách mạng và trở thành một nhà văn hiện thực cótầm cỡ, một nhà báo cấp tiến đấu tranh không khoan nhượng, không mỏi mệtcho quyền sống của những người lao động nghèo khổ và lương thiện, cho lẽphải và sự công bằng xã hội Chính đó là cốt lõi của tài năng, là cơ sở để tạonên phẩm chất riêng đáng trân trọng trong sự nghiệp đồ sộ và đa dạng củaông

Suốt sáu thập kỷ qua, văn nghiệp và cuộc đời của nhà văn đã thu hútđược sự quan tâm, yêu mến của các nhà nghiên cứu, phê bình, giảng dạyvăn học và nhiều thế hệ bạn đọc Cho tới nay đã có tới hàng trăm công trình,bài viết từ nhiều góc độ, tiếp cận khác nhau, đi sâu nghiên cứu cuộc đời vàvăn nghiệp của nhà văn hiện thực xuất sắc này Cuốn sách Ngô Tất Tố — mộttài năng lớn, đa dạng, do Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin ấn hành nhằm giớithiệu với bạn đọc những bài viết thiệu với bạn đọc những bài viết tiêu biểuđược tuyển chọn từ khối lượng những công trình, bài viết phong phú đó vềNgô Tât Tố Cuốn sách gồm hai phần:

Phần I: Ngô Tất Tố - Một nhân cách lớn, một sự nghiệp lớn

Phần II: Sức sống một văn nghiệp lớn, đa dạng

Nhà xuất bản xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc và mong được tiếpnhận sự hưởng ứng cùng ý kiến đóng góp quý báu của bạn đọc xa gần

NHÀ XUẤT BẢN VĂN HÓA - THÔNG TIN

Phần 1 NGÔ TẤT TỐ, MỘT NHÂN CÁCH LỚN, MỘT SỰ NGHIỆP LỚN

tịch, giữa một vùng quê hương thôn dã thứ hai của mình tưng bừng, quyết liệtđấu tranh ấy, Ngô Tất Tố đã từ biệt chúng ta mãi mãi.

62 tuổi, 40 năm làm báo, viết văn, soạn sách, dịch và viết tiểu thuyết,trước khi ngọn bút trọn đời với nghề kia nhắm mắt, còn để lại hơn 300 trangkhổ giấy bình dân trong bản thảo ba tập truyện dịch Trời hửng của VươngLực, Doãn Thanh Xuân của Hàn Phong và Trước lửa chiến đấu của LưuBạch Vũ và hơn 100 trang sáng tác Bùi Thị Phác, một vở kịch chèo đã đượcgiải thưởng về kịch 1952 của Hội văn nghệ Việt Nam

Ngô Tất Tố sinh trưởng ở tỉnh Bắc Ninh, huyện Từ Sơn, làng Lộc Hà.Trong một khoa thi cuối cùng của khoa cử ở Bắc Ninh Ngô Tất Tố đã đỗ đầu.Nhân dân Bắc Bộ đã nói nhiều cái học lỗi lạc của ông xứ Tố Anh em làngvăn, làng báo cũ cũng thường gọi Ngô Tất Tố bằng cái tên ấy nhưng đổi mộtcái tên khác thân yêu hơn: bác Xứ Tố Nhưng, bằng cấp đã thi đỗ được ấy chỉ

để cho Ngô Tất Tố vứt đi và càng làm thấy rõ thêm một chế độ mục nát đãđến tận cùng không còn thể nào chịu được nữa, không còn lý do nào nữa tồntại thêm dưới ánh sáng mặt trời này

Trong các giai đoạn thực dân Pháp cố sức dập cho tắt hẳn ngọn lửayêu nước âm ỉ trong nông dân, đặc biệt sự nhóm họp đấu tranh cuối cùng,khoảng 1905, 1906 của một số những nhà nho chân chính không thể yên tâm

và cam chịu làm một dân mất nước thì một mặt khoa cử cũ bị đóng cửa hẳn,một mặt những trường khác đã được mở ra như trường hậu bổ, trường thôngngôn Thực dân quỷ quyệt, phần để đào tạo một số người học mới làm nô lệcho được nên chúng phần xoa dịu, mua chuộc, đầu độc một lớp thanh niên tríthức, Nho học bấy giờ; tức khắc, một lũ con em của quan lại địa chủ phongkiến liền chạy ngay lên, nương vào quyền thế của cha anh giành giật ngay lấynhững địa vị bóc lột mới trong xã hội Bàn chân chà đạp của thực dân, bọnnày ôm rất chặt, mơn man và ca tụng, lấy công việc đó làm thức thời cuộcsống và trật tự đó làm vinh dự, kiểu mẫu của một phẩm giá thời đại

Gia đình Ngô Tất Tố là một gia đình nông dân lao động, không có ruộngphải lĩnh canh ruộng làng để sinh sống và phải làm ăn chật vật mới nuôi nổi

được con ăn học Chung quanh Ngô Tất Tố là sự sống bần cùng ngột ngạtdưới những uy quyền cha truyền con nối của những dòng họ đại địa chủ vàphong kiến nắm hết sinh mệnh nhân dân trong tay Tài học và thông minh củamình, Ngô Tất Tố thấy không dùng làm được việc gì hết với thực dân, bọnquan lại, trừ một việc bợ đỡ chúng, theo chúng bóp cổ nhân dân để bóc lột.Nỗi đau xót của người dân mất nước và cái căm nhục của một trí thức bịchèn ép, khinh miệt, càng thấy sâu sắc, thấm thía.

Ngô Tất Tố đã quả quyết đi hẳn sang một con đường sống khác Chiếcbút lông thay bằng bút sắt Với ngòi bút, Ngô Tất Tố kiếm sống và chống lạinhững cái ngang trái bất công của xã hội, Ngô Tất Tô đã viết ở những báoThực nghiệp, báo Thần chung, dịch những tác phẩm tiến bộ của Trung Quốc.Cuộc sống bán văn, viết mướn này, tuy giải quyết được một phần nhỏ nàonhững dằn vặt trong tư tưởng trước cái thực tế nặng tối của chế độ lúc bấygiờ nhưng cũng đồng thời làm cho Ngô Tất Tố rõ hơn, sâu sắc hơn sự đè nénđến nghẹt thở của cái nhà tù thực dân trong đó Ngô Tất Tố phải hết sức giãygiụa và tìm các cách để luồn được tư tưởng mình vào nhân dân, vạch ra ánhsáng

Ra báo phải có tài sản lý lịch trong sạch và xin phép kiểm duyệt xẻocắt tàn nhẫn, nghiệt ngã mật thám đòi hỏi hăm dọa quản lý những nhàbáo và nhà xuất bản trục lợi một cách quá “chó đểu” Đã có lần, một tên quản

lý đã gạ nhà văn của chúng ta ký giấy giao kèo viết đặc biệt cho cơ quan của

nó, và tiền báo tháng tháng thì lĩnh một nửa, còn bao nhiêu để lâu tích lại, nó

sẽ lấy đất của đồn điền nó tính giả cho! Ngô Tất Tố đã nhổ ngay vào mặt nó

1930 - 1931 Cái chế độ xã hội bóc lột, đàn áp mà Ngô Tất Tố càngngày càng thấy trĩu xuống người mình ấy, bị lay chuyển mạnh Những phongtrào công nhân ở Hồng Gai, Nam Định, ở các đồn điền cao su Nam Bộ,những phong trào nông dân ở Thái Bình và đặc biệt cuộc thành lập Xô viếtNghệ An đẫm máu, khủng bố và khủng bố Nhưng đến năm 1936, 1937, cửacác nhà ngục chính trị của đế quốc Pháp bắt đầu phải hé mở, thả ra các chiến

sĩ Cộng sản thì phong trào đấu tranh lại lên ngùn ngụt

Ngô Tất Tố, cũng như một số cây bút tiến bộ khác, thảy đều thấy sứcmạnh phá bỏ một chế độ thối nát, dựng lên một chế độ tươi sáng tốt đẹp ởđây, ở giai cấp công nông lao khổ được tổ chức, lãnh đạo, cùng nhau vùnglên giành quyền sống Sự tồn tại của những tác phẩm, lý tưởng của nhà văn,chỉ có thể đứng về phía đấu tranh giai cấp đó, hưởng ứng cuộc đấu tranh giaicấp đó bằng sự làm việc của mình bấy lâu bị kìm hãm, rụt rè, loanh quanh,chập choạng chưa định rõ được phương hướng.

Ngô Tất Tố đã viết ở báo Tương lai và biên soạn liền hai tập: Việc làng

và Tắt đèn Cuốn trên là một thiên phóng sự Cuốn dưới, tiểu thuyết, cả hailấy đề tài nông thôn, cùng lúc với Bước đường cùng của Nguyễn Công Hoan

là những người cha ốm nhìn hấp hối những bếp đầu rau chỉ còn tro lạnh vànhững mảnh nồi vỡ, bao nhiêu áo cơm và hơi sức của bao nhiêu người làm

ăn lấm lưỡi đều bị sưu cao thuế nặng lột hết, lột hết

Và những nóc đình mái cong, ngói rêu, có những cây gạo mọc vút lênhoa đỏ rực trời, không phải chỉ có văng vẳng tiếng trống chèo và dập dìu bàilưu thuỷ về giêng, hai, ba, đình đám! Ở đây, cả một bọn quan lại và cườnghào tranh cạnh nhau, tranh từng miếng phao câu, từng ngón tay xôi, cờ bạc,rượu chè, cô đầu, chia nhau chấm mút cấu xé ruộng đất và sưu thuế, cưỡitrên những sống lưng gần ngã gục của nông dân nô dịch

Ngòi bút rắn chắc của Ngô Tất Tố đã không e dè đưa lên những sựthật Người nông dân giãy lên trên những dòng chữ của Ngô Tất Tố, chưaánh lên cái sức đấu tranh, nhưng sự thống khổ của họ đem phơi bày ra đãđược một phần nào thật, thật trên cái đen tối của chế độ tàn bạo và ruỗng nátlúc bấy giờ Bên cạnh đó, những sự đè nén, lừa bịp và ăn gian nói dối của

bọn thực dân và lũ bồi bút của chúng càng ngày càng tàn tệ, trâng tráo Cuộcchiến tranh thứ hai nổ ra, Pháp ở Đông Dương liền quỳ ngay gối, mở cửa choquân phiệt Nhật vào Hai tầng áp bức bóc lột và khủng bố xoáy lấy dânchúng Văn hóa trong tay hai bọn ăn cướp nọ càng khốc hại Chúng nó cốkéo con người trở lại với tất cả cái gì là thoái độ, dìm cho con người cắm đầu

mê muội không thể nào cất nhìn lên, trông về tương lai Chúng nó đào lên ởnhững nấm mồ đã ngàn năm những đạo đức, lễ nghi, triết học, tư tưởngphong kiến dựng lên thành thánh đường, thành lâu đài Thơ ca, truyện, biênsoạn, nhạc, kịch, hội họa, kiến trúc đã hướng chặt chẽ để phục vụ cho âmmưu đó

Những năm đen xịt những đói kém, thất nghiệp, bắn giết, tù đày, chợđen, đầu cơ tích trữ này, chính sách văn hóa kiểm duyệt, mua chuộc, lung lạc,

cổ võ của bọn thống trị càng gắt gao, chặt chẽ rộng lớn! Những cuộc trao đổivăn hóa Đông Dương và Nhật Bản, tiêu tiền triệu của nông dân hai nước, để

đi tới sự ca tụng cái chính sách ăn cướp của chúng nó Những tối kịch háthoa lệ ở Nhà hát lớn Hà Nội, diễn những Trầm hương đình, Mạnh Lê Quânthoát hài Những tập sách dày 3, 4 trăm trang về Nho giáo, Kinh dịch Những sách báo chuyên khảo về các ông nghè triều Lê và các loại vũ khí tốitân Thơ yêu ma Nhạc dâm loạn tất cả một mớ thuốc độc ấy, đế quốc gọi

là những hoạt động của nền văn hóa Phục hưng, trở về giá trị cũ của họcthuật, nghệ thuật, phát huy những tư tưởng cao quý siêu việt của con ngưòi

Sự liêm sỉ của một thái độ trọng sự thật không cho phép bất kỳ một nhàvăn nghệ chân chính nào nhận những cái đã chết thối rồi không giữ đượcđem dựng lên, dù đó là đạo đức, lễ nghi, là tư tưởng, là học thuật văn hóa.Trong Lều chõng, cuốn tiểu thuyết dày đặc của Ngô Tất Tố, sự ngay thẳngcủa một ngòi bút đã dõng dạc cất tiếng chửi vào mặt những cái “hay” cái

“đẹp” của bọn thống trị đưa ra cổ võ ấy

Cũng viết về khoa cử, nhưng đây là một sự thật trần truồng về khoa cử.Trường ốc chỉ là nơi buôn bán gian giảo giữa bọn quan trường dốt nát vàtham ô với bọn học sinh nhà giàu và quan lại ngông nghênh, ngu xuẩn, bợm

bãi Chung quy chỉ là những gông xích đóng lấy cổ, trói lấy tay những nhân tàithật lòng thiết tha mong đem sự học của mình ra làm việc cho dân cho nước.Còn cái đẹp, cái thơ của kiệu song, võng tía, biển lọng chỉ là những cái mà tríthức có làm đĩ cho quan lại, có mất hết cả nhân cách đi thì mới hưởng được.

Những năm Nhật Pháp tối tăm ấy, Ngô Tất Tố đã trải qua ở quê hươngông Cả những ngày khủng khiếp của trận đói 45, hơn hai triệu nông dân đãchết Bắc Ninh, một trong những tỉnh cao trào cứu quốc lên ở Bắc Bộ, Cáchmạng tháng Tám thành công, những nông dân còn lại, một tay gạt máu đẫmmình của bao nhiêu năm xiềng xích, một tay lại cầm mạ xuống, mảnh đất lầnđầu tiên trong lịch sử thành lập chính quyền dân chủ Ngô Tất Tố đã bắt đầunhập sâu thêm vào cuộc đấu tranh và kiến thiết vĩ đại này Nông dân đã bầuông làm uỷ viên trong Uỷ ban giải phóng xã nhà 1946, Ngô Tất Tố vào HộiVăn hóa cứu quốc Trong một bữa cơm đông đủ gần hết anh chị em văn nghệ

sĩ Bắc Bộ và Trung Bộ, bế mạc Hội nghị Văn hóa cứu quốc lần thứ nhất ở HàNội, ông già tóc ngắn hoa râm, áo dài khăn xếp, sắt đanh với cái tên Hy Cừchuyên vạch mặt chỉ trán những chuyện ngang trái của xã hội thực dân vàphong kiến trong một mục báo hàng ngày kia, hơi rượu liên hoan ngà ngà,đứng lên khoanh tay, bẽn lẽn ngâm mấy câu thơ mừng cách mạng thànhcông

Kháng chiến toàn quốc Quê hương Ngô Tất Tố, cái làng Cói cheo veongay bờ con sông Đuống bát ngát bãi dâu và bãi ngô bị uy hiếp và trở thànhkhu du kích Trong một trận chống giặc vào làng càn quét, người con trai thứcủa Ngô Tất Tố vừa thôi học về làng, đã hy sinh cùng với một đồng chí cán bộhuyện và một đồng chí du kích xã

Gửi làng lại cho du kích và bộ đội địa phương vừa chống giặc, vừa càycấy, người cha già nay ra đi công tác Những đau xót và căm giận biến thành

ca dao, những bài báo, những bài hát chèo, đăng trên báo Cứu quốc khu XII,minh họa cho những bức tranh điệp cho Sở Thông tin và hát ở các làng, các

xã Kháng chiến gian khổ càng làm tăng thêm ngòi bút, cũng như sự căm thùcủa Ngô Tất Tố, bài quyết tâm của toàn dân gìn giữ đến giọt máu cuối cùng

đất nước và giành lấy nền độc lập thống nhất thực sự, càng làm Ngô Tất Tốnhìn thấy một cách kính phục và tin tưởng sự quan trọng của sự tổ chức vàlãnh đạo của giai cấp công nhân và Đảng tiền phong của nó Nông dân ViệtNam, dân tộc Việt Nam, không thể quân thù nào thắng nổi, trái lại có thể tiêudiệt bất cứ quân thù nào, đánh tan bất cứ cuộc xâm lăng nào một khi sứcmạnh của nó được huy động và đúc lại thành một khối Nông dân Việt Nam,dân tộc Việt Nam sẽ chính tay mình dựng nên một đất nước tốt tươi, một xãhội tự do và hạnh phúc một khi nó được giáo dục và có cái ý thức cách mạng

và khoa học của giai cấp công nhân, chiến đấu theo chủ nghĩa mác — Lê, vớiĐảng duy nhất của nó: Đảng cộng sản

Ngô Tất Tố tìm hiểu như thế, tin tưởng như thế, những mong chiến đấu

và tin ở chiến đấu được như thế

Trong cuộc học tập của một số anh em văn nghệ sĩ ở một địa điểm ViệtBắc, ngày mồng 1 tháng 5 năm 1948, Ngô Tất Tố đã gia nhập Đảng cộng sảnĐông Dương Nguyện vọng một đời của nhà văn đã thành sự thực Phươnghướng tiến lên của một sự nghiệp rạng rỡ Ngô Tất Tố vững vàng thêm, quyếtliệt hơn, sắc bén hơn trong hàng ngũ của giai cấp công nhân, chiến đấu vớingòi bút yêu dấu của mình, đập tan cái chế độ người bóc lột người gây baonhiêu thảm họa và giờ đây ngay trước mắt đây, tiêu diệt xâm lăng Pháp, lưỡi

lê của chúng đã vấy máu một khúc ruột của ông, tiêu diệt giai cấp phong kiếnđịa chủ ngàn đời nay mặt đất đã xây nên một địa ngục đó với đại đa số nôngdân lao khổ và ông đã sống những quãng đời đến nát óc, bẹp ngực

Nhập vào hàng ngũ của giai cấp công nhân giáo dục với chủ nghĩa củaĐảng, sức mạnh của ngòi bút Ngô Tất Tố càng được bồi dưỡng Nghe quaSuối thép và Trời hửng của Ngô Tất Tố dịch, người ta nghe thấy hơi thở củacông nông binh Liên Xô, Trung Quốc, của Xêrphimôvích và Vương Lực, đồngthời cả hơi thở của Ngô Tất Tố, tin tưởng ở sự có thể làm được, có thể chiếnthắng, ở sức căm thù bốc lên thành lửa xây dựng của công nông binh ViệtNam đứng dậy

Cái mạnh, cái sắc của Ngô Tất Tố ở chỗ dám nhìn thẳng vào sự thực,căm giận, chửi rủa và phá bỏ Cái mạnh, cái sắc của Ngô Tất Tố còn ở chỗ đisâu vào những khía cạnh đen tối, sai trái của kẻ thù Nhưng quằn quại gầnhết một đời người trong những thiếu thôn ê chề, tàn nhẫn của sự sống, vàkhông sớm được trau dồi ý thức đấu tranh sáng suốt, tươi tắn, quyết liệt vàđúng mực, sắt đá và rộng rãi, cái ý thức cách mạng và khoa học của côngnhân, nên trong một số sáng tác ngắn và sơ thảo trong kháng chiến của NgôTất Tố, nhân vật và sự sống chưa được diễn tả đúng thực và còn nhiều chỗlệch lạc, không toát lên được cái hướng đi lên của xã hội.

Ngô Tất Tố thân yêu của chúng ta không còn nữa Mối ân hận cuốicùng của nhà văn bạc đầu với nghề này, là không được trông thấy đất nướchoàn toàn giải phóng và được viết trọn vẹn một tác phẩm dày dặn về nôngdân vùng lên, với một cuộc đời mới, khác

Chúng ta, những kẻ mà Ngô Tất Tố trao lại ngòi bút của mình trao lạinhững khát vọng và tin tưởng của mình, chúng ta trân trọng nhận thấy Cáihình ảnh Ngô Tất Tố dứt khoát với thù địch, không đội giời chung với thù địch,cái hình ảnh đôi mắt kính vằng vặc say mê cúi xuống những dòng chữ rắn rỏi

rõ ràng miết lên những trang giấy vàng ngà trên bàn tre làm việc, hình ảnh đóchúng ta luôn luôn tưởng nhớ, xót xa thương tiếc, quyết tâm học tập vànguyện sát cánh nhau chặt hơn nữa, làm việc nhiệt tình, tận tụy, quyết thắng

(Tạp chí Văn nghệ, số 54, 8 - 1954)

NHÀ VĂN NGÔ TẤT TỐ

NGUYỄN ĐỨC ĐÀN

1 Thế giới quan và phương pháp sáng tác của Ngô Tất Tố.

Nghiên cứu thế giới quan và phương pháp sáng tác của một nhà văntức là nghiên cứu cơ sở tư tưởng triết học và đặc điểm mỹ học của nhà văn

ấy Chúng ta chỉ có thể tiến hành công việc đó bằng cách dựa vào các tài liệu

cụ thể về đời sống của nhà văn và thông qua việc nghiên cứu các tác phẩmmột cách có hệ thống.

Chúng ta biết rằng Ngô Tất Tố là một nhà Nho, xuất thân từ một giađình có truyền thống Nho học lâu đời tuy rằng không đỗ đạt cao Ông của nhàvăn thi hương bảy lần chỉ đỗ tú tài Bố thi sáu lần, rốt cuộc cũng chỉ là mộtông đồ Bản thân nhà văn đã đi thi hai lần, đỗ đầu xứ nhưng không vào đượctrường tam

Ngô Tất Tố là một nhà Nho nhưng có mấy đặc điểm đáng chú ý Trướchết ông là một nhà Nho nghèo Gia đình Ngô Tất Tố không đủ ruộng cày cấy,phải nhận ruộng công điền quanh năm nợ nần túng thiếu Đến khi Ngô Tất Tố

đi làm báo cũng vậy Đời sống nhà báo, nhà văn chuyên nghiệp ngày xưaphần nhiều cực khổ như thế nào chúng ta đã biết Lúc vào Sài Gòn, trong túichỉ còn một đồng xu, Ngô Tất Tô vứt nốt xuống biển Chính cuộc sống vậtchất thiếu thốn đã tạo cho nhà văn có điều kiện thông cảm dễ dàng với quầnchúng nghèo khổ, nhất là nông dân, vì nhà văn đã sống ở nông thôn rất lâu

Khác với nhiều môn đệ của cửa Khổng sân Trình, Ngô Tất Tố là mộtnhà Nho nhưng không có tư tưởng nệ cổ, bảo thủ Ông đã nhiều lần dùngngòi bút kịch liệt lên án các tục lệ lạc hậu, thối nát ở nông thôn Trong Việclàng, Ngô Tất Tố đã vạch rõ vì sao các tục lệ hủ lậu tồn tại lâu dài Trong Mặc

tử, Ngô Tất Tố đã tỏ thái độ ủng hộ rõ rệt đối với các thuyết phi nhạc, phi Nho,

và phi mệnh của các nhà triết học cổ đại Trung Quốc Quan niệm phi nhạccủa Mặc Tử có chỗ không được đúng, nhưng xuất phát từ một tinh thần thựctiễn, chống lại tất cả những cái gì không trực tiếp có ích đối với đời sống nhândân Với thuyết phi Nho Mặc tử phản đối Nho giáo ở chỗ lễ của Nho giáo quáphiền nhiễu, nhất là ở đầu óc thủ cựu và tinh thần phục cổ Mặc tử còn đềxướng thuyết phi mệnh để phản đối tư tưởng định mệnh: “Hoạ phúc củangười đời đều là kết quả của sự hành vi, không có số mệnh nào hết” Giớithiệu và đề cao những quan điểm ấy của Mặc tử là một việc làm có ý nghĩa.Ngô Tất Tố đã từng ca tụng tinh thần sáng tạo của Hồ Quý Ly, khen Hồ Quý

Ly “thật là một người có tư tưởng độc lập, không chịu nhắm mắt theo nhữngthành kiến cổ nhân”.

Ngô Tất Tố là một nhà Nho nhưng không mê tín Ông đã từng viết mộtloạt bài đả kích các mê tín dị đoan, vạch mặt bọn lợi dụng tôn giáo Trong bàiKiểu đất ở phố Hàng Trống (Đông Phương, số 380, 13-3-1931), Ngô Tất Tốchâm biếm ngôi đền ở phố Hàng Trống lúc bấy giờ thường có người đến lễbái tấp nập: “Trước kia mình tưởng vì đền này thần thiêng cho nên đôngkhách lễ bái, đến nay xét ra, mới biết sự đông khách đó không tại thần thiêngchỉ tại “được đất” Bởi vì ở đó có phải chỉ có một mình cửa đền ấy mà thôiđâu, hai bên tả hữu còn có hai cái “săm” nữa, nghe nói cả hai đều được “đêmđêm hàn thực, ngày ngày nguyên tiêu” cả Theo câu tục ngữ “tốt đất cò đậu”thì có lẽ phố Hàng Trống là chỗ đất tốt cho nên một đền, hai “săm” đều phátphúc như thế ”

Chúng ta thấy Ngô Tất Tố là một nhà Nho tất nhiên không thể khôngchịu ảnh hưởng của Nho giáo, nhưng căn bản ông là người có tinh thần tiến

bộ, có đầu óc khoa học

Ngô Tất Tố đã viết thiên phóng sự Dao cầu thuyền tán để đả kích bọnlang băm bịp bợm, vừa làm thuốc, vừa làm chủ nhà săm, vừa cho thuê đònđám ma Ông đã chủ trương dùng khoa học hiện đại để nghiên cứu đông y.Trong một bài báo, Ngô Tất Tố viết: “Thuốc Tàu tuy là môn thuốc rất haynhưng mà những người soạn ra sách thuốc đều chưa biết khoa học là gì, họđem thuyết “âm dương ngũ hành” mà làm cho thuốc của Tàu và của Ta phải

mờ ám giống như một môn huyền học Bây giờ phải đem những thứ dược vậthọc, sinh lý giải phẫu học, bệnh lý giải phẫu học mà bồi bổ cho khuyết điểmấy Giả sử chúng ta có một phòng thí nghiệm tính chất thuốc bắc và thuốcnam và một trường học dùng phương pháp khoa học nghiên cứu nghề thuốcTàu thì may ra cái nạn giết người lấy của ở xã hội thầy lang mới trừ bớtđược”

Về mặt tinh thần và thái độ khoa học trong phương pháp nghiên cứu, tathấy Ngô Tất Tố là người có ý thức thận trọng, khách quan trong việc sử dụng

các tài liệu, chống với phương pháp làm ẩu và sử dụng tài liệu theo định kiếnchủ quan của mình Phê bình quyển Nho giáo của Trần Trọng Kim, chủ yếuNgô Tất Tố phê bình mặt phương pháp khoa học.

Quan niệm của Ngô Tất Tố về vũ trụ, về nhân sinh có những mặt khátiến bộ Nhân đây chúng ta thử nhìn lại quyển Lão tử của Ngô Tất Tố cùngviết chung với Nguyễn Đức Tịnh Các tác giả Lão tử đã phân tích và biểudương quan niệm Đạo và Đức Về đạo, tác giả viết: “Đạo theo Lão tử là mộtvật vô hình nhưng là một vật có thực Nó là nguyên tố của vạn vật Ta phảicông nhận rằng ở một thời đại đương lúc hủ lậu mê muội như thời đại nhàChu ở Tàu mà có một quan niệm vũ trụ hoàn toàn duy vật thực là một điềuđáng phục”, về đức, tác giả viết: “Cái gốc sinh ra vạn vật là đạo nhưng làmcho vật nào thành ra vật ấy và có thể tồn tại ở vũ trụ thì không phải là đạo màlại là đức… Theo danh từ mới, người ta có thể gọi đức là một sự cấu tạo vàtồn tại của vũ trụ, vạn vật” Sau khi biểu dương vũ trụ quan của Lão tử, tác giảphê phán quan niệm nhân sinh tiêu cực là quan niệm vô vi Tác giả Lão tửcho đó là một quan niệm không thực tế, không can thiệp vào quá trình pháttriển của tự nhiên, muốn chủ trương trở lại cuộc đời mê muội thời nguyênthuỷ Tác giả Lão tử cho rằng người ta ở đời cần phải có một quan niệm nhânsinh quan tích cực, cần phải phấn đấu đẩy lịch sử tiến lên

Cuộc đời hơn ba mươi năm cầm bút của Ngô Tất Tố đã cho chúng tathấy ông là một người có thái độ tích cực trong cuộc sống Trong hàng loạtbài báo và tác phẩm, Ngô Tất Tố đã đứng về phía quần chúng, vạch trần vàlên án xã hội thực dân phong kiến đầy ung nhọt và thối tha Ngòi bút của NgôTất Tố là một ngòi bút có nhiều tính chiến đấu Cố nhiên thế giới quan củaNgô Tất Tố còn có những mặt hạn chế Ngô Tất Tố chưa phải là một nhà văncách mạng Nhưng nhìn lại cả cuộc đời và sự nghiệp của ông phải nói rằngNgô Tất Tố là một nhà văn có một thế giới quan tiến bộ

Trong phương pháp sáng tác, Ngô Tất Tố đã đạt đến chủ nghĩa kháchquan lịch sử, cơ sở triết học và phương pháp sáng tác hiện thực chủ nghĩaPhương pháp khách quan lịch sử, tức là phương pháp miêu tả thực tế một

cách khách quan, tôn trọng hiện thực của đời sống xã hội, không bóp méo nó,khác với phương pháp của các nhà văn lãng mạn xây dựng trên cơ sở chủnghĩa duy tâm chủ quan Đặc trưng của phương pháp lãng mạn là phản ánhcác hiện tượng của cuộc sống một cách hết sức chủ quan, bóp méo, có khixuyên tạc cả hiện thực cho phù hợp với ý muốn chủ quan của nhà văn.Chẳng hạn chúng ta thấy các nhà văn lãng mạn đã phản ánh cuộc sống ởnông thôn như thế nào? Đó là thế giới của những đêm trăng huyền ảo, nhữngngày hội tưng bừng, những cô thôn nữ ngây thơ xinh đẹp, tóm lại, một thếgiới của thơ và mộng Rõ ràng là trong tác phẩm của mình, Ngô Tất Tố đãmiêu tả một nông thôn xa lạ với nông thôn trong các tác phẩm lãng mạn NgôTất Tố đã nhìn thấy một sự thực khách quan ở nông thôn: đời sống lầm than

cơ cực của quần chúng nông dân, sự áp bức, bóc lột của bọn địa chủ, cườnghào, quan lại Việc làng chỉ miêu tả cảnh khốn cùng của người nông dân dướiách các hủ tục Tắt đèn mới là một tác phẩm có giá trị trong đó nhà văn đãnhìn thấy sự phân chia xã hội thành giai cấp và tình trạng đối kháng giữa cácgiai cấp ấy Nhân đây chúng tôi muốn dừng lại nói thêm về Tắt đèn, tác phẩmtiêu biểu của Ngô Tất Tố để hiểu rõ thêm đặc trưng phương pháp sáng táccủa ông

Chúng ta biết rằng lúc ra đời, Tắt đèn được dư luận trên các báo chínhiệt liệt hoan nghênh Trên báo Thời sự số ra ngày 31 - 1 - 1939, Vũ TrọngPhụng viết: “Tắt đèn là một thiên tiểu thuyết có luận đề xã hội, hoàn toànphụng sự dân quê, một áng văn có thể gọi là kiệt tác, tòng lai chưa từngthấy” Điều đáng chú ý là các báo chí cách mạng hết sức hoan nghênh tácphẩm của Ngô Tất Tố, Phú Hương trên báo Đông phương số ra ngày 1-9-

1939 cho rằng “Ngô Tất Tố đã thành công một cách vẻ vang hết sức Báo Mới

ở Sài Gòn cho rằng Ngô Tất Tố đã sáng tác theo “một phương pháp rất mới,nhà văn đã nêu lên được “mâu thuẫn của xã hội” và “phương pháp ấy chỉ cónhà văn xã hội theo phương pháp duy vật biện chứng mới có mà có một cáchđầy đủ” Minh Tước viết trên báo Mới (15-6-1939): “nhà Nho đã vượt khỏi cảthế hệ của mình Người môn đồ của Khổng Mạnh này đã thở hút cái khôngkhí xã hội của K.Marx như tất cả những thiếu niên văn sĩ ở hàng tranh đấu để

viết cho chúng ta quyển Tắt đèn!" Minh Tước viết thêm: “trong văn phẩm ấyông Ngô Tất Tố đã dùng được đắc sách cái phương pháp khách quan để tả

ra cho chúng ta biết rõ ràng những cảnh tượng nơi hương ẩm, là một chỗ màngười ta nhờ ông, nhận thấy rất nhiều sự mâu thuẫn và hủ nát”

Mấy ý kiến trên đây của các báo chí đương thời, nhất là báo chí cáchmạng, đã giúp chúng ta soi sáng thêm về thế giới quan và phương pháp sángtác của Ngô Tất Tố Chính nhờ có thế giới quan tiến bộ và phương phápkhách quan lịch sử mà Ngô Tất Tố đã thành công và được các nhà báo cáchmạng xem là một nhà văn ở trong hàng ngũ tranh đấu Đó là một vinh dự lớnđối với nhà văn Phương pháp của Ngô Tất Tố chẳng những đối lập vớiphương pháp lãng mạn và cũng hoàn toàn xa lạ đối vối phương pháp tựnhiên chủ nghĩa Một ví dụ: Mở đầu Hà nội lầm than, Trọng Lang viết: “Tôibước vào xã hội này với ngòi bút và lòng thương” Nhưng thực ra đây chỉ làlòng thương hại của giai cấp tư sản Suốt tập phóng sự, Trọng Lang biểu thịmột thái độ khinh miệt coi rẻ những người cùng khổ trong xã hội, tác giả dừnglại ở hiện tượng và giải thích hiện tượng một cách sai lầm Trọng Lang cũngnhư nhiều nhà văn tự nhiên chủ nghĩa khác, cho rằng người đàn bà sa vàocảnh bán thân nuôi miệng chỉ là vì ngu dốt, tham lam, lười biếng hoặc đĩ thoã

Họ không tìm nguyên nhân ở chế độ xã hội mà lại quy tội cho quần chúng Họcho đó là một định mệnh và những người phụ nữ là gái giang hồ thì khó cóthể trở lại làm người lương thiện

Phương pháp khách quan lịch sử của các nhà văn hiện thực tôn trọngtính chân thực trong việc miêu tả thực tại xã hội, không dừng lại ở hiện tượng

mà đi sâu nghiên cứu bản chất Phương pháp khách quan lịch sử lại giúp nhàvăn nghiên cứu hiện thực trong sự phát triển hợp với quy luật

Chị Dậu vốn là người phụ nữ nông dân cần cù chất phác và hiền lành

Ấy thế nhưng qua một quá trình chịu đựng những áp bất công và tàn bạo, đếnlúc chị đã vụt đứng dậy quật lại bọn đầu trâu mặt ngựa Xem đến đoạn chịđánh ngã bọn kẻ cướp, độc giả không ngạc nhiên vì đó là một sự phát triểnhợp với lôgíc

Ngô Tất Tố chưa miêu tả những người đã giác ngộ mà chỉ mới miêu tảquá trình phát triển từ chỗ bị áp bức đến chỗ hành động tự phát, nhưng ông

hé thấy được tính quy luật trong sự phát triển của hiện thực Trong Vỡ đê, VũTrọng Phụng miêu tả những người nông dân đã có ý thức hoặc nhiều Nhưngtác giả Vỡ đê đã miêu tả những người này như thế nào? Một phát súng chỉthiên cũng đủ để cho họ chạy tan tác như “một bầy nhặng xanh!” Vũ TrọngPhụng muốn đưa những quần chúng đã giác ngộ vào tác phẩm của mìnhnhưng thực sự ông ta chẳng hiểu chút gì về họ Vũ Trọng Phụng đã nhìn họbằng con mắt của giai cấp tư sản

Khác với các nhà văn tự nhiên chủ nghĩa và các nhà văn lãng mạn tưsản, Ngô Tất Tố đã thấy được bản chất tốt đẹp của người nông dân lao động.Cùng khổ như chị Dậu - phải đứt ruột bán con lấy một đồng bạc nộp sưu chochồng - nhưng khi bị tên tri phủ toan làm nhục chị cũng quyết chống lại mặcdầu hắn đưa cho chị hơn chục bạc Chị đã vứt ngay mấy tờ giấy bạc xuốngđất, trước con mắt kinh ngạc của tên tri phủ Lẽ cố nhiên tên tri phủ không thểnào hiểu nổi hành động của người đàn bà nghèo khổ mà nó khinh rẻ Chúng

ta có thể mở một dấu ngoặc để nói rằng giá thử chị Dậu không may đầu thaivào tác phẩm của Trọng Lang hay Vũ Trọng Phụng thì rất có thể một bước đãbiến thành nhà thổ

Ngô Tất Tố đã miêu tả người lao động nghèo khổ với một ngòi bút đầytình thương yêu, trân trọng Nhiều nhà văn hiện thực kể cả nhà văn hiện thựcphương Tây tuy ngòi bút phê phán xã hội rất sắc xảo, mãnh liệt nhưng giữa

họ và nhân dân vẫn có một khoảng cách khá xa Xtăngđan chẳng đã có lầnthú nhận rằng: “Tôi yêu nhân dân, căm ghét bọn áp bức nhưng phải chungsống với nhân dân thì thật là một điều đau khổ muôn đời đối với tôi”

Một đặc điểm mỹ học của chủ nghĩa lãng mạn là tìm đề tài trong nhữngcái phi thường, những cái đặc biệt, hiếm có Victo Huygô đã nói trong Bài tựaCrômoen rằng: “Cái thông thường là cõi chết của nghệ thuật” Nhìn lại các tácphẩm lãng mạn phương Tây chúng ta thấy rõ điều này Vở kịch Ecnani, cuộcđời của Jăng Vanjăng trong Những người khốn khổ của Victo Huygô chẳng

phải là những chuyện phi thường hiếm có hay sao? Ngay ở Việt Nam cũngvậy Các nhà văn lãng mạn thường đi tìm cái đẹp, cái hấp dẫn trong nhữngcái kỳ lạ, khác thường Điều đó hoàn toàn không giống với phương pháp củacác nhà văn hiện thực Chuyện vợ chồng chị Dậu long đong cực khổ vì sưuthuế, phải bán con, bán chó, phải đi ở vú là những chuyện như cơm bữa ởnông thôn ta thời trước, nghĩa là những chuyện rất thông thường Nhân vậtchị Dậu trong Tắt đèn là một con người bình thường như trăm nghìn ngườiphụ nữ nông thôn Việt Nam Nhưng chị Dậu là một hình tượng rất đẹp, khôngphải đẹp theo kiểu lãng mạn nghĩa là với những kích thước phi thường màđẹp một cách hết sức chân thực Miêu tả cái đẹp trong cái chân thực, cái lớntrong cái bình thường là một đặc điểm mỹ học trong phương pháp sáng táccủa Ngô Tất Tố.

Nhưng đặc điểm của phương pháp Ngô Tất Tố không phải chỉ có nhưvậy Từ những con người bình thường và chân thực, Ngô Tất Tố đã khái quátlên thành nhân vật điển hình, cố nhiên trong phụ nữ nông dân lao động lúcbấy giờ có nhiều loại khác nhau, đứng về mặt trình độ giác ngộ Chúng tôithấy rõ ràng chị Dậu của Ngô Tất Tố chưa phải là loại điển hình tiên tiếnnhưng tôi nghĩ rằng chính đó là một đặc trưng và cũng là một hạn chế lịch sửcủa chủ nghĩa hiện thực phê phán Nhiệm vụ xây dựng những nhà văn điểnhình tiên tiến chỉ có thể thực hiện được đầy đủ với chủ nghĩa hiện thực xã hộichủ nghĩa sau này Chị Dậu là điển hình của một loại phụ nữ nhất định, mộtloại phụ nữ không phải là ít lắm trong nông thôn Việt Nam trước cách mạng

Mặc dầu nhân vật điển hình trong Tắt đèn chưa phải là một điển hìnhtiên tiến, mặc dầu cái kết cục của Tắt đèn chưa hé ra một cái gì sáng sủa -

“Trời tối đen như mực và như cái tiền đồ của chị” - nhưng người đọc vẫnkhông vì thế mà bi quan, hoài nghi Tại sao vậy? Tôi nghĩ rằng cái thứ nhất là

vì chúng ta thấy được các nguyên nhân xã hội của tình trạng khổ cực củaquần chúng Cái khổ cực ấy hoàn toàn không phải là định mệnh Đó là điềuTắt đèn không giống với các tác phẩm tự nhiên chủ nghĩa Trong Làm đĩ,dưới ngòi bút của Vũ Trọng Phụng, sự sa đoạ của Huyền không bắt nguồn từ

một nguyên nhân xã hội nào cả Huyền sinh ra là một cô gái dâm đãng vàchính nguyên nhân sinh lý ấy đã từng bước dẫn dắt Huyền vào con đườngtruỵ lạc Chính cái nguyên nhân sinh lý ấy đã tác động đến số phận củaHuyền như một thế lực mù quáng có tính chất định mệnh, nghĩa là sức conngười ta không thể cưỡng lại được Cái thứ hai là như trên đã nói, trong Tắtđèn, chúng ta thấy được bản chất tốt đẹp của những người cùng khổ, nhất làtinh thần không chịu khuất phục của họ Điều này cũng khác với các tác phẩm

tự nhiên chủ nghĩa Trong các tác phẩm tự nhiên chủ nghĩa, cái làm chochúng ta ngạc nhiên là tinh thần yên phận, chịu nhẫn nhục của những conngười bị xã hội chà đạp Trong Hà Nội lầm than chúng ta đã được nghe nhiềumẩu tâm sự của các cô gái làm nghề mãi dâm: nhà thổ có, cô đầu có, gáinhảy có Tâm lý của họ phần nhiều là chịu yên phận, chịu nhẫn nhục đếncùng để sống mặc dù những cái cực nhục của họ không thể nào nói hếtđược Có khi họ lại thấy thích thú là đằng khác Một gái nhà thổ kể lại cuộcđời của mình đã từng ngủ với hàng nghìn người một cách thản nhiên, phachút vui vẻ, hóm hỉnh, và lại khoe làm nhà thổ sướng hơn cô đào Họ khôngbao giờ nghĩ rằng cuộc đời của họ có thể đổi khác, họ yên chí rằng: “Cô đàothì chỉ lấy kép”, ở những người kéo lê kiếp sống cực nhọc ấy, chúng ta không

hề thấy có một dấu hiệu phản kháng nào Chính cái tư tưởng định mệnh vàcái tinh thần nhẫn nhục, yên phận ấy đã làm cho các tác phẩm tự nhiên chủnghĩa thường toát lên một tinh thần bi quan Chúng ta thấy rằng Tắt đèn củaNgô Tất Tố không giống như vậy Ngô Tất Tố chưa đưa chúng ta đến mộtkhẳng định tích cực nhưng Ngô Tất Tố đã làm cho chúng ta phải suy nghĩ.Suy nghĩ về một tình trạng xã hội bất công, bỉ ổi như vậy có thể tồn tại lâu dàiđược không? Những người như chị Dậu phải chăng là những người có thểyên chịu một bề suốt đời? Là một tác phẩm hiện thực phê phán, Tắt đèn chưagiải đáp thẳng cho chúng ta những câu hỏi ấy nhưng mặc nhiên câu trả lời đãtoát ra từ toàn bộ tác phẩm

2 Lập trường dân tộc của Ngô Tất Tố và vị trí của nhà văn trong cuộc đấu tranh xã hội.

Ngô Tất Tố là một nhà văn nghèo, có nhân cách trong sạch, đồng thờicũng là một nhà văn có tinh thần dân tộc Đời ông đã từng chứng kiến nhiềucuộc vận động cách mạng, kể cả các cuộc vận động cách mạng của sĩ phuphong kiến, của các giai cấp tư sản, tiểu tư sản và giai cấp vô sản Ngô Tất

Tố chưa phải là một người cách mạng nhưng có nhiều tình cảm đối với cáchmạng Trước hết thái độ ấy biểu thị khá rõ rệt trong tiểu thuyết lịch sử củaNgô Tất Tố

Đặc điểm của tiểu thuyết lịch sử của Ngô Tất Tố là tác giả tôn trọng sựthật, không lấy lịch sử làm cái cớ để xây xây dựng cốt truyện ít nhiều có tínhchất lãng mạn Gia đình Tống trấn tả quân Lê Văn Duyệt hay Lịch sử ĐềThám hay Vua Hàm Nghi với việc kinh thành thất thủ cũng đều như vậy.Chúng ta thử dừng lại ở tác phẩm Vua Hàm Nghi với việc kinh thành thất thủ.Trong tác phẩm này Ngô Tất Tố dựng lại cuộc kháng chiến anh dũng củaquan lại và sĩ phu yêu nước chống thực dân Pháp xâm lược như Tôn ThấtThuyết, Phan Đình Phùng, Lê Trực, Đinh Công Tráng, Nguyễn Xuân Ôn,Nguyễn Thiện Thuật, Đinh Nho Hạnh v.v Cuốn truyện mở đầu từ khi vuaHàm Nghi lên ngôi và kết thúc lúc Hàm Nghi bị bắt đi đày Rõ ràng chủ đề củatác phẩm là biểu dương tinh thần yêu nước chống xâm lăng của sĩ phu vànhân dân Việt Nam Ngô Tất Tố vạch trần chân tướng của bọn thực dânPháp Trước hành động trắng trợn, thô bạo của bọn thực dân dùng vũ lực bắttriều đình Huế phải xin phép chúng lúc cử người lên làm vua, mọi người đềucăm tức Tôn Thất Thuyết nói: “Sự thế đến vậy, không đánh thì nhục cả nước.Thà đánh mà chết còn hơn sống mà để nhục cho nước nhà” Trong Vua HàmNghi với việc kinh thành thất thủ, Ngô Tất Tố dựng lên hai tuyến nhân vật:những người có tinh thần yêu nước, sẵn sàng hy sinh cả tính mệnh để đánhgiặc cứu nước và những kẻ vì quyền lợi cá nhân ích kỷ, cam tâm làm trâungựa cho giặc Trong tác phẩm, số sĩ phu đứng lên phất cờ chống Phápkhông phải ít Trong Nam ngoài Bắc, đâu cũng có những tay hào kiệt dânquân khởi nghĩa, lập căn cứ địa chống lại bọn xâm lược Lê Trực lập đượcmột chiến khu rất chắc chắn, thế lực ngày càng mạnh làm cho quân Phápphải lo sợ Mấy lần chúng tấn công đều thất bại Chúng liền lấy lời ngon ngọt,

đưa danh lợi ra để mua chuộc Lê Trực đã trả lời chúng một cách vắn tắtnhưng cương quyết, biểu lộ một ý chí bất khuất: “Tôi vì vua và vì nước nhà

mà ra cầm quân, dù sống dù chết cũng dốc lòng làm hết phận sự, không dámtham cái sống mà quên việc nghĩa” Sau đó ông lại dồn dập tấn công quân độiPháp Ngô Tất Tố thuật lại chuyện một người nghĩa quân bị địch bắt làm tùbinh Trước những tra tấn và dụ dỗ, người tù binh nhất định không chịu khai,chỉ trả lời với một giọng bình thản: “Các anh đừng hỏi mất công Không đờinào chúng tôi lại đem chuyện bí mật quan hệ của nước tôi mà tố cáo với cácanh Các anh bắt được chúng tôi, cứ việc đem ra mà chém” Thật là lời nóicủa một người anh hùng Sau đó bọn thực dân Pháp đưa một loạt tù binh ra

để hành hình Có viên lãnh binh lúc bị bắt đã cắn lưỡi tự tử, không để chogiặc làm nhục Có hai tù binh bị chúng bắt dẫn đường đi tìm nghĩa quân Họđùa chúng đi suốt một ngày trong rừng, trèo đèo lội suối, cuối cùng dẫn chúngđến một cơ sở nghĩa quân rất mạnh Chúng bị đánh bại Chúng bắt hai người

đi tiền quân làm bia đỡ đạn nhưng họ nhảy xuống sông tự tử Trong tác phẩmcủa mình, Ngô Tất Tố đã nêu cao những tấm gương anh hùng ấy bên cạnhnhững cái xấu xa, bỉ ổi của các nhân vật phản diện Tiêu biểu cho bọn đầuhàng giặc và làm tay sai cho giặc là Nguyễn Văn Tường, Hoàng Kế Viêm,Đồng Khánh, Nguyễn Trọng Duật v.v Dưới ngòi bút của Ngô Tất Tố, bọn bánnước cầu vinh này hiện ra với tất cả những cái đê tiện đáng nguyền rủa.Ngoài ra nhà văn cũng thẳng tay tố cáo chân tướng của bọn cha cố, một công

cụ đắc lực cho việc thực hiện chính sách xâm lược của đế quốc Vua HàmNghi với việc kinh thành thất thủ rõ ràng là một tác phẩm cho phép chúng takhẳng định tinh thần dân tộc của Ngô Tất Tố

Trong Gia đình tống trấn tả quân Lê Văn Duyệt, một nhân vật nông dânchửi thẳng vào mặt Chúa Nguyễn: “Ủa, đức chúa đã rước quân Xiêm qua đây

để chúng nó giết hại làng tôi, bắt vợ tôi Lúc này người còn hòng vào nhà tôi

để mà đòi ăn sao? Tiếc rằng tôi có một mình, không thể bắt luôn đức chúađem nộp cho Tây Sơn Cơm đâu mà thết những người làm hại tôi một cáchđau đớn!”

Chúng ta biết rằng trong một số bài báo, Ngô Tất Tố đả kích cả bọnthực dân cai trị đầu sỏ lúc bấy giờ như thống sứ Bắc Kỳ Tôlăngxơ, tên thốngđốc Nam Kỳ Pagiê.

Trong Tắt đèn có chỗ Ngô Tất Tố đã nói đến sự cấu kết giữa đế quốcvới phong kiến Trong vụ thuế khi quần chúng kêu những điều bất công tànbạo, tên lý trưởng mắng: “Mày đi mà hỏi ông Tây, tao không biết!”

Ngô Tất Tố thường có những biểu hiện chứng tỏ nhà văn rất có cảmtình với cách mạng Sau khi Nguyễn Thái Học, lãnh tụ của Việt Nam Quốcdân đảng bị Pháp bắn và xử án tử hình, Ngô Tất Tố vừa có một đứa con rađời, ông đã đặt tên cho con là Ngô Kế Học Hay như khi trên báo Thanh NghệTĩnh, có một ông nghè nào đó lên tiếng chửi cộng sản, Ngô Tất Tố đã viết mộtbài đả kích lại bằng cách chế nhạo cái dốt chữ của ông nghè nọ Cố nhiênkhông dám công khai bênh vực cộng sản nhưng ông đã làm cho lão Nghèmột phen muối mặt Sau khi nói đến cái dốt chữ của ông Nghè, Ngô Tất Tốđưa ra một câu chuyện rất ví von Đó là sự tích một ông đồ dốt chữ đi theomột tên quan làm biên bản tịch thu gia sản Vật dụng nào trong nhà ông đồcũng ghi được lên giấy, chỉ khi đến chiếc váy nâu của bà chủ nhà thì ông đồchịu, không biết ghi như thế nào Nghĩ quanh nghĩ quẩn mãi, ông ta bèn sáng

ý ra rằng cái váy nâu thì có nơi gọi là xống nâu mà xống nâu thì ở miền Trungđọc là sống lâu cho nên bèn ghi vào giấy là thọ nhất bức Tên tri huyện xembiên bản, chịu không hiểu nó là cái gì!

Do tinh thần và thái độ của Ngô Tất Tố, tinh thần yêu nước và thái độ

có cảm tình với cách mạng, chống đối lại bọn thực dân Pháp mà chúngthường theo dõi để dụ dỗ, mua chuộc hoặc trả thù ông Năm 1935 tên chánhmật thám Hà Nội gọi Ngô Tất Tố lên để mua chuộc nhưng không được, hắnbèn bắt ông dọn hiệu thuốc ở Sinh Từ về quê Có lúc chúng cấm nhà vănkhông được viết cho Hải Phòng tuần báo và trục xuất ông khỏi ba thành phố

Hà Nội, Hải Phòng và Nam Định Cuối năm 1939, chúng ra lệnh cấm Tắt đèn,tác giả bị khám nhà và bị giam ở Hà Nội mấy tháng Chúng sai Phạm Lê Bổng

đến xin tha cho Ngô Tất Tố nhưng bắt hắn giao hẹn với ông là phải viết chobáo Nam cường Ngô Tất Tố cương quyết từ chối.

Chúng ta thấy rằng về tư tưởng chính trị, lúc bấy giờ Ngô Tất Tố còn cónhững hạn chế nhất định nhưng trước sau ông vẫn giữ một thái độ rất bấthợp tác với thực dân Pháp

Trong cuộc đấu tranh xã hội, chỗ đứng của Ngô Tất Tố cũng rõ rệt Ôngđứng về phía nhân dân bị áp bức, chủ yếu là đứng về phía nông dân đối lậpvới giai cấp địa chủ phong kiến quan lại

Hầu hết các yêu sách trong chương trình tối thiểu của Mặt trận Dân chủđều được Ngô Tất Tố đề cập đến trong nhiều bài báo của ông Phù hợp vớiyêu sách nghiêm trị nạn hối lộ: trong chương trình tối thiểu của mặt trận, NgôTất Tố kịch liệt lên án tệ quan lại tham nhũng Năm 1937, ông viết trên báoTương lai: “Quan lại tham nhũng chẳng những là kẻ bóp dân như là bà côbóp con cháu à? Thủ đoạn của họ cực kỳ màu nhiệm, họ đã bóp người nàothì người ấy không thể không lè lưỡi ra, lè lưỡi cho đến khi nào có đồ cúnghọ Thần cây đa, ma cây gạo, cú cáo cây đề vẫn là những thứ kẻ quê rất sợ,song chưa nguy hiểm cho dân bằng họ” Ngô Tất Tố đã nói thẳng vào mặtPhạm Quỳnh: “Ông chủ bút Nam Phong chỉ đánh nhảy vọt một cái lên luônđược ghế thượng thư Bộ Giáo dục, làng quan ai nấy đều phải ngạc nhiên.Người ta tưởng tượng như đứng trước một trò rất phi thường trong rạp xiếc”(Tương lai, 1937) Ngô Tất Tố công khai nói rằng Hội Khai trí tiến đức là mộtcái hoạ cho quốc dân, hội ấy đã hóa ra hội gá bạc, hội quán đã thành ổ chứa

tổ tôm Năm 1936, Ngô Tất Tố lên tiếng đòi giả tán Viện dân biểu, cho rằngcác ông có hai nhiệm vụ: trả lời những câu hỏi của chính phủ bằng những câu

mà chính phủ định nói, trình bày nguyện vọng của dân bằng những câu màchính phủ muốn nghe Vì vậy, theo lời nhà văn, Viện dân biểu thật là một món

xa xỉ phẩm Trong bài Cái khí giới của bọn phú hào dùng để bóc lột dânnghèo hay là nạn vay lãi ở thôn quê, Ngô Tất Tố đã miêu tả cảnh bóc lột tànnhẫn của lối cho vay lãi cắt cổ Nhà văn viết: “Làm thân kẻ vô sản ở nôngthôn, họ đã chịu đủ các thứ bóc lột Một việc đi vay, ăn một miếng đã phải trả

đến mười miếng, cặm cụi suốt năm đến tối, thằng còng làm chưa chắc đủ chothằng ngay ăn Vậy mà còn phải nộp sưu nộp thuế, còn phải đóng góp vớidân làng! Phỏng họ còn gì để nuôi con, nuôi vợ?” Những dẫn chứng như trêncòn rất nhiều, nhưng không thể nêu hết ở đây được Chúng ta biết rằng bọnquan lại thù ghét báo Tương lai như thế nào Ngô Tất Tố đã trả lời chúng: “Từngày Tương lai ra đời, tội ác của họ (tức bọn quan lại) luôn luôn bị công kíchdưới ngòi bút nghiêm nghị Bây giờ họ thấy Tương lai, tức thì hai mắt đổ dồnmột, run sợ như tà ma ngó thấy bùa trừ của Thái thượng lão quân — Mà thực

sự Tương lai chính là đạo bùa trừ họ Hỡi những ông quan lại có máu phàm

ăn đã làm những thủ đoạn đê hèn lén lút! Chúng tôi không ghét gì các ông, rấtmong các ông cải tà quy chính Có muốn cho mình khỏi bị Tương lai khui trừ,tốt hơn hết là các ông hãy rửa cho sạch lòng ruột, từ nay đừng bóp nặn dânđen như ngày trước nữa?

Chính nhờ hiểu biết sâu sắc đời sống cực khổ của nông dân, những thủđoạn tàn bạo của bọn địa chủ quan lại và có một lập trường đúng đắn màNgô Tất Tố đã tổng hợp được để viết nên một tác phẩm như Tắt đèn Đọc Tắtđèn cũng như Việc làng, chúng ta thấy rõ vị trí của người cầm bút trong cuộcđấu tranh xã hội

Nhân đây cũng nói thêm là Ngô Tất Tố đã từng đả kích những sách báolãng mạn, khiêu dâm, đưa thanh niên vào con đường truỵ lạc Ông nói thẳngrằng: “Mấy ông trường giả ở hai cơ quan ngôn luận (Tự lực văn đoàn và Ngàynay) chỉ sốt sắng dùng môn giáo dục đánh phấn, xoa nước hoa, chọn màuquần áo để nhử bạn đọc phụ nữ” Có lần Ngô Tất Tố cũng đả kích bọnNguyễn Trường Tam khi bọn này câu kết với Phạm Huy Lục để phá phongtrào Đông Dương đại hội

Chúng tôi đã trình bày khá dài về lập trường dân tộc và chỗ đứng củaNgô Tất Tố trong cuộc đấu tranh giai cấp của xã hội Cũng cần nhắc lại rằng

cả hai mặt này, Ngô Tất Tố còn có những hạn chế Có tinh thần yêu nước,yêu những người làm cách mạng, ghét những kẻ bán rẻ quyền lợi dân tộcnhưng Ngô Tất Tố chưa phải là một người cách mạng Đứng về phía nông

dân và những người nghèo khổ để tố cáo và lên án bọn thống trị, bọn phongkiến quan lại nhưng chưa thấy được vấn đề cốt tử của nông dân Đó cũng lànhững hạn chế có tính chất tất yếu đối với những người trí thức trong xã hội

cũ, chưa được vũ trang bằng lý luận Mác-Lênin

3 Nghệ thuật của Ngô Tất Tố và địa vị của ông trong văn học hiện đại.

Đương thời có nhiều người phục Ngô Tất Tố là một nhà Nho mà giọngvăn rất mới, sắc xảo Cũng như ngày nay lại có người cho rằng tư tưởng củatác phẩm Ngô Tất Tố thì tiến bộ nhưng nghệ thuật viết văn của ông còn yếu.Tôi thấy có lẽ vấn đề là ở chủ quan người đọc Có anh bạn tâm sự với tôi làngày xưa anh từng mê đọc Ngày nay và tiểu thuyết Tự lực văn đoàn mà ítthích đọc các truyện hiện đại Anh đã từng đọc Tắt đèn nhưng không thấy thú.Ngày nay trái lại anh thú thực rằng anh đã thử tìm đọc lại tiểu thuyết của NhấtLinh, Khái Hưng nhưng sao thấy nhạt nhẽo, nghèo nàn, không hứng thú nhưngày trước Trong lúc đó thì đọc Tắt đèn có nhiều đoạn anh rất xúc động Chonên vấn đề thưởng thức cái hay, cái đẹp của một tác phẩm văn học nghệthuật cũng còn tuỳ thuộc ở thế giới quan, ở trình độ tư tưởng và tình cảm củamỗi người Anh bạn tôi đọc Tắt đèn thấy xúc động chính vì tư tưởng và tìnhcảm anh đã thay đổi Nhưng điều tôi muốn nói ở đầy là sở dĩ Ngô Tất Tố cónhững thành tựu về nghệ thuật trong Tắt đèn, chính là nhờ nhà văn có sựcảm thông sâu sắc với những người nghèo khổ, có nhiệt tình tố cáo xã hội, cócái nhìn và chỗ đứng đúng

Chúng ta biết rằng làng văn, làng báo đương thời đã phải chịu Ngô Tất

Tố là một tay bút chiến cự phách Nhiều người phải sợ Ngô Tất Tố Trước hết

vì tính ông rất cương trực, có gì nói nấy, không sợ ai và cũng không vị nể ai.Ông có tài viết văn bút chiến Khi mỉa mai nhẹ nhàng, khi châm biếm mộtcách sâu cay, khi thì đả kích thẳng cánh Ví dụ như lúc Trần Bá Vinh đề nghị

ở Hội đồng kinh tế Đông Dương tăng giá tem từ 4 xu lên 6 xu, Ngô Tất Tố viếtngay một bài báo ngắn đề nghị chính phủ từ nay nên ghi tạc công ơn Trần BáVinh bằng cách thay con dấu hình tam giác có hình chữ T ở giữa (Taxơ là

thuế) bằng con dấu hình tam giác có chữ T.B.V ở giữa Hoặc như trong bàiKhông phải đánh bốc, đánh bài Tây đấy ông chửi cả đôi Quỳnh — Vĩnh rấtsâu cay, rất đau Nhưng xét cho cùng cái chính làm cho một số người sợ NgôTất Tố là tiếng nói của ông là tiếng của chính nghĩa, chứ trong làng báo ngàyxưa phải nói rằng cái lối chửi đổng, chửi bừa theo kiểu hàng tôm hàng cákhông phải ít Trần Bá Vinh về mặt này không kém cạnh ai Hắn lại có trongtay một tờ báo riêng Ấy thế nhưng trước mũi nhọn đả kích của Ngô Tất Tố,hắn phải nín lặng Chẳng những hắn sợ cái tài đả kích của Ngô Tất Tố, cáitính cương trực của ông mà điều hắn sợ nhiều nhất ở đây là ý kiến của NgôTất Tố phản đối việc tăng giá tem là phù hợp với quyền lợi chính đáng củanhân dân Đề nghị của hắn ở Hội đồng kinh tế Đông Dương là một việc làmnhằm bợ đỡ bọn thống trị để tâng công Có thể nói rằng vốn sống, lập trường

và nhiệt tình là cái “tam pháp bảo” quyết định thành công của Ngô Tất Tố.Ngày xưa cùng thời với Ngô Tất Tố hoặc trước đó có nhiều người viết vềnông thôn Những chuyện nông bán con cho địa chủ để lấy tiền nộp thuế, địachủ cưỡng hiếp vợ con nông dân không phải là những chuyện mới lạ trongvăn học Nhưng đến Ngô Tất Tố thì mới xây dựng được một tác phẩm có giátrị

Là một nhà văn có tài năng, lại nhờ có vốn sống, có lập trường, có nhiệttình mà ngòi bút của Ngô Tất Tố đã có những thành tựu về nghệ thuật

Trong Tắt đèn đúng là có nhiều cảnh nhiều đoạn làm cho người đọcxúc động sâu sắc: cảnh anh Dậu ôm thập tử nhất sinh mà còn bị đánh đậptàn nhẫn; cảnh chị Dậu đến bán con cho nhà Nghị Quế; cảnh chị bị giam ởhuyện và tên quan đểu cáng toan giở trò làm nhục chị (cái đẹp của chị Dậu vàcái hèn hạ, đồi bại của tên quan, một mặt bắt vợ đi hiến thân cho quan trêncầu danh lợi, mặt khác lại lợi dụng việc công để giở trò hãm hiếp ngườinghèo)

Phải nói rằng viết về nông thôn, nghệ thuật của Ngô Tất Tố- đạt đếntrình độ già dặn Chẳng hạn cùng một chủ đề, đề tài mà đọc Mua danh củaNam Cao với Góc chiếu giữa đình của Ngô Tất Tố, chúng ta thấy ngòi bút của

Ngô Tất Tố quả là sắc xảo, già dặn Cố nhiên nói như vậy là để hiểu thêm vềNgô Tất Tố chứ mỗi nhà văn có những đặc trưng khác nhau.

Chúng ta đã từng nói đến những đóng góp của trào lưu văn học hiệnthực phê phán Trong trào lưu ấy trước hết phải nói đến những cống hiến củaNgô Tất Tố Ngày xưa Tắt đèn bị cấm nhưng ngày nay Tắt đèn đã tái bảnnhiều lần và còn tái bản nữa Tắt đèn được dịch ra nhiều thứ tiếng nướcngoài Tắt đèn và Ngô Tất Tố là đầu đề của nhiều công trình nghiên cứu lớn,nhỏ Phải khẳng định rằng trong văn học dân tộc ta, Ngô Tất Tố có một vị tríxứng đáng Đó là lá cờ đầu tiên của nền văn học hiện thực phê phán ViệtNam

(Trích sách Mấy vấn đề hiện thực phê phán.

đã trở thành kiện tướng trong văn học hiện thực phê phán ở nước ta Tôiquen biết Ngô Tất Tố từ năm 1932 Anh ở trong Nam ra Bắc được ba năm vàđang cộng tác với nhiều nhà báo ở Hà Nội Hồi đó đối với tôi, anh là bạn đồngnghiệp, còn tôi kính trọng anh như người anh cả, tôi đang độ thanh niên Tôithích nhất anh Tố ở những bài bút chiến Thấy anh đã 40 tuổi mà còn hăng,

tôi rất phục Đối với cuộc đời, anh không còn nghi ngờ gì cả Còn tôi, có nhiềucái tôi chưa nhìn thấy rõ, còn ngờ vực nhiều

* * *Ngô Tất Tố sinh năm 1892 ở làng Lộc Hà, phủ Từ Sơn tỉnh Bắc Ninh(thuộc Hà Bắc) trong một gia đình nhà nho nghèo Ông nội anh đỗ tú tài saukhi đã lận đận bảy lần khoá thi hương; ông thân sinh qua sáu lần Lều chõngkhông đỗ, về sau ngồi dạy học trong làng Tuy vậy, làng Lộc Hà cũng là mộtlàng “khoa bảng” Trong họ Ngô có hai người đỗ cử nhân: Ngô Học Liên vàNgô Văn Bình

Hồi nhỏ, Ngô Tất Tố học các trường hàng tổng thuộc huyện Lương Tài

và phủ Thuận Thành Lớn lên, anh học xuất sắc nhưng hai lần thi hương ởtrường Nam, anh đều không thấy tên mình trên bảng, sở dĩ thời xưa ở BắcNinh người ta thường quen gọi anh là “đầu xứ Tố” vì năm anh 22 tuổi, trongmột kỳ thi sát hạch ở tỉnh Bắc, anh đỗ đầu Ngày xưa, học hết trường huyệnrồi mới học trường tỉnh (tức trường đốc) rồi qua sát hạch, mới được vác Lềuchõng đi thi hương tài

Từ năm 1918, thực dân Pháp bỏ thi hương, anh Ngô Tất Tố mới gácLều chõng, ngồi dạy chữ quốc ngữ ở mấy nơi thuộc tỉnh Bắc, như Đông Trù,Gia Thượng, những nơi trước kia anh đã từng ngồi dạy chữ Hán để lấy lươngăn

Thời thanh niên của Ngô Tất Tố là thời khá lận đận do anh chưa tìmđược hướng đi, chưa thoát khỏi nếp sống của nhà nho Sau, vì túng thiếuquá, anh xoay ra học thuốc và làm thuốc Biết thuốc, nên có lúc anh đã mởhiệu Thọ dân y quán ở phố Sinh Từ Hà Nội Trên báo Công dân (năm 1935)anh viết bài báo về thuốc Nam và thuôc Bắc, muốn đem phương pháp Âu Tây

áp dụng vào Đông y Anh viết: “Giả sử chúng ta có một phòng khảo nghiệmtính chất thuốc Bắc và thuốc Nam và một trường học dùng phương phápkhoa học nghiên cứu nghề thuốc Tàu thì may ra cái nạn giết người lấy của ở

xã hội thầy lang mới trừ bớt được”

Sự mong ước của anh trên 50 năm về sự kết hợp giữa Tây y và Đông ythì ngày nay, dưới chế độ xã hội chủ nghĩa, chúng ta mới thực hiện được.

Anh chỉ làm thuốc trong một thời gian ngắn, vì làm thuốc chân chính thìhết vốn Tuy vậy, nghề làm thuốc đã giúp anh nhìn rõ bọn lang băm đươngthời và anh đã viết lên những bài phóng sự sắc bén, với nhan đề: Dao cầuthuyền tán, để đánh vào các thầy lang lúc ấy đang là những tay tư sản kếch

xù làm nghề lang lậu lúc bấy giờ

Năm 1914 là năm anh rời tỉnh Bắc ra Hà Nội làm báo Ở Hà Nội mộtthời ngắn, anh vào Nam cùng Nguyễn Khắc Hiếu, nhân ông Hiếu được DiệpVăn Kỳ ở Sài Gòn gửi biếu hai nghìn đồng và mời vào Nam Họ Diệp chủnhiệm báo Thần Chung, hào phóng, muốn đóng vai Mêxen (Mécène) vàMạnhThường Quân lúc bấy giờ Anh ở Sài Gòn gần ba năm Thời gian nàyanh viết báo Thần Chung, anh viết nghị luận và dịch nhiều hơn là sáng tác.Năm 1928, anh dịch tiểu thuyết Ngô Việt xuân thu đăng ở An Nam tạp chí,xuất bản ở Sài Gòn, nhưng mới đăng dở dang thì ngừng Đây là một truyệnvới những nhân vật Tây Thi, Phù Sai, Câu Tiễn, Phạm Lãi mà chúng ta đãthấy trong Đông Chu Liệt quốc

Năm 1929, anh dịch tập Hoàng Hoa Cương nói về 72 liệt sĩ Trung Quốctrong cách mạng Tân Hợi Cũng năm này, anh đăng trên báo Thần chung ởSài Gòn ba bài thơ sau đây ký tên là N.T.T:

THÚ QUÊ

Biển Nam, ải Bắc những đi về Dừng gót phen này viếng thú quê Nửa mẩu vườn hoang hoa vẫn nở

Ba gian nhà trống nguyệt thường kề Ngâm tràn thiên địa thơ tung tác Chén lút càn khôn rượu bét be Non nước ví bằng trang hết nợ

Đời này cảnh ấy có ai chê?

BUỔI CHIỀU QUA SÔNG

Bảng lảng trời sông ác xế tây

Đò chiều chiều khác vội buông dây Vướng chèo, bầy cá quanh thuyền nhảy Bạt gió, con cò lướt sóng bay

Thăm thẳm bóng mây đùn đáy nước

Mù mù hơi khói lấp ngàn cây Đường xa, ngày tối, người thưa vắng Trước mạn trông trời, dạ biếng khuây

NGHE GÀ GÁY CẢM HOÀI

Tiếng gà xao xác giục bên đường Trên gối xui người dạ ngổn ngang Ngày tháng mài mòn đôi má trắng Nước non đeo nặng tấm gan vàng Cánh chim mỏi cánh bay về tổ Kiếp ngựa tù chân lại nhớ đàng Thôi cái cuộc đời còn thế thế Làm trai chi giữ gốc tre làng?

Ba bài thơ trên đây là của Ngô Tất Tố được truyền tụng trong làng vănđương thời Qua thơ anh, người ta thấy anh có nhiều suy nghĩ về thời thế vàđất nước trước những hiện thực đau thương do bọn cướp nước và bè lũ taysai gây nên

Cũng vào năm 1929, anh trở ra Hà Nội và cho đến 1941, anh viết nhiềubáo chí, có tờ là văn học, có tờ là thông tin: Thực nghiệp, Đông phương, Phổthông, Công dân, Thời vụ, Tương lai, Tao đàn, Hà Nội tân văn, Đông Pháp,v.v Ngoài những bài về văn học và thời sự, anh còn viết: Lịch sử Đề Thám

và Vua Hàm Nghi với việc kinh thành thất thủ Lòng yêu nước của tác giả thểhiện rất rõ: Anh đề cao khí tiết của các lãnh tụ trong phong trào Cần vươngnhư Phan Đình Phùng, Lê Trực, Đinh Công Tráng, Nguyễn Xuân Ôn và anhchế giễu thái độ tên tướng Pháp Đơ Cuôcxy (Courcy)

Những bài anh viết có thể chia làm bốn loại:

1 Một loại văn học bình luận, gồm những bài báo về Nho, Lão: đínhchính những sai lầm về văn học, triết học Trung Quốc, v.v

2 Một loại bút chiến, gồm những bài đả kích những tệ tục, thói tham ô,dởm đời của bọn quan lại, cường hào tư sản Cũng có những bài viết dướidạng châm biếm, trào lộng, như những bài ở mục Nói mà chơi

3 Một loại dịch thuật, như dịch một số tác phẩm văn học của nước nhàhay một số sách của Trung Quốc

4 Một loại nữa là phóng sự và tiểu thuyết

Bất kỳ ở thể loại nào, cây bút của Ngô Tất Tố cũng sắc xảo nhiều khiquá sôi nổi, thiếu bình tĩnh Dù sao, các bạn đồng thời với anh đều thừa nhậnanh là một tay bút chiến đầy nhiệt tình luôn luôn đứng về phía nhân dân, đảkích không khoan nhượng giai cấp phong kiến và giai cấp tư sản

Vì ghét cay ghét đắng giai cấp phong kiến, nên Ngô Tất Tố đả kích họcthuyết của Khổng Tử, một học thuyết phục vụ đắc lực giai cấp phong kiếnthống trị, Khổng Tử cho là mỗi cá nhân đều có thiên mệnh Quần chúng nhândân phải chịu áp bức, bóc lột, phải chịu khổ cực là do số phận do trời đã địnhtrước, tức thiên mệnh Học thuyết của Khổng Tử ru ngủ nhân dân, nhằm thủtiêu tính chiến đấu của nhân dân Nhưng thực tế đã không diễn ra như vậy,Khổng Tử không có triết học tự nhiên như Lão Tử Đối tượng của tri thức củaKhổng Tử là thi, thư, lễ, nhạc chứ không phải là tự nhiên

Vào thời trước Cách mạng tháng Tám, trong khi đã dịch sách Khổnggiáo, dịch Mặc Tử và Lão Tử, Ngô Tất Tố đã không có những tài liệu đầy đủ

về triết học như chúng ta ngày nay để nghiên cứu, nhưng do nhận thức sâusắc của anh, do anh biết đứng về phía nhân dân lao động, thiết tha ước mongcho quần chúng lao động có một đời sống ấm no, hạnh phúc nên anh đã dịch

và giới thiệu Mặc tử và Lão tử Như vậy, trong việc dịch tác phẩm triết họcTrung Quốc, anh cũng đã theo một tư tưởng chủ đạo như khi anh sáng tác.Ngay những tác phẩm hiện đại của nước ngoài mà anh dịch cũng vậy HoàngHoa Cương, Trời hửng, Suối thép do anh dịch, đều là những tác phẩm giáodục nhân dân lòng yêu nước và đề cao tinh thần chiến đấu của quần chúnglao động

Vào những năm của thập kỷ 30, khi bắt đầu quen biết anh, tôi phảingạc nhiên: “Sao con người lầm lỳ, ít nói, mà đến khi viết lại hăng như vậy?”.Anh ít nói như để dành lời đanh thép trút lên trang giấy Tuy nét mặt anhcương nghị, nhưng anh thường nheo mắt cười một vẻ rất hiền Khi vui anh

em, anh chỉ uống vài chén rượu là mặt đã đỏ gay, trán nổi gân, bỏ khăn xếp,chẳng nói một lời, lăn ra ngủ Hình như lúc nào anh cũng kìm lại mọi ý nghĩ vàtình cảm, đúc kết lại trong trí não để đưa vào tác phẩm Anh ăn mặc xuềnhxoàng, quanh năm chỉ cái áo the thâm, cái quần trúc bâu, đôi giầy hạ

Trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ, vốn có lòng yêu nước, anh càng thấy

rõ hơn những nỗi khổ cực của nhân dân và vì sao mà anh mất nước Cũngnhư một số nhà văn lúc bấv giờ, anh đã hiểu một phần nào thế nào là đấutranh giai cấp Anh sửa lại tập Tắt đèn bắt đầu viết từ 1936 Sách được in ra(1939), nhưng mấy tháng sau thì thực dân Pháp ra lệnh cấm lưu hành.Những bài của nhà văn khác giới thiệu hoặc phê bình quyển Tắt đèn cũng bịkiểm duyệt xoá bỏ Trước tình hình ấy, anh Tô không ngừng bút Anh bắt đầuviết Việc làng

Tôi nói với anh: “Tôi mới nhận việc ở Hà Nội tân văn, anh cứ viết dần đi

và gửi cho ban biên tập” Thế là tiểu thuyết Việc làng bắt đầu đăng ở Hà Nội

tân văn (năm 1940) mỗi tuần một trang báo Hồi đó, anh rất túng thiếu, nhưngkhông vì thế mà buồn nản Lúc nào anh cũng nhìn về phía trước.

Anh Ngô Tất Tố đả kích rất mạnh những thói hủ bại ở hương thôn,nhưng trong gia đình và ngoài xã hội, anh xử sự rất hoà nhã, theo đúngphong cách nhà nho Cứ mỗi năm hai lần, anh đến ăn giỗ nhà ông Ngô NgọcLiên mà anh gọi là chú ở Thái Hà, rồi anh lại sang chơi tôi ở gần đó Tôi dámchắc anh đi dự Việc làng ở Lộc Hà cũng đều đặn như thế Do phong thái mựcthước ấy, anh được họ hàng làng mạc kính mến và anh mới có điều kiệnquan sát tỉ mỉ, miêu tả được sinh động nông thôn và người nông dân trong haitác phẩm Tắt đèn và Việc làng Cũng do bản thân là nhà nho và gia đình anhmấy đời theo Nho học, nên anh đã viết Lều chõng một cách cặn kẽ, nhiềuđoạn quá tỉ mỉ

Xây dựng Lều chõng, Ngô Tất Tố muốn cho người đọc thấy được cáchhọc cổ hủ, giáo điều và lối thi cử lỗi thời dưới chế độ phong kiến suy tàn Nhànước phong kiến muốn kén chọn nhân tài, nhưng rút cục lại loại mất nhữngngười có tài Người có lương tri và thông minh như Vân Hạc có một số nhậnthức về học tập, về thi cử không giống các bạn của anh, nhưng rồi “côngdanh ai dứt lối nào cho qua” anh cũng vẫn Lều chõng đi thi Còn người congái lấy chồng thì không phải vì tình yêu, mà vì muốn được làm bà nghè, bàthám Lều chõng đã miêu tả một bi kịch của những người trí thức và phụ nữthời phong kiến, do sự vỡ mộng về công không thành danh không toại, anh

đồ vẫn hoàn là anh đồ và chị đồ vẫn hoàn là chị đồ Tính chất hiện thực phêphán của cuốn tiểu thuyết rất rõ Nhược điểm của nó là tác giả đã quá đi sâuvào những quan hệ thầy trò, bè bạn, những lối giảng dạy và những lối giao

du, hành lạc của nhà nho làm cho người đọc có thể lầm tưởng tác giả cònluyến tiếc, thích thú cái gì đó của đời sống nhà nho xưa

Việc làng là một tiểu thuyết phóng sự về những hủ tục mà bọn cườnghào muốn duy trì ở nông thôn để đưa vào đó mà bóc lột nông dân đến xươngtuỷ Mỗi mẩu chuyện trong Việc làng là một tấn bi kịch Tác giả luôn luôn lên

án bọn “ăn trên ngồi trốc” tay sai của thực dân và phong kiến thống trị, bọn

đầu trâu mặt ngựa, đã làm cho nhiều gia đình ở nông thôn bị khánh tận, nhiềunông dân phải tự tử, hoặc bỏ làng, chỉ vì phải đóng góp “Việc làng" quá nặng.Trong tiểu thuyết này, chúng ta thấy có những hiện tượng tiêu cực trong tưtưởng người nông dân và đây là một hiện thực ở nông thôn Việt Nam trướccách mạng tháng Tám.

Ở nước ta, vấn đề nông nghiệp là vấn đề quan trọng bậc nhất, Ngô Tất

Tố là nhà văn hiện thực đã viết thành công về nông thôn trong Tắt đèn vàViệc làng Hai tác phẩm này là những tài liệu quý giá để chúng ta có cơ sở mànhận định về người nông dân Việt Nam đã lột xác đến mức nào trong cảnhnông thôn đổi mới dưới chế độ xã hội chủ nghĩa

Nhìn một cách khái quát những sách sáng tác, phê bình, nghiên cứu vàdịch thuật của Ngô Tất Tố trong 30 năm (1924-1954), chúng ta thấy nhữngcông trình ấy của anh là một khối thống nhất theo tư tưởng chủ đạo của mộtnhà văn luôn luôn đứng về phía nhân dân

Trích sách Những năm tháng ấy,

Nxb Văn học, H 1987

LỜI GIỚI THIỆU TUYỂN TẬP NGÔ TÂT TỐ

TRƯƠNG CHÍNH

Khi Ngô Tất Tố quvết định sống bằng ngòi bút, ông chỉ mới nghĩ rằng ít

ra ông cũng có thể dùng vốn Hán học của mình mà dịch sách Tàu ra quốcvăn, như Nguyễn Đỗ Mục, Đoàn Tư Thuật rồi in thành sách, hoặc đăng đều

kỳ trên các tạp chí, trên phụ trương văn chương các báo hàng ngày Nhưng

từ đầu thập kỷ 30, báo chí sách vở của ta có một sự đổi mới về nội dung cũngnhư về hình thức khá rõ nét Người đọc đã chán các cuốn sách tiểu thuyếtlãng mạn Trung Quốc của Từ Trẩm á, mà đòi hỏi những thiên truyện ngắn,truyện dài có ít nhiều tính chất hiện thực, những thiên phóng sự, điều tra, ghiđiều mắt thấy tai nghe, chuyện bất công, vô lý, cảnh đau khổ lầm than trong

xã hội về nghị luận, họ cũng chán những bài cao đàm khoát luận đạo mạo,

đại cà sa, trên Nam Phong, Trung Bắc tân văn mà đòi hỏi những bài ngắngọn, hoạt bát, châm biếm nhẹ nhàng.

Điểu đáng để ý là các nhà văn, nhà báo lúc này đều trẻ, Tây hoá Độcgiả lúc này cũng toàn là sinh viên, học sinh, viên chức, tiểu thương ở các đôthị lớn Đại đa số quần chúng nhân dân, vì chính sách ngu dân của đế quốcphong kiến, bị gạt ra ngoài hoạt động văn học nghệ thuật

Lại nữa, từ sau những năm 1930, 1931, chế độ kiểm duyệt hết sức gắtgao; nhà văn, nhà báo có ít nhiều tư tưởng tiến bộ không thể nói được trênsách báo công khai những điều mình muốn nói Hơi một tí là cắt xén, xoá bỏ,đình bản, đóng cửa toà báo Trong bốn năm, từ 1931- 1934, số báo bị đìnhbản là 161 tờ Do nhân dân ta đấu tranh, đầu năm 1935, chính quyền thựcdân bắt buộc phải bỏ lệnh kiểm duyệt ở Nam Kỳ, đầu năm 1937 ở Bắc Kỳ vàTrung Kỳ Nhưng chỉ được hai năm đại chiến thế giới lần thứ hai bùng nổ, thìđâu lại hoàn đấy

Ngô Tất Tố xuất thân nhà nho, nay muốn theo đuổi nghề cầm bút, tấtnhiên phải thay đổi tư tưởng, thay đổi văn phong cho ngang tầm với thời đại.Điều đó, ông đã làm được

Về mặt tư tưởng, đúng là như thế Đọc những bài bình luận thời sựNgô Tất Tố viết suốt mười lăm năm (1930 đến 1945), có thể thấy ông luônluôn hướng về phía trước, muốn cho kịp người Nhưng không phải vì thế mànói ông theo thời, ông thực lòng như vậy Ông không hề đứng trên quan điểmlập trường nhà Nho mà đặt vấn đề và giải quyết vấn đề Những người thế hệông, kể cả những người tiến bộ nhất, đều hô hào hoà hợp đạo Khổng Mạnhvới văn minh Âu Tây, có công kích nho giáo cũng chỉ công kích một vài điểmtrong Hán nho, Tông nho, chứ không động đến những nhân tố chủ yếu củađạo Khổng Mạnh Ngô Tất Tố thì trái lại Đề cập đến Khổng Mạnh, ôngthường lấy giọng chế nhạo Như nói: “Cụ Khổng, cụ Mạnh đều sính làm quan”

và “tuỳ vào thời một cách dễ dãi” (Con cháu khôn hơn ông vải - Thời vụ, ngày5-4-1938), hoặc nhắc đến chuyện tên quân phiệt Tưởng Giới Thạch, để duytrì thế lực hắn đã “hô hào chấn hưng đạo Khổng” (Chúa trùm áo nâu sẽ xuống

địa ngục - Thời vụ ngày 3-5-1936) Cũng năm 1938, viết bài phê bình Nhogiáo của Trần Trọng Kim, ngoài việc nhận xét tác giả dùng tư liệu không chínhxác, đem tư tưởng người khác làm tư tưởng của Khổng Tử, “dịch sai nghĩahoặc thêm ý mình vào văn Kinh truyện”, ông còn vạch cho mọi người thấydụng tâm của Trần Trọng Kim là lý tưởng hoá đạo Khổng, cho rằng đạo ấy

“rất thích hợp với chân lý, thật là đạo xử thế rất hay, rất phải, ai theo cũngđược và thi hành ra đời nào cũng được” Ông chưa trực kiện công kích triết lýKhổng Mạnh, nhưng ông công kích những người sùng bái các vị “thánh” đó

để hưởng ứng chủ trương của thực dân đề xướng phong trào phục cổ, nhữngngười mắc vào tròng chính lại là những người ít tuổi hơn Ngô Tất Tố và là tâyhọc hẳn hoi Người thì sáng tác, người thì dịch thuật, người thì nghiên cứu, ainấy đều thi vị hoá quá khứ, đề cao đạo đức phong kiến, tuyên truyền ý thức

hệ duy tâm Ngô Tất Tố bấy giờ có viết cuốn tiểu thuyết Lều chõng, nhưng từđầu chí cuối, ông chỉ trích nền giáo dục phong kiến là nhồi sọ, văn chươngtrường ốc là sáo rỗng, cách kén chọn nhân tài theo khoa cử là vô nghĩa

Tác giả Lều chõng làm cho chúng ta nhớ đến nhà văn châm biếm xuấtsắc Trung Quốc, Ngô Kính Tử, với Chuyện làng nho Trong Lều chõng cónhiều chuyện khá khôi hài: một chuyện cụ già “sức yếu vác không nổi Lềuchõng, trượt ngã, nằm chỏng gọng trên đường, lều gác chéo giữa cổ, chiếcchõng tre và cái tráp đè trên bụng”; chuyện người đỗ “nhảy lên như choi choigiữa phố mà hét: “Sỏ lợn về ai? Sỏ lợn về ai?”; người trượt “kêu gào chán thìgiãy đành đạch ở mặt đường như người ngộ gió” Cũng những năm này, NgôTất Tố nghiên cứu Lão tử, Mặc tử, dịch Kinh dịch với ý đồ làm ngược chủtrương của chính quyền thực dân Lão tử là một công trình nghiên cứu có tinhthần phê phán khoa học, tiếp thu nhiều nhận định của các nhà nghiên cứutiến bộ Trung Quốc trước giải phóng Ông khai thác những nhân tố duy vật vàquan điểm biện chứng trong học thuyết này, nói rằng “vũ trụ quan của Lão tử

là một vũ trụ quan vô thần”, phê phán chủ nghĩa vô vi của Lão tử, “đem ra thihành việc xử thế là một thuyết hoàn toàn tiêu cực, đem ra ứng dụng về chínhtrị tức là chính sách phóng nhiệm, tự do vô chính phủ” Ông đề cao Mặc tửcũng là chống Nho giáo, chống phục cổ, chống thuyết hữu mệnh, chống chiến

tranh xâm lược Cuốn Kinh dịch ông dịch năm 1943, là để mọi người thấy “cáikhó hiểu của Kinh dịch không tại ý tứ sâu xa, chỉ tại lời văn chủng chẳng rời

rã, ngớ ngẩn, đột ngột, giống như lời nói của bọn đồng cốt, không đầu đuôi,không mạch lạc, có chỗ lại không đúng với văn pháp nữa” (Những điều nênbiết) Thái độ ấy của ông đối với một tác phẩm mà thời bấy giờ nhiều người,

kể cả cũ lẫn mới, Nho học cũng như Tây học, hết lời ca ngợi và làm cho càngthần bí thêm, chứng tỏ Ngô Tất Tố không còn có thể gọi là một nhà “cựu học”,một “nhà nho” nữa! Ngô Tất Tố thương hại những nhà nho “lạc bước trongthời đại mới, bơ vơ đứng giữa ngã ba với những cơn gió mưa cát bụi để chờngày chấm dấu hết cho trang lịch sử Hán học của nước Nam” (Hán học cuốinăm Kỷ Mão - Hà Nội tân văn, 1940)

Thật ra đã từ lâu, từ khi bước vào làng văn, Ngô Tất Tố luôn luôn cốgắng vượt mình để theo kịp trào lưu tư tưởng mới Những năm 1930-1931,ông đã viết nhiều bài bình luận ngắn chống chủ trương “bảo tồn quốc tuý”,

“đem những cái cặn bã của cửa Khổng sân Trình mà nhồi mãi vào óc độcgiả”, “cổ động dân quê duy trì cái thói tục ở góc điếm sân đình”, “hô hào cácbạn gái cứ giữ gìn cái sinh hoạt ở cửa buồng xó bếp” Ông mỉa mai cay đắng:

“Phải bảo tồn là phải! Có khuyến khích được nhiều người bảo tồn những món

đó mới xứng đáng là cơ quan độc nhất của phụ nữ, mới xứng đáng là hướngtiên phong trong đội quân tiến thủ” (Kiểu đất ở phố Hàng Trống, Mười nămnữa báo chí Bắc Kỳ sẽ cổ động đến “thò lò” “quay đất”, Hỡi đồng bào ViệtNam, chúng ta nên vẽ mình cho con cháu chúng ta - Đông Phương, 1931)

Ý thức tự vượt mình nhất quán ở Ngô Tất Tố được biểu hiện khôngphải một lần mà nhiều lần, trong những trường hợp khác nhau, về nhữngchuyện khác nhau Trong cuốn Văn học đời Lý (1942), ông nói: “Vận hội mộtnước trông ở tương lai nhiều hơn trông ở quá khứ” Trong cuốn Văn học đờiTrần (1942), ông ca tụng “những kẻ học giả chưa bị trói buộc vào trong xiềngxích của nghề từ chương”, ca tụng “những bậc đạo học cao rộng như ChuVăn An, Trương Hán Siêu”, về Hồ Quý Ly ông nói thêm “Phải biết những điềuông ta nói đó chẳng những ở ta từ trước đến hồi gần đây chưa nghĩ tới, mà

đến ở Tàu, trừ bọn Thanh Nho sinh sau Quý Ly ba bốn thế kỷ, cũng chưa có

ai dám nói Như vậy đủ biết ông ta thật là một người có tư tưởng độc lập,không chịu nhắm mắt theo những thành kiến của cố nhân”

“Nhà nho” Ngô Tất Tố là như thế Chỉ có thể gọi ông là “nhà nho” với ýnghĩa ông có một cái vốn Hán học cao, so với bạn đồng nghiệp lớp sau cùngông làm báo, viết sách Ông không hề bị tư tưởng nhà nho ràng buộc

Nổi bật nhất ở “nhà nho” Ngô Tất Tố là lòng yêu nước

Lòng yêu nước của ông không giống lòng yêu nước của “nhà nho” cùngthời thể hiện trong thơ văn cách mạng sáo, lặp đi lặp lại những từ “non sôngđất nước”, “gánh giang sơn”, “nợ nước non”, “trời Âu bể Á”, dù cảm xúc cóchân thành đến mấy cũng không còn làm ai rung động nữa Trong chừng mực

mà kiểm duyệt thời bấy giờ cho phép, với các bài bình luận, với sáng tác củamình, Ngô Tất Tố thẳng thắn vạch trần bộ mặt bỉ ổi của những tên tay sai đầu

sỏ, không sợ sệt, không e dè, kiêng nể, chỉ rõ thực chất những tổ chức tôngiáo, văn hoá, chính trị: Hội Phật giáo, Hội khai trí tiến đức, Viện dân biểu,cho đó chỉ là “những thứ trò chơi mà thực dân bày ra cho đủ lệ bộ để lừa bịpdân chúng mà thôi” Ông có giấu giếm quanh co gì đâu! Đó là chưa kể nhữngchuyện lịch sử ông viết năm 1935 về Hàm Nghi, Đề Thám, trực tiếp nói về sựxâm lược và chống xâm lược

Từ năm 1937 đến 1939, chế độ kiểm duyệt bãi bỏ, ấy là dịp cho NgôTất Tố đả kích thẳng vào tên thống sứ Bắc Kỳ Tôlăngxơ (Tholance) tên thốngđốc Nam Kỳ Pagiê (Pagés), tên toàn quyền Brêviê (Brevié), tên tổng trưởngthộc địa Măngđen (Mandel) Ông dùng một hình ảnh rất sinh động để nói tínhchất giả dối của chính sách hiệp tác Pháp - Nam: “Khi ngẫm xem thân thế củahai bên như một kẻ nằm trên giường một người nằm dưới đất, một kẻ ăn thịt,một người nằm gặm xương, thì cái tinh thần thân ái vẫn còn lâu mới thắmthiết được” (Hiệp tác hay hiếp tác - Thời vụ, ngày 20-12-1938) Trong nhiềubài liên tiếp, ông nêu mánh khoé tuyên truyền mị dân, kêu gọi dân bản xứ:

“đóng góp với mẫu quốc về quân phí, về quốc trái, về lạc quyên”, cũng nhưnhững cách đầu độc dân bản xứ bằng rượu, thuốc phiện, vi trùng hoa liễu, thì

ông không ngại nói trắng ra rằng bọn thực dân sang đây là để vơ vét: “Nhữngquan lại công chức hàng năm biết bao nhiêu gia đình khi nheo nhóc kéo sang,chẳng bao lâu đã phởn phơ kéo về, hành lý kĩu kịt! Lại biết bao nhiêu nhữngtài chủ, nghiệp chủ và điền chủ cùng những danh công đại thương phiếu trênthị trường quốc tế có một địa vị cao quý làm cho bao kẻ thèm muốn cái xứ bờxôi ruộng mật này ” (Cho no đủ đã - Thời vụ, ngày 13-12-1938).

Đành rằng trong hai năm này, báo chí ta có nhiều bài đả kích thực dânmạnh mẽ không kém, nhưng các tác giả thường pha giọng khôi hài, đùa bỡnvào làm cho người ta cười, vui hơn là căm giận Ngô Tất Tố viết nghiêmchỉnh, có châm biếm, nhưng không gây cười, hay gây cười cũng để tỏ ý khinh

bỉ Ông lên án không úp mở chính quvền thực dân và chế độ thực dân, khôngphải chỉ nói đến những cái lố lăng, dâm ô, trụy lạc của những thằng Tây đoan,những tên chánh cẩm, những tên săng đá hoặc những mụ me Tây

Lòng thương dân của Ngô Tất Tố cũng khác Bản thân ông là một nhànho nghèo, sinh trưởng ở nông thôn, chứng kiến bao nhiêu nỗi khổ của ngườidân, cho nên khi có dịp là ông đứng về phía họ mà tố cáo nỗi cơ cực của họ,trong các bài bình luận, các thiên phóng sự, điều tra, cả trong sáng tác nữa.Trong bình luận, ông buộc tội những kẻ gây ra tình trạng đó; trong phóng sự,điều tra, ông nói về người thật việc thật; trong sáng tác, ông xây dựng thànhđiển hình Có so sánh tác phẩm của ông với các tác phẩm của những nhàvăn đồng thời mới thấy sự khác giữa quan điểm, lập trường của ông với lậptrường, quan điểm của những nhà văn kia Có khi cùng sử dụng một đề tài,xây dựng một loại nhân vật nhưng một bên cố ý phơi bày nỗi cực khổ củaquần chúng lao động, một bên cố ý nhấn mạnh khía cạnh ngây ngô, dại dột,tục tĩu, bóp méo hiện thực khách quan, sa vào chủ nghĩa tự nhiên nhằm mụcđích thoả mãn óc tò mò của người đọc Ngô Tất Tố- không tài hoa bằng họ

Họ không cần biết thật rõ đối tượng phản ánh, cũng có thể viết thành nhữngthiên phóng sự, những cuốn tiểu thuyết dày hai ba trăm trang! Còn ông, chỉviết những cái ông nung nấu lâu ngày, rồi tự hạn chế trong khuôn khổ đề tàicho phép Nguyễn Công Hoan kể: “Thấy Vũ Trọng Phụng viết Vỡ đê (bấy giờ

Vỡ đê còn đăng trên báo Tương lai), Ngô Tất Tố nói: “Vũ Trọng Phụng viếtthế nào được truyện về nhà quê Để tôi viết cho!” Thế là anh viết Tắt đèn(Đời viết văn của tôi, Nxb Văn học, 1971) Chính vì thế mà tác phẩm của NgôTất Tố thực hơn, sát hơn, không chỗ nào giả tạo, không lấy trí tưởng tượngthay cho quan sát Thời kỳ 1936-1939, tức là thời kỳ Mặt trận Dân chủ, vănhọc hiện thực phê phán công khai xuất hiện khá nhiều phóng sự, điều tra,truyện ngắn, truyện dài phản ánh cuộc đời những người cùng khổ vì miếngcơm manh áo, tố cáo bọn hương lý, cường hào, bọn tham quan ô lại, nhưng

ít tác phẩm chín chắn và được tin cậy bằng Tắt đèn và Việc làng của Ngô Tất

Tố Khi cuốn Tắt đèn của ông ra đời, nhà phê bình Minh Tước có viết trên tờMới (số 4, 1939) một câu rất có ý nghĩa: “Nhà Nho ấy đã vượt khỏi cả thế hệcủa mình Người môn đồ của Khổng Mạnh này đã thở hút cái không khí xãhội của K Marx như tất cả những thiếu niên văn sĩ ở hàng tranh đấu, để viếtcho chúng ta quyển “Tắt Đèn” Trong văn phẩm ấy, ông Ngô Tất Tố đã dùngđược đắc sách cái phương pháp khách quan để tả ra cho chúng ta biết rõràng những cảnh tượng nơi hương ẩm, là một chỗ mà người ta nhờ ông,nhận thấy rất nhiều sự mâu thuẫn và hủ nát” Nói như thế không phải nói NgôTất Tố đã là một nhà văn cách mạng, một nhà văn mác-xít Ông chưa hiểunhiều về cách mạng, chưa tin tưởng ở cách mạng, chưa có quan điểm giaicấp, chưa hiểu phương pháp sáng tác duy vật biện chứng, nhưng ông phânbiệt rõ ai bạn, ai thù, bản thân ông đứng về phía nào

Đến khi thực dân Pháp đàn áp khốc liệt phong trào cách mạng, Đảngrút vào vòng bí mật văn chương công khai đi vào con đường bế tắc, theo xuhướng trụy lạc, siêu thoát, hình thức chủ nghĩa, quay về quá khứ, thì Ngô Tất

Tố không thể ngang nhiên viết những tác phẩm như Tắt đèn nữa, nhưng ôngvẫn cho đăng báo rồi in thành sách tập phóng sự Việc làng Ông viết cuốntiểu thuyết Lều chõng, không phải để theo phong trào phục cổ Ông nghiêncứu Lão tử, Mặc tử, cũng không phải đề cao chủ nghĩa duy tâm như đã nói ởtrên Ông sưu tầm văn học cổ điển, ra các cuốn Văn học đời Lý, Văn học đờiTrần, Thi văn bình chú, dịch Hoàng Lê nhất thống chí rõ ràng với tinh thầndân tộc đúng đắn, nghiêm túc Ông sử dụng cái vốn ông có sẵn để đặt nền

tảng cho một công việc mà bây giờ chúng ta làm tốt hơn và khoa học hơn.Trong các công trình này, ông có ý thức đề cao những bài thơ, bài văn chứachan lòng yêu nước, ca ngợi cảnh đẹp non sông, dành cho văn Nôm một vị tríxứng đáng Có thể nói ông đã khai thác vốn cổ theo tinh thần dân tộc.

Nhìn lại cả quá trình dài từ 1930 đến 1945, Ngô Tất Tố không hề chaođảo, ngả nghiêng như nhiều nhà văn cùng thời Người ta thường nói đến

“nhân phẩm”, “phẩm cách”, “khí phách nhà nho” của Ngô Tất Tố là ở chỗ đó.Ông sống về nghề văn, nghề báo, nhưng không chạy theo đồng tiền; nghèonhưng vẫn giữ mình trong sạch; theo cho kịp thời mà không xu thời; trungthực, dám nói thẳng, nói thật; tôn trọng ngòi bút, không dùng ngòi bút làmnhững việc trái lương tâm Ông không tha thứ những tên bồi bút đã đành, ôngcũng rất chê những nhà văn, nhà báo tráo trở, hữu thuỷ vô chung, coi thườngvai trò “tiền phong”, “hướng đạo” của họ Khi bị sở mật thám bắt giam, ôngcương quyết từ chối không chịu để cho tên tay sai Phạm Lê Bổng bảo lãnhvới điều kiện phải viết cho tờ báo Nam cường của hắn, một tờ báo “quốc gia”giả hiệu, giống tờ Tổ quốc An Nam xuất bản bằng tiếng Pháp(Patri - eannamite) cũng của hắn Trong kháng chiến, ông không thèm nhận tiền nhuậnbút của những nhà xuất bản trong nội thành in lại tác phẩm của ông Rõ ràng

đó là khí tiết của nhà nho: “phú quý, không ham; nghèo hèn, không thay đổidạ; uy quyền, không thể khuất phục” Cách mạng tháng Tám thành công, NgôTất Tố đã có mặt; bắt đầu kháng chiến toàn quốc, ông ra chiến khu Năm

1948, ông được vinh dự ra nhập Đảng cộng sản Đông Dương Con đườngông đi là một con đường thẳng

Trích sách tuyển tập Ngô Tất Tố, Tập I,

NXB Văn học, H.1994

NGÔ TẤT TỐ

NGUYỄN ĐĂNG MẠNH

Nói đến Ngô Tất Tố, người ta không thể không nghĩ đến cái làng quênghèo Việt Nam thời thuộc Pháp mà tiếng trống thúc dồn sưu hàng năm đedọa người nông dân như một tai họa khủng khiếp.

Tiếng nói văn học của Ngô Tất Tố không những là tiếng kêu cấp cứuđòi cơm áo cho những người nông dân cùng khổ, mà còn là tiếng nói đanhthép, dõng dạc khẳng định nhân phẩm cao đẹp của họ trong bùn nhơ của xãhội thực dân phong kiến

Điều đó xác định vị trí đầy vinh dự của Ngô Tất Tố trong dòng văn họchiện thực phê phán Việt Nam 1930-1945

Ngô Tất Tố quê ở làng Lộc Hà, huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh (nay thuộc

xã Mai Lâm, huyện Đông Anh, Hà Nội) Quê hương nhà văn cũng là quêhương của những điệu dân ca quan họ, của nhiều truyện thần thoại, cổ tíchrất thú vị, đồng thời cũng là xứ sở của nhiều hủ tục nặng nề được duy trì từngàn xưa cùng với chế độ phong kiến

Ngô Tất Tố sinh trưởng trong một gia đình nhà nho nghèo Ông nội nhàvăn lận đận bảy khóa thi hương cũng chỉ đậu tú tài Ông thân sinh đành chịuthân phận thầy đồ, sau sáu lần Lều chõng về không Đó là những nạn nhâncủa chế độ khoa cử thối nát thời phong kiến đã góp nhiều tài liệu sống cho tácphẩm Lều chõng sau này của nhà văn

Gia đình Ngô Tất Tố thuộc loại gia đình nông dân nghèo phải lĩnh thêmruộng làng để cày cấy và thường phải vay nợ lãi Hoàn cảnh đó giúp nhà văn

dễ dàng thông cảm với cuộc sống khổ cực của nông dân lao động dưới sự ápbức bóc lột của bọn cường hào địa chủ

Ngô Tất Tố xuất thân Nho học Năm 22 tuổi, trong một kỳ khảo hạch địaphương, ông đỗ đầu, nên người ta thường gọi ông là “đầu xứ Tố” NhưngNgô Tất Tố đã sớm bỏ bút lông, cầm bút sắt, hăng hái bước vào làng vănlàng báo, tự tạo cho mình một địa vị xứng đáng

Sau cách mạng, Ngô Tất Tố gia nhập hội văn hoá cứu quốc Khángchiến toàn quốc, quê hương ông trở thành khu du kích, ông đã hi sinh một