Giải pháp đẩy mạnh chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng sản xuất hàng hóa tại huyện đăk glong, tỉnh đăk nông

Tr 104 thúc đẩy sản xuất nông nghiệp phát triển, đạt hiệu quả cao và bền vững, việc hoàn thiện và xác định một cơ cấu cây trồng hợp lý, phù hợp với xu hướng phát triển chung của nền kin

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác

Đăk Nông, ngày 05 tháng 10 năm 2016

Học viên thực hiện

Mai Văn Tùng

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt thời gian 2 năm học ở Trường, em đã được Quý Thầy, Cô giáo của Trường Đại học Lâm nghiệp truyền đạt những kiến thức xã hội và kiến thức chuyên môn vô cùng quý giá cả về lý thuyết và thực tiễn Những kiến thức hữu ích đó sẽ luôn hỗ trợ em trong công tác hiện hữu và trong tương lai

Với tất cả lòng tôn kính, em xin gửi đến Quý Thầy, Cô giáo của Trường Đại học Lâm nghiệp lòng biết ơn sâu sắc Đặc biệt em xin chân thành cảm ơn

TS Trần Thị Thu Hà đã tạo điều kiện thuận lợi, hướng dẫn tận tình và giúp đỡ

em trong suốt quá trình nghiên cứu để em có thể hoàn thành Luận văn tốt nghiệp này

Đồng thời, Tôi xin gửi lời cảm ơn đến toàn thể Anh, Chị, Em trong Cục thống kê tỉnh, Ủy ban nhân dân huyện, Phòng nông nghiệp, Chi cục thống kê huyện Đăk Glong, Lãnh đạo các xã và bà con nông dân trên địa bàn huyện Đăk Glong đã nhiệt tình giúp đỡ, tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành tốt đề tài tốt nghiệp của mình

Sau cùng tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè, người thân luôn bên cạnh tôi, động viên, khích lệ tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn này

Em xin chân thành cảm ơn!

Học viên thực hiện

Mai Văn Tùng

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN 1

LỜI CẢM ƠN 2

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục ti u nghi n cứu 4

Mục tiêu tổng quát: 4

Mục tiêu cụ thể: 4

3 Đối tượng và phạm vi nghi n cứu của đề tài 5

Đối tượng nghiên cứu của đề tài 5

Phạm vi nghiên cứu của đề tài 5

4 Nội dung nghi n cứu: 5

5 Kết cấu luận văn 6

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHUYỂN ĐỔI CƠ CẤU CÂY TRỒNG THEO HƯỚNG SẢN XUẤT HÀNG HÓA 7

1.1 Cơ sở lý luận về chuyển đổi cây trồng theo hướng sản xuất hàng hóa 7

1.1.1 Cơ cấu cây trồng 7

1.1.2 Sản xuất hàng hóa và sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hóa 10

1.1.3 Nội dung chuyển đổi cây trồng theo hướng hàng hóa 12

1.1.4 Các yếu tố tác động đến chuyển đổi cây trồng theo hướng hàng hóa 14

1.1.5 Yêu cầu đối với chuyển đổi cây trồng theo hướng hàng hóa 25

1.2 Cơ sở thực tiễn về chuyển đổi cây trồng (kinh nghiệm của các nước và của các tỉnh khác ở Việt Nam) 27

1.2.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới 27

1.2.2 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 31

1.2.3 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 32

1.2.4 Bài học rút ra cho huyện Đăk Glong 33

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN

CỨU 35

2.1 Đặc điểm cơ bản của huyện Đăk Glong, tỉnh Đăk Nông 35

Hình 2.1 bản đồ hành chính huyện Đăk Glong 35

2.1.1 Đặc điểm tự nhiên 35

2.1.2 Đặc điểm kinh tế xã hội 43

2.1.3 Nhận xét chung về vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Đăk Glong 59

2.2 Phương pháp nghi n cứu 61

2.2.1 Phư ng pháp chọn địa điểm nghiên cứu 61

2.2.2 Phư ng pháp thu thập số liệu, tài liệu 61

2.2.3 Phư ng pháp xử lý số liệu 62

2.2.4 Các chỉ tiêu đánh giá sử dụng trong luận văn 62

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 63

3.1 Thực trạng về chuyển dịch cơ cấu cây trồng huyện Đăk Glong giai đoạn 2011- 2015 63

3.1.1 Chuyển dịch c cấu kinh tế theo ngành của huyện Đăk Glong 63

3.1.2 Chuyển đổi cây trồng theo hướng hàng hóa huyện Đăk Glong 64

3.1.3 Thực trạng c cấu cây trồng theo thành phần và chuyển dịch c cấu cây trồng theo thành phần kinh tế 83

3.1.4 Thực trạng c cấu cây trồng và chuyển đổi c cấu cây trồng theo vùng sản xuất trong nông nghiệp 84

3.1.5 Thực trạng và chuyển đổi c cấu cây trồng theo hình thức tổ chức sản xuất trong nông nghiệp 84

3.1.6 Thực trạng và chuyển đổi c cấu cây trồng theo lao động trong nông nghiệp 85

3.1.7 Đánh giá chung về chuyển đổi cây trồng của huyện Đăk Glong 87

3.2 Quan điểm, phương hướng và mục ti u chuyển đổi cây trồng của huyện

Đăk Glong trong thời gian tới 91

3.2.1 Quan điểm 91

3.2.2 Phương hướng chuyển đổi cây trồng theo hướng hàng hóa 92

3.2.3 Mục tiêu chuyển đổi cây trồng theo hướng hàng hóa 96

3.3 Một số giải pháp chuyển đổi cơ cấu cây trồng 100

3.3.1 Các giải pháp có tính then chốt nhằm tác động đến phư ng hướng sản xuất trong định hướng phát triển bền vững 101

3.3.2 Các giải pháp có tính đòn bẩy nhằm tác động đến quy mô và hiệu quả của sản xuất 104

3.3.3 Các giải pháp có tính chủ đạo nhằm tác động đến phư ng cách phát triển cụ thể của nông nghiệp và nông thôn trong bối cảnh phư ng hướng, quy mô và hiệu quả đã được xác định 110

KẾT LUẬN 117

1 Kết luận 117

TÀI LIỆU THAM KHẢO 118

ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nông nghiệp bao gồm trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp và thủy sản

là ngành sản xuất vật chất cơ bản của xã hội cung cấp nhiều loại sản phẩm thiết yếu cho đời sống xã hội, là thị trường rộng lớn của nền kinh tế, cung cấp nguồn nhân lực và tạo nên tích luỹ ban đầu cho sự nghiệp phát triển của đất nước Lý luận và thực tiễn đã chứng minh rằng, nông nghiệp đóng vai trò to lớn trong sự phát triển kinh tế Hầu hết các nước phải dựa vào sản xuất nông nghiệp để tạo sản lượng lương thực, thực phẩm cần thiết đủ

để nuôi sống dân tộc mình và tạo nền tảng cho các ngành, các hoạt động kinh tế khác phát triển

Việt Nam là một nước nông nghiệp với điểm xuất phát thấp, trên 70% dân số sống ở nông thôn và 56% lao động xã hội làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp, sáng tạo ra 68% tổng giá trị kinh tế nông thôn, năng suất khai thác đất nông nghiệp và năng suất lao động còn thấp… Để giải quyết những vấn đề này thì thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp có

ý nghĩa vô cùng quan trọng với nước ta

Hòa nhập với xu thế đổi mới, nông nghiệp nước ta đã có những chuyển biến mạnh mẽ trên nhiều lĩnh vực, từng bước thích ứng với cơ chế thị trường, bước đầu gặt hái được nhiều kết quả tốt đẹp Tuy nhiên, nông nghiệp Việt Nam vẫn còn đứng trước những thử thách lớn trong tiến trình chuyển đổi và hội nhập kinh tế khu vực và thế giới Thứ nhất, cơ cấu KTNN chuyển dịch chậm, không cân đối, quy mô sản xuất vừa nhỏ bé vừa chưa theo sát yêu cầu thị trường Thứ hai, cơ sở vật chất, kỹ thuật của nông nghiệp (đường giao thông, thủy lợi tưới tiêu, điện…) còn thấp kém

đã làm hạn chế việc tiếp cận thị trường Thứ ba, lao động thủ công còn

phổ biến, cơ giới nông nghiệp hóa chưa đồng bộ dẫn đến năng suất lao động nông nghiệp còn thấp Thứ tư, hội nhập kinh tế thế giới đòi hỏi ngành nông nghiệp phải cạnh tranh với các nước trong khu vực có trình

độ phát triển cao hơn, có lợi thế so sánh về các mặt hàng nông sản tương

tự như Việt Nam

“Đẩy mạnh chuyển dịch c cấu kinh tế, chuyển đổi mô hình tăng trưởng, coi chất lượng, năng suất, hiệu quả, sức cạnh tranh là ưu tiên hàng đầu, chú trọng phát triển theo chiều sâu, phát triển kinh tế tri thức” (VKĐHĐB TQ lần thứ XI TR 98-99) đây là quan điểm phát triển nhanh bền

vững với phát triển bền vững, phát triển bền vững là yêu cầu xuyên suốt trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội 2011-2020

Để thực hiện mục tiêu chủ yếu về phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội

và môi trường thì phải đảm bảo ổn định kinh tế vĩ mô, xây dựng cơ cấu kinh tế công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ hiện đại, hiệu quả Trong

“Nông nghiệp có bước phát triển theo hướng hiện đại, hiệu quả, bền vững, nhiều sản phẩm có giá trị cao.”(VKĐHĐB TQ lần thứ XI Tr 104) thúc

đẩy sản xuất nông nghiệp phát triển, đạt hiệu quả cao và bền vững, việc hoàn thiện và xác định một cơ cấu cây trồng hợp lý, phù hợp với xu hướng phát triển chung của nền kinh tế không chỉ là yêu cầu có tính khách quan, mà còn là một trong những nội dung chủ yếu của quá trình xây dựng đất nước

Văn kiện Đại hội Đảng bộ huyện Đăk Glong lần thứ III xác định

phương hướng như sau: “…Đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa theo

c cấu kinh tế “công nghiệp- dịch vụ - nông nghiệp”, tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững gắn với tiến bộ và công bằng xã hội, bảo vệ môi trường, nâng cao dân trí, sức khỏe, đời sống vật chất và tinh thần của

nhân dân…” và xác định mục tiêu: “… Chuyển dịch mạnh c cấu kinh tế theo hướng công nghiệp - dịch vụ - nông nghiệp Đẩy nhanh tốc độ phát triển công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp Phát triển dịch vụ nhất là du lịch

và dịch vụ có chất lượng cao Phát triển nền nông nghiệp đa dạng và bền vững, tập trung sức chuyển đổi c cấu cây trồng, phù hợp” Do đó việc

chuyển dịch cơ cấu cây trồng là nhiệm vụ quan trọng trong giai đoạn hiện nay cũng như định hướng trong tương lai của huyện Đăk Glong Việc xác định cơ cấu cây trồng như thế nào là hợp lý để tạo điều kiện cho huyện sử dụng có hiệu quả tài nguyên của mình, phát huy được thế mạnh, đảm bảo được các mục tiêu trước mắt và lâu dài, đây là một việc rất quan trọng

Đăk Glong, là một huyện nghèo nhất trong 8 huyện, thị xã của tỉnh Đăk Nông, đang được hưởng một phần của Nghị quyết 30a của Chính phủ, nằm ở phía Nam của tỉnh Đăk Nông; có diện tích tự nhiên là 144.875 ha; gồm 7 đơn vị hành chính cấp xã, 61 thôn, bon; tổng dân số trên địa bàn huyện hiện có 11.254 hộ, với khoảng 41.910nhân khẩu; có 26 dân tộc sinh sống, trong đó dân tộc thiểu số chiếm khoảng 67,2%, với phần lớn người dân sống bằng nghề nông nghiệp, đời sống khó khăn, cơ sở vật chất còn thiếu thốn Trong những năm qua, kinh tế nông nghiệp của huyện đã

có những chuyển biến tích cực, sử dụng tương đối hiệu quả vào các lĩnh vực kinh tế khác nhau

Tuy nhiên, so với tiềm năng và nguồn lực của huyện thì cơ cấu cây trồng chuyển dịch chậm, không cân đối, quy mô sản xuất vừa nhỏ bé vừa chưa theo sát yêu cầu thị trường; cơ sở vật chất, kĩ thuật trong nông nghiệp nói chung trong trồng trọt nói riêng chưa được trang bị phù hợp đã làm hạn chế việc tiếp cận thị trường và năng suất lao động còn thấp cần có

sự điều chỉnh để phát triển bền vững; hội nhập kinh tế thế giới đòi hỏi

ngành nông nghiệp phải cạnh tranh với các nước trong khu vực có trình

độ phát triển cao hơn và có lợi thế so sánh về các mặt hàng nông sản Do vậy, đẩy nhanh chuyển dịch cơ cấu cây trồng của huyện nhằm khai thác tối đa tiềm năng và lợi thế, tăng sức cạnh tranh của nông sản hàng hóa trên thị trường trong nước và quốc tế, nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp, nâng cao đời sống của nông dân, đóng góp tích cực vào quá trình xây dựng nông thôn mới của tỉnh là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu trong bối cảnh hiện nay

Xuất phát từ những vấn đề trên, đề tài: „„Giải pháp đẩy mạnh chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng sản xuất hàng hóa tại huyện Đăk Glong, tỉnh Đăk Nông‟‟ là vấn đề tôi quan tâm và chọn làm Luận

văn tốt nghiệp của mình nhằm tìm ra những giải pháp thích hợp để giải quyết những vấn đề tồn tại, phát huy thế mạnh, tiềm năng huyện Đăk Glong, tỉnh Đăk Nông

2 Mục ti u nghi n cứu

Mục tiêu tổng quát:

Nghiên cứu thực trạng cơ cấu cây trồng nhằm đưa ra các giải pháp góp phần đẩy mạnh chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng sản xuất hàng hóa tại huyện Đăk Glong, tỉnh Đăk Nông

Mục tiêu cụ thể:

Để thực hiện mục tiêu tổng quát nói trên, luận văn tập trung giải

quyết một số mục tiêu cụ thể sau:

- Hệ thống hóa được cơ sở lý luận và thực tiễn về chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng sản xuất hàng hóa;

- Đánh giá thực trạng chuyển đổi cây trồng trên địa bàn huyện Đăk Glong, tỉnh Đăk Nông từ năm 2011-2015;

- Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển đổi cây trồng trên địa bàn huyện Đăk Glong, tỉnh Đăk Nông;

- Đề xuất các giải pháp thúc đẩy chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng hàng hóa của huyện Đăk Glong, tỉnh Đăk Nông trong thời gian sắp tới

3 Đối tượng và phạm vi nghi n cứu của đề tài

Đối tượng nghiên cứu của đề tài

- Quá trình và kết quả chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng hàng hóa tại huyện Đăk Glong, tỉnh Đăk Nông

- Nội dung được nghiên cứu trong đề tài này bao gồm các lĩnh vực: trồng trọt, nông nghiệp và dịch vụ phục vụ nông nghiệp

Phạm vi nghiên cứu của đề tài

Phạm vi về nội dung: Tập trung nghiên cứu cơ cấu cây trồng trên địa

bàn huyện Đăk Glong, tỉnh Đăk Nông Ứng dụng kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp, cơ cấu vùng Trong đó, đề tài chủ yếu nghiên cứu ứng dụng kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp, sản xuất nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng

hóa

Phạm vi về không gian: Trên địa bàn huyện Đăk Glong, tỉnh Đăk Nông

Phạm vi về thời gian: số liệu thu thập từ năm 2011-2015

4 Nội dung nghi n cứu:

- Cơ sở lý luận về chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng sản xuất hàng hóa;

- Thực trạng chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên địa bàn huyện Đăk Glong, tỉnh Đăk Nông năm 2011-2015;

- Các yếu tố ảnh hưởng đến chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên địa bàn huyện Đăk Glong, tỉnh Đăk Nông;

- Một số giải pháp đẩy mạnh chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng sản xuất hàng hóa tại huyện Đăk Glong, tỉnh Đăk Nông

5 Kết cấu luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về chuyển đổi cơ cấu cây trồng

theo hướng sản xuất hàng hóa

Chương 2: Đặc điểm địa bàn và phương pháp nghiên cứu

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHUYỂN ĐỔI CƠ CẤU CÂY TRỒNG THEO HƯỚNG SẢN XUẤT HÀNG HÓA

1.1 Cơ sở lý luận về chuyển đổi cây trồng theo hướng sản xuất hàng hóa

1.1.1 Cơ cấu cây trồng

Cơ cấu cây trồng là tỷ lệ các loại cây trồng có trong một vùng ở một thời điểm nhất định, nó liên quan tới cơ cấu cây trồng nông nghiệp, nó phản ánh sự phân công lao động trong nội bộ ngành nông nghiệp, phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của mỗi vùng, nhằm cung cấp được nhiều nhất những sản phẩm phục vụ cho nhu cầu của con người

Cơ cấu cây trồng là thành phần các giống và loài cây được bố trí theo không gian và thời gian trong một vùng sinh thái nông nghiệp nhằm tận dụng hợp lý nhất các nguồn lợi về tự nhiên, kinh tế - xã hội sẵn có

Nội dung cốt lõi của cơ cấu biểu hiện vị trí, vai trò của từng bộ phận và mối quan hệ tương tác lẫn nhau giữa chúng trong tổng thể Một cơ cấu có tính

ổn định tương đối và được thay đổi để ngày càng hoàn thiện, phù hợp với điềukiện khách quan, điều kiện lịch sử, xã hội nhất định Cơ cấu cây trồng lệ thuộcrất nghiêm ngặt vào điều kiện tự nhiên, các nguồn tài nguyên và điều kiệnkinh tế - xã hội Việc duy trì hay thay đổi cơ cấu không phải là mục tiêu màchỉ là phương tiện để tăng trưởng và phát triển sản xuất Cơ cấu cây trồng còn là cơ sở để bố trí mùa vụ, chế độ luân canh cây trồng, thay đổi theo những tiến bộ khoa học kỹ thuật, giải quyết vấn đề mà thực tiễn sản xuất đòi hỏi và đặt racho ngành sản xuất trồng trọt những yêu cầu cần giải quyết

Cơ cấu cây trồng hợp lý là sự định hình về mặt tổ chức cây trồng trên đồng ruộng về số lượng, tỷ lệ, chủng loại, vị trí và thời điểm, có tính chất xác định lẫn nhau, nhằm tạo ra sự cộng hưởng các mối quan hệ hữu cơ giữa các

loài cây trồng với nhau, từ đó khai thác và sử dụng một cách tiết kiệm và có hiệu quả nhất các nguồn tài nguyên cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội Cơ cấu cây trồng về mặt diện tích, tỷ lệ các loại cây trồng trên diện tích canh tác, tỷ lệ này phần nào nói lên trình độ sản xuất của từng vùng Tỷ lệ cây lương thực cao, tỷ lệ cây công nghiệp, cây thực phẩm thấp, phản ánh trình độ phát triển sản xuất thấp Tỷ lệ các loại cây trồng có sản phẩm tiêu thụ tại chỗ cao, các loại cây trồng có giá trị hàng hóa và xuất khẩu thấp, chứng tỏ sản xuất nông nghiệp ở đó kém phát triển và ngược lại

Trong công tác quy hoạch phát triển nông nghiệp bền vững, xác định

cơ cấu cây trồng hợp lý là một trong những cơ sở cho việc xác định phương hướng sản xuất Sự đa dạng hóa cây trồng và tăng trưởng theo các mục tiêu

cụ thể sẽ tạo nền tảng cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn và phát triển kinh tế trong tương lai

Nghiên cứu cải tiến cơ cấu cây trồng là tìm ra các biện pháp nhằm nâng cao năng suất, chất lượng nông sản bằng cách áp dụng các tiến bộ kỹ thuậtvào hệ thống cây trồng hiện tại hoặc đưa ra những hệ thống cây trồng mới Hướng vào các hợp phần tự nhiên, sinh học, kỹ thuật, lao động, quản lý, thị trường để phát triển cơ cấu cây trồng trong những điều kiện mới nhằm đem lại hiệu quả kinh tế cao nhất

Nghiên cứu cải tiến cơ cấu cây trồng phải đánh giá đúng thực trạng, xác định cơ cấu cây trồng phù hợp với thực tế phát triển cả về định lượng và định tính, dự báo được mô hình sản xuất trong tương lai; phải kế thừa được những cơ cấu cây trồng truyền thống và xuất phát từ yêu cầu thực tế, hướng tới tương lai để kết hợp các yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hôi

Để đáp ứng nhu cầu nhiều mặt ngày càng tăng của con người đòi hỏi ngành nông nghiệp phải sản xuất ra ngày càng nhiều lương thực, thực phẩm

và nguyên liệu cho công nghiệp chế' biến nông sản hàng hóa; đồng thời tạo

ra cơ sở hạ tầng kỹ thuật cho sản xuất nông nghiệp hàng hóa phát triển Với những thành tựu của khoa học nông nghiệp, các hộ nông dân, các cơ sở sản xuất đã tập trung sản xuất những cây trồng có khả năng thích nghi cao với điều kiện sinh thái và có lợi thế so sánh hơn các vùng khác trên thị trường,

hình thành hệ thống cây trồng ngày càng có hiệu quả kinh tế' cao

Nhiều vùng sinh thái nông nghiệp có những nguồn tài nguyên tiềm ẩn

to lớn, dưới ánh sáng của khoa học kỹ thuật, thực hiện việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng hình thành nên những vùng chuyên canh tập trung mang tính hàng hóa cao, đem lại hiệu quả kinh tế trong sản xuất nông nghiệp Sử dụng một cách hợp lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên, kinh tế xã hội, gắn lợi ích trước mắt với hiệu quả lâu dài, bền vững, gắn lợi ích kinh tế với bảo vệ môi trường

và cải tạo môi trường sinh thái [23] Việc xây dựng cơ cấu cây trồng mới phải góp phần hình thành nền nông nghiệp bền vững

Trong tất cả các định nghĩa, điều quan trọng nhất là phải biết sử dụng hợp lý tài nguyên đất đai, giữ vững và cải thiện tài nguyên môi trường, có hiệu quả kinh tế, năng suất cao và ổn định, tăng cường chất lượng cuộc sống, bình đẳng giữa các thế hệ và hạn chế rủi ro

Cơ cấu cây trồng hiện tại ở Việt Nam được hình thành từ nền nông nghiệp sản xuất hàng hóa nhỏ lấy hộ nông dân làm đơn vị sản xuất tự chủ với đặc điểm ruộng đất ít, lại phân tán làm nhiều mảnh, manh mún, có điều kiện tự nhiên khác nhau, các hộ nông dân thường là ít vốn, trình độ khoa học công nghệ lại rất khác nhau, làm nông nghiệp có tính tự phát cao và kết quả là giá thành sản xuất cao, chất lượng nông sản thấp và không đồng đều

Cơ cấu cây trồng mới được xây dựng theo hướng sản xuất hàng hóa tập trung có chất lượng cao nhằm đạt được hiệu quả kinh tế cao và phát triển bền

vững

1.1.2 Sản xuất hàng hóa và sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hóa

Hàng hóa là sản phẩm của lao động Bản chất của sản xuất hàng hóa là kiểu tổ chức sản xuất, trong đó sản phẩm làm ra không phải để đáp ứng nhu cầu của người trực tiếp sản xuất mà là nhu cầu của xã hội thông qua trao đổi mua bán Sản xuất hàng hóa ra đời và phát triển dựa trên cơ sở phát triển các phương thức sản xuất và sự phân công lao động xã hội Sự phân công ấy càng cao thì sản xuất hàng hóa càng phát triển, đời sống người dân ngày càng tăng lên, làm cho quá trình trao đổi hàng hóa diễn ra mạnh mẽ hơn, sản xuất hàng hóa phát triển ngày càng đa dạng hơn

Sự ra đời và tồn tại của sản xuất hàng hóa cần có 2 điều kiện là phải có

sự phân công lao động xã hội và hình thành chế độ đa sở hữu về tư liệu sản xuất Đây là hai điều kiện cần và đủ của sản xuất hàng hóa Thiếu một trong hai điều kiện trên sẽ không có sản xuất hàng hóa So với sản xuất tự cung tự cấp thì sản xuất hàng hóa có những ưu thế hơn hẳn Số lượng hàng hóa được sản xuất ra phụ thuộc và các yếu tố: (i) Kỹ thuật, công nghệ; (ii) giá cả các yếu tố sản xuất đầu vào; (iii) các chính sách của Chính phủ: thuế, giá cả (iv)

số lượng người sản xuất

Nền sản xuất hàng hóa có đặc trưng là dựa trên cơ sở vật chất - kỹ thuật hiện đại, trình độ khoa học kỹ thuật, văn hóa của người lao động cao Sản xuất nông nghiệp hàng hóa là nền sản xuất nông nghiệp có cơ cấu sản xuất hợp lý, được hình thành trên cơ sở khai thác tối đa thế mạnh sản xuất hợp lý, thế mạnh sản xuất nông nghiệp từng vùng Vì thế, nó là nền nông nghiệp có hiệu

quả kinh tế cao, khối lượng hàng hóa nhiều, với chủng loại phong phú và có chất lượng cao Việc đưa nông nghiệp phát triển theo hướng hàng hóa chuyên nghiệp là quá trình lâu dài và đầy những khó khăn phức tạp, cần phải gắn liền với việc hình thành các vùng sản xuất tập trung chuyên canh, thâm canh; phải gắn nông nghiệp với công nghiệp chế biến và được thực hiện thông qua việc phân công lại lao động, xã hội hóa sản xuất, ứng dụng các công nghệ tiến

bộ mới vào sản xuất

Số lượng hàng hóa được thị trường yêu cầu phụ thuộc và các yếu tố sau: (i) Thu nhập của người tiêu dùng; (ii) giá cả hàng hóa; (iii) giá cả các loại hàng hóa có liên quan Ví dụ nếu tăng giá loại hàng hóa này sẽ dẫn đến làm tăng số lượng cầu của loại hàng hóa khác; (iv) thị hiếu người tiêu dùng và (v) dân số

Nền nông nghiệp sản xuất hàng hóa là quá trình chuyển nông nghiệp truyền thống, manh mún, lạc hậu thành nền nông nghiệp hiện đại Hiện nay, nếu nông hộ không chuyên môn hóa trong sản xuất kinh doanh, không thay đổi cơ cấu giống và thâm canh tăng vụ, phương thức sản xuất hoặc nâng cao trình độ kỹ thuật và quản lý thì kết quả sản xuất sẽ thấp, không có (hoặc ít) sản phẩm để bán ra thị trường hoặc sản phẩm không đáp ứng được nhu cầu của thị trường và sẽ không có tích luỹ để phòng ngừa rủi ro

Kinh tế học vi mô đã khẳng định: khi tồn tại nền kinh tế thị trường thì cũng tồn tại nền sản xuất hàng hóa Vậy sản xuất hàng hóa là gì? “đó là việc sản xuất ra những sản phẩm của lao động với mục đích đem bán để thu về giá trị của nó và có giá trị thặng dư để tái sản xuất và mở rộng quy mô” Đối với nông hộ, những sản phẩm được đưa ra bán ở bên ngoài thì gọi là sản phẩm hàng hóa Đối với hệ thống trồng trọt, nếu hàng hóa sản xuất được bán ra

thị trường dưới 50% thì gọi là hệ thống trồng trọt thương mại hóa một phần, nếu trên 50% thì gọi là hệ thống trồng trọt thương mại hóa (sản xuất theo hướng hàng hóa)

Sự phát triển sản xuất hàng hóa mở rộng và giao lưu kinh tế giữa các

cá nhân, các vùng, các nước không chỉ làm cho đời sống vật chất, mà cả đời sống tinh thần cũng được nâng cao, phong phú và đa dạng hơn Sản xuất nông nghiệp hàng hóa là hướng đi đúng đắn giúp người nông dân vừa có thu nhập ngày càng cao, vừa khai thác hợp lý các lợi thế sẵn có của vùng

1.1.3 Nội dung chuyển đổi cây trồng theo hướng hàng hóa

Chuyển dịch c cấu cây trồng nội bộ ngành trồng trọt: Chuyển dịch

cơ cấu nội bộ ngành nông nghiệp một cách khoa học và hợp lý giảm tỷ trọng sản xuất sắn, tăng tỷ trọng diện tích cây khoai lang, ngô có giá trị kinh tế cao ở cả 2 vụ (Đông Xuân, Hè Thu) để đạt hiệu quả cao hơn trên một đơn vị diện tích sản xuất Chuyển đổi một phần diện tích cà phê trồng ở những điều kiện không phù hợp sang trồn cây ăn trái và cây cao

su, tăng cường công tác trồng rừng ở những diện tích đất chưa có rừng, đưa quỹ đất nông nghiệp chưa sử dụng vào trồng cây cao su và cây ăn quả, trồng cỏ nuôi bò

Chuyển dịch c cấu cây trồng theo vùng: Chuyển dịch cơ cây trồng

theo vùng thể hiện sự tái phân công lao động theo vùng, lãnh thổ Dựa trên những lợi thế về điều kiện tự nhiên, địa lý, kinh tế - xã hội của mỗi vùng mà hình thành các cây trồng đặc trưng Các vùng kinh tế này có những đặc điểm khác nhau nhưng có điểm chung là dựa vào những lợi thế

đó để khai thác có hiệu quả các nguồn lực và tiềm năng trong vùng nhằm tạo ra sự phát triển

Chuyển dịch cơ cấu vùng còn làm cho những diện tích đất trước đây chưa sử dụng, hoặc sử dụng chưa hiệu quả, hoặc chưa chuyển đổi được sang hướng sản xuất phù hợp được sử dụng có hiệu quả hơn Bên cạnh đó, khi có một cơ cấu kinh tế vùng hợp lý sẽ thu hút được vốn đầu tư

từ bên ngoài nhằm duy trì và phát triển kinh tế vùng đó

Trong nền kinh tế thị trường, ở mỗi vùng, ngành nào có ưu thế cạnh tranh sẽ phát triển nhanh Từ đó, kéo theo các ngành khác có liên quan cùng phát triển cả về qui mô và tốc độ theo một quan hệ, tỷ lệ nhất định, qua đó đạt hiệu quả kinh tế cao nhất của vùng

Chuyển dịch c cấu cây trồng theo lao động: Chuyển dịch cơ cấu

cây trồng theo lao động là sự tái phân công lao động dựa vào các lợi thế trong quá trình phát triển sản xuất Chuyển dịch cơ cấu cây trồng theo lao động nhằm tạo ra đủ việc làm cho người lao động, nâng cao thu nhập và đời sống cho người lao động, phát huy năng lực của lao động, đóng góp hiệu quả hơn cho khu vực, cho vùng, cho đất nước, cho sự phát triển và ổn định kinh tế Chuyển dịch cơ cấu cây trồng theo lao động được thực hiện trên cơ sở kế hoạch, chiến lược qui hoạch đội ngũ cán bộ, công nhân, nông dân… theo một cơ cấu hợp lý để từ đó phát huy được thế mạnh về lao động

Chuyển dịch c cấu cây trồng theo hiệu quả kinh tế: Lựa chọn các

loại cây trồng có hiệu quả kinh tế cao Cơ cấu cây trồng mới cần phải đạt hiệu quả kinh tế cao hơn cơ cấu cây trồng cũ Để đạt hiệu quả kinh tế cao thì các loại cây trồng trong cơ cấu cây trồng đều phải đạt năng suất cao

Đặc điểm của sản xuất nông nghiệp là phải sản xuất đa dạng, ngoài cây trồng chủ yếu, cần bố trí cây trồng bổ sung để tận dụng điều kiện tự nhiên, xã

hội của vùng và của cơ sở sản xuất

Chuyển dịch c cấu cây trồng theo thị trường: Để phát triển hệ thống

cây trồng ổn định và bền vững cần quan tâm đến thị trường tiêu thụ sản phẩm, đến chất lượng sản phẩm mà thị trường yêu cầu Thị trường có tác dụng điều chỉnh cơ cấu cây trồng, chuyển dịch theo hướng ngày càng đạt hiệu quả cao hơn Cải tiến cơ cấu cây trồng chính là điều kiện, là yêu cầu để mở rộng thị trường

1.1.4 Các yếu tố tác động đến chuyển đổi cây trồng theo hướng hàng hóa

Người nông dân trồng trọt loại cây gì, diện tích bao nhiêu vào lúc nào, ở đâu, kỹ thuật áp dụng, luân canh cây trồng như thế nào là tùy thuộc vào điều kiện tự nhiên (đất đai, khí hậu ), điều kiện kinh tế (giao thông, thủy lợi nhu cầu thị trường) và điều kiện xã hội (chính sách của nhà nước, phong tục tập quán ) Các nhóm vếu tố này được xếp vào nhóm yếu tố bên ngoài chi phối các quyết định của người nông dân Nông nghiệp Việt Nam hiện tại còn ở mức sản xuất hàng hóa nhỏ do các

hộ nông dân chủ động sản xuất trên diện tích canh tác của mình Vì vậy, việc lựa chọn cơ cấu cây trồng còn phụ thuộc vào điều kiện cụ thể của nông

hộ như: đất đai, lao động, vốn, kỹ năng, trình độ sản xuất…

1.1.4.1 Một số yếu tố tự nhiên

a Yếu tố khí hậu

Cây trồng có quan hệ qua lại và phức tạp với các điều kiện tự nhiên, trong đó có yếu tố khí hậu Diễn biến khí hậu thường được thể hiện bởi thời tiết, chúng là những nhân tố tác động mạnh mẽ đến cây trồng, được thể hiện qua năng suất (cao hay thấp) và chất lượng nông sản (tốt hay xấu) Vì vậy, nghiên cứu cơ cấu cây trồng, điều cần quan tâm đầu tiên là các yếu tố thời tiết cấu thành khí hậu

* Ánh sáng

Ánh sáng cung cấp năng lượng cho quá trình tổng hợp chất hữu cơ của cây Ánh sáng là yếu tố biến động, ảnh hưởng đến năng suất, cần xác định yêu cầu của cây trồng về cường độ chiếu sáng và khả năng cung cấp ánh sáng từng thời kỳ trong năm để bố trí cây trồng hợp lý Mỗi cây trồng có yêu cầu ánh sáng khác nhau Độ dài ngày dùng để xác định thời gian sinh trưởng của cây, muốn biết khả năng cung cấp ánh sáng cho cây, cần biết bức xạ và số giờ nắng hàng tháng hoặc số giờ nắng bình quân ngày Khi xem xét vai trò của ánh sáng (độ dài ngày ngắn hay dài) đối với cây trồng phải xem xét độ dài ngày theo mùa sinh trưởng của cây trồng [25] Để bố trí hệ thống cây trồng phù hợp, đạt năng suất cao và ổn định cần phải căn cứ vào nhu cầu của cây về nhiệt độ và ánh sáng ở giai đoạn cuối của quá trình sinh trưởng, phát triển của cây trồng và tình hình nhiệt độ, ánh sáng từng tháng trong năm

độ nhất định [13] cây ưa nóng là những cây trong 2 tháng cuối yêu cầu nhiệt độ trên 20°C, cây ưa lạnh là những cây trong 2 tháng cuối yêu cầu nhiệt độ dưới 20°C Nếu không có nhiệt độ phù hợp với đặc tính ưa nhiệt của cây dẫn đến năng suất giảm Căn cứ vào yêu cầu nhiệt độ của từng nhóm cây: ưa nóng, ưa lạnh hay ngày ngắn để bố trí hệ thống cây trồng trong năm

* Lượng mưa

Nước là yếu tố đặc biệt quan trọng đối với cây trồng Cây trồng đòi hỏi một lượng nước lớn gấp nhiều lần khối lượng chất khô của chúng Lượng nước mà cây tiêu thụ để hình thành một đơn vị chất khô của một số cây trồng (gọi là hệ số tiêu thụ nước) như ngô: 250-400 đơn vị nước cho 1 đơn vị chất khô, lúa: 500-800 đơn vị nước cho 1 đơn vị chất khô, tiếp đó bông: 300-600, rau: 300-500, cây gỗ: 400- 500, [23] Hầu hết lượng nước được sử dụng cho nông nghiệp là nước mặt, các nguồn này được cung cấp chủ yếu từ lượng mưa hàng năm Tùy theo lượng mưa hàng năm, khả năng cung cấp và khai thác nước đối với một vùng cụ thể để xem xét lựa chọn hệ thống cây trồng và bố trí cơ cấu cây trồng thích hợp

b Đất đai và cơ cấu cây trồng

Đất đai là một trong những nguồn tài nguyên quan trọng nhất Bảo vệ, duy trì và cải tiến nguồn tài nguyên này là tiêu chuẩn để tiếp tục duy trì chất lượng cuộc sống trên trái đất Điều kiện đất đai và khí hậu mang tính chất quyết định để bố trí cơ cấu và hệ thống cây trồng hợp lý Nó tùy thuộc vào điều kiện địa hình, độ dốc, chế độ nước ngầm, thành phần cơ giới đất

để bố trí một hoặc một số cây trồng phù hợp Hiểu được mối quan hệ giữa cây trồng với đất sẽ dễ dàng xác định được hệ thống cây trồng và cơ cấu cây trồng hợp lý ở một vùng cụ thể

Nước ta có khoảng 22 triệu ha đất đồi núi, chiếm 2/3 tổng diện tích tự nhiên, có độ dốc nhất định Gieo trồng cây ngắn ngày thường làm giảm hàm lượng hữu cơ và dự trữ mùn, đạm Để phục hồi đất đồi núi, cần bổ sung vào đất một lượng chất hữu cơ mới (phân chuồng, phân xanh, tàn dư cây trồng ) khoảng 10-15 tấn/ha/năm Chuyển từ cơ cấu độc canh cây ngắn

ngày sang đa canh sẽ tăng mạnh lượng hữu cơ và nhịp độ tuần hoàn hữu cơ trong đất Điều đó góp phần đảm bảo cho sử dụng đất lâu bền

c Cây trồng và c cấu cây trồng

Cây trồng là thành phần chủ yếu của hệ sinh thái nông nghiệp (hệ sinh thái đồng ruộng) Bố trí cơ cấu cây trồng hợp lý và phát triển bền vững

là chọn loại cây trồng phù hợp, nhằm lợi dụng được tốt nhất các điều kiện khí hậu, đất đai cũng như các nguồn lợi tự nhiên Nhiệm vụ của nông nghiệp là phải sử dụng nguồn lợi đó một cách hiệu quả nhất, nghĩa là dành cho chúng các điều

Để bố trí cơ cấu cây trồng hợp lý với một vùng nào đó cần phải nắm vững yêu cầu của loài, của các giống cây trồng, đối chiếu với các điều kiện

ở vùng đó để đưa ra những quyết định đúng đắn

d Hệ sinh thái và cây trồng

Hệ sinh thái nông nghiệp hiện diện như là một hướng có tính khoa học được sử dụng trong nghiên cứu, đối thoại và lựa chọn mục đích để quản lý giảm chi phí đầu vào của hệ sinh thái

Vì vậy, việc xác định chủng loại và từng giống cây trồng phù hợp trong hệ thống ở từng nơi là rất quan trọng Ngoài thành phần chính là cây trồng, hệ sinh thái còn có các thành phần sống khác như cỏ dại, sâu, bệnh,

vi sinh vật, các động vật, các côn trùng và những sinh vật có ích khác Các thành phần sống ấy cùng với cây trồng tạo nên một quần thể sinh vật, chúng chi phối lẫn nhau, tạo nên các mối quan hệ rất phức tạp, tạo dựng và duy trì cân bằng sinh học trong hệ sinh thái theo hướng hạn chế các mặt có hại, phát huy mặt có lợi đối với con người là vấn đề cần quan tâm trong hệ sinh

thái nông nghiệp Việc bố trí cơ cấu cây trồng và hệ thống cây trồng cần chú

ý đến các mối quan hệ giữa các thành phân sinh vật trong hệ sinh thái nông nghiệp, dựa theo các nguyên tắc là: (i) Lợi dụng mối quan hệ tốt giữa các sinh vật với cây trồng; (ii) khắc phục, phòng tránh hoặc tiêu diệt mầm mống có hại đối với cây trồng cũng như với lợi ích của con người Các mối quan hệ giữa sinh vật với cây trồng trong hệ sinh thái được biểu hiện qua các mối quan hệ cạnh tranh, cộng sinh, ký sinh và ăn nhau theo nguyên tắc hình tháp số lượng trong dây chuyền dinh dưỡng Vì vậy khi cải tiến cơ cấu cây trồng cần chú ý:

Xác định thành phần, tỷ lệ giống cây trồng thích hợp với điều kiện

cụ thể của cơ sở sản xuất

Bố trí cây trồng theo thời vụ tốt nhất để tránh thời tiết bất thuận, tránh độc canh, theo tỷ lệ các giống nhiễm, giống kháng, giống chống chịu sâu bệnh hợp lý sẽ đảm bảo tăng năng suất, sản lượng, chất lượng cây trồng, hạn chế được tác hại của cỏ dại, sâu bệnh và thời tiết khắc nghiệt gây ra

Trồng xen nhiều loại cây trong cùng một ruộng một cách hợp lý nhằm giảm sự gây hại của cỏ dại, sâu bệnh, đồng thời làm tăng năng suất trên một đơn vị đất đai Bố trí luân canh cây họ đậu trong cơ cấu cây trồng nhằm làm tăng vi khuẩn cố định đạm, làm giàu nguồn đạm cho đất Theo nhiều tác giả thì trồng cây họ đậu lượng đạm do vi khuẩn cố định đạm mang lại từ 20-

120 kg N/ha/năm

1.1.4.2 Những yếu tố kinh tế chi phối sự hình thành c cấu cây trồng

a Cơ sở hạ tầng phục vụ nông nghiệp

Theo Phạm Chí Thành năm 2012 để cho cơ cấu cây trồng phát huy được tác dụng; trước hết đồng ruộng phải có nước, nguồn nước được giải quyết theo 2 cách là dựa vào nước trời (canh tác nhờ mưa) và chủ động tưới

nước nếu trên đồng ruộng thiếu nước, tiêu nước nếu đồng ruộng thừa nước, thừa nước hay thiếu nước còn phụ thuộc vào loại cây trồng (cây trồng ưa nước như lúa, cây trồng sống trên cạn như ngô, khoai…) vì vậy con người chọn loại cây trồng gì phụ thuộc hoàn toàn vào lượng nước tưới và hệ thống tưới tiêu nước được xây dựng Để đưa vật tư nông nghiệp tới đồng ruộng và đưa nông sản từ đồng ruộng đến nơi tiêu thụ cần có đường giao thông

b Thị trường tiêu thụ sản phẩm và cơ cấu cây trồng

Thị trường và sự cải tiến cơ cấu cây trồng có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Thị trường là động lực thúc đẩy cải tiến cơ cấu cây trồng, song nó có mặt hạn chế là nếu để cho phát triển một cách tự phát sẽ dẫn đến sự mất cân đối ở một giai đoạn, một thời điểm nào đó Vì vậy, Nhà nước cần có những chính sách điều tiết kinh tế vĩ mô để phát huy mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực của thị trường

Kinh tế hàng hóa là một hình thức tổ chức kinh tế, trong đó người ta sản xuất ra sản phẩm để mua bán, trao đổi trên thị trường, giá trị của sản phẩm hàng hóa phải thông qua thị trường và được thị trường chấp nhận Giá thành sản phẩm bị chi phối bởi các yếu tố như vốn, trình độ lao động, giá

cả dịch vụ, phạm vi địa lý Vì vậy, khi đánh giá hiệu quả kinh tế của cây trồng cần phải xem xét một cách tống quát [16] Hiện nay, thị trường nông thôn đang phát triển với sự tham gia đắc lực của các doanh nghiệp tư nhân,

kể cả các mặt hàng xuất khẩu Các hộ nông dân ngày càng phụ thuộc vào thị trường tự do, thiếu hoạt động của hợp tác xã chế biến và tiêu thụ nông sản Nếu các hợp tác xã nắm được khoảng 30% khối lượng hàng hóa thì

tư thương sẽ mất độc quyền trong buôn bán

Trên thực tế thị trường nông sản ở nước ta là một thị trường chưa hoàn hảo có nhiều cản trở cần được nghiên cứu tháo gỡ nhằm đưa sản phẩm hàng hóa theo đúng giá thị trường không bị ép cấp, ép giá, tránh độc quyền mua, làm cho giá hàng hóa nông sản ở mức giá thấp hơn giá thịnh hành trong thị trường cạnh tranh

Thị trường không phải chi do cạnh tranh điều khiển mà còn do sự hợp tác và tương trợ lẫn nhau, tiếp tục nghiên cứu về thị trường, các nhà xã hội học và chính trị học cho rằng thị trường còn do các điều kiện xã hội và chính trị quyết định mà kinh tế học trước đó thường chưa đề cập Thị trường là động lực thúc đẩy cải tiến cơ cấu cây trồng hợp lý Theo cơ chế thị trường thì cơ cấu cây trồng phải làm rõ được các vấn đề: Trồng cây gì, trồng như thế nào và sản phẩm của chúng cung cấp ở đâu, cho ai? Thông qua sự vận động của giá cả, thị trường có tác dụng định hướng cho người sản xuất nên trồng cây gì, với số lượng chi phí như thế nào để đáp ứng được nhu cầu của xã hội và thu được kết quả cao Thông qua thị trường, người sản xuất điều chỉnh quy mô sản xuất, cải tiến cơ cấu cây trồng thay đổi giống cây trồng, mùa vụ cho phù hợp với thị trường Thị trường có tác dụng điều chỉnh

cơ cấu cây trồng, chuyển dịch theo hướng ngày càng đạt hiệu quả cao hơn Cải tiến cơ cấu cây trồng chính là điều kiện và yêu cầu để mở rộng thị trường

Thị trường có tác dụng điều chỉnh cơ cấu cây trồng chuyển dịch theo hướng ngày càng đạt hiệu quả hơn Nghiên cứu chuyển đổi cơ cấu cây trồng chính là điều kiện và yêu cầu để mở rộng thị trường, ở khu vực nông thôn thị trường cung cấp nông sản hàng hóa cho toàn xã hội, thị trường tiêu thụ sản phẩm cho ngành công nghiệp, cung cấp nông sản cho ngành du lịch, dịch vụ và đó cũng là nơi cung cấp lao động cho các ngành trong nền

kinh tế quốc dân Do vậy, giữa thị trường và chuyển đổi cơ cấu cây trồng

có mối quan hệ chặt chẽ với nhau

c Hiệu quả kinh tế

Hiệu quả kinh tế là một phạm trù phản ánh mặt chất lượng của các hoạt động kinh tế Nâng cao chất lượng hoạt động kinh tế nghĩa là tăng cường trình độ lợi dụng các nguồn lực sẵn có trong một hoạt động kinh tế Đây là đòi hỏi khách quan của nền sản xuất xã hội do nhu cầu vật chất cuộc sống của con người ngày một tăng

Cơ cấu cây trồng mới phải đạt giá trị kinh tế cao hơn cơ cấu cây trồng

cũ Để phát triển bền vững giá trị sản xuất trên một đơn vị diện tích có thể tăng vụ, thay đổi giống cây trồng hoặc tăng đầu tư thâm canh vấn đề tăng

vụ chỉ có thể giải quyết được một phần phạm vi nhất định và chịu sự chi phối lớn của điều kiện khí hậu, thời tiết, đất đai

Khi đánh giá hiệu quả kinh tế của cơ cấu cây trồng, cũng cần phải chú

ý đến các yếu tố khác ảnh hưởng đến giá thành sản phẩm như vốn, vị trí địa lý, trình độ lao động, giá cả các loại dịch vụ

Để đánh giá hiệu quả kinh tế của cơ cấu cây trồng người ta thường

sử dụng tỷ suất chi phí lợi nhuận cận biên:

Tổng thu nhập CCCTr mới - Tổng thu nhập CCCTr cũ Tổng chi phí CCCTr mới - Tổng chi phí CCCTr cũ Tiêu chí đánh giá: MBCR <1,5: lợi nhuận thấp, không nên áp dụng; MBCR từ 1,5 - 2,0: lợi nhuận trung bình, có thể chấp nhận được; MBCR > 2,0: lợi nhuận cao (có hiệu quả kinh tế), chấp nhận cho phát triển

MBCR =

1.1.4.3 Nhóm yếu tố xã hội

a Nông nghiệp Việt Nam những năm gần đây đã trải qua các thời kỳ từ hợp tác xã chuyển sang khóan 10, khóan 100 ruộng đất đã về tay các hộ nông dân với hộ nông dân sản xuất tự chủ

Ở nước ta trong thời kỳ đổi mới, các chính sách mới một lần nữa xác lập vị trí số một của kinh tế hộ nông dân ở nông thôn Trong nông thôn có

3 nhóm hộ chính là: (i) Nhóm hộ sản xuất hàng hóa (chiếm khoảng 30%); (ii) nhóm hộ bước đầu đi vào sản xuất hàng hóa nhưng còn ít, quy mô nhỏ (chiếm gần 55%); (iii) nhóm hộ nghèo (chiếm dưới 15%) Nông hộ là đơn vị kinh tế tự chủ và đã góp phần to lớn vào sự phát triển sản xuất nông nghiệp của nước ta trong những năm qua Tất cả những hoạt động nông nghiệp và phi nông nghiệp ở nông thôn chủ yếu được thực hiện thông qua nông hộ

Do vậy, quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng thực chất là sự cải tiến sản xuất nông nghiệp ở các hộ nông dân Vì vậy, nông hộ là đối tượng nghiên cứu chủ yếu của khoa học NN & PTNT

Hộ nông dân không phải là một hình thái sản xuất đồng nhất mà là tập hợp các kiểu nông hộ khác nhau, có mục tiêu và cơ chế hoạt động khác nhau Căn cứ vào mục tiêu và cơ chế hoạt động của nông hộ để phân biệt các kiểu hộ nông dân: (i) Kiểu hộ hoàn toàn tự cấp, trong điều kiện này người nông dân ít có phản ứng với thị trường, nhất là thị trường lao động và vật tư; (ii) kiểu nông hộ chủ yếu tự cấp, có bán một phần nông sản đổi lấy hàng tiêu dùng, có phản ứng ít nhiều với giá cả (chủ yếu giá vật tư); (iii) kiểu hộ bán phần lớn nông sản, có phản ứng nhiều với thị trường; (iv) kiểu hộ hoàn toàn sản xuất hàng hóa, có mục tiêu kiếm lợi nhuận như là một xí nghiệp tư bản chủ nghĩa

Vấn đề chuyển giao kỹ thuật cho hộ nông dân, làm thế nào để đạt hiệu quả hơn đấy là vấn đề hiện nay đang được nhiều người quan tâm cả trong nước

và quốc tế

Sự phân hóa của hộ nông dân và trình độ sản xuất của các kiểu hộ

có ảnh hưởng rất lớn đến cải tiến cơ cấu cây trồng Các kiểu hộ nông dân khác nhau có trình độ tiếp thu và áp dụng kỹ thuật ở các mức độ khác nhau Kỹ thuật là yếu tố quan trọng trong sự cải tiến cơ cấu cây trồng của các hộ nông dân Ở giai đoạn đầu sản xuất hàng hóa, khi kỹ thuật áp dụng chưa phải cần nhiều vốn thì việc đa dạng hóa sản xuất là một xu thế cần cho

sự phát triển Tuy nhiên, do trồng lúa đòi hỏi đầu tư ít hơn so với các cây trồng khác, nên kỹ thuật trồng lúa dễ được nông dân tiếp thu

b Chính sách

Nhà kinh tế học người Anh Franks Ellis cho rằng không có một định nghĩa “duy nhất‟' về thuật ngữ chính sách Các nhà kinh tế thường nghĩ chính sách là mục tiêu và phương pháp mà Chính phủ đưa ra nhằm tác động vào mức độ của biến động kinh tế như giá, thu nhập, thu nhập quốc dân, tỷ giá hối đoái và từ đó ông cho rằng chính sách được xác định như là đường lối hành động mà Chính phủ lựa chọn đối với một lĩnh vực của nền kinh tế, kể

cả các mục tiêu mà Chính phủ tìm kiếm và sự lựa chọn các phương pháp để theo đuổi các mục tiêu đó

Muốn quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng có hiệu quả phải thúc đẩy tất cả các kiểu hộ nông dân phát triển một cách đồng bộ chứ không thể chỉ thúc đẩy các hộ sản xuất giỏi Quá trình phát triển kinh tế sẽ phân hóa giàu nghèo, có sự chênh lệnh về thu nhập giữa nông thôn và thành thị, cần thiết

phải rút lao động ra khỏi nông nghiệp bằng cách phát triển công nghiệp nông thôn và thâm canh tăng vụ để sản xuất hàng hóa

Một khó khăn khác làm cho nông dân ngần ngại không dám đầu tư vào sản xuất và cải tiến cơ cấu cây trồng có là do thiếu thị trường cho nông sản Để giải quyết vấn đề thị trường, Nhà nước cần tạo môi trường lành mạnh cho thị trường phát triển và xây dựng cơ sở hạ tầng như: giao thông, thủy lợi, thông tin

Để thúc đẩy quá trình chuyển đổi thì Nhà nước cần có chính sách về khoa học - công nghệ thông qua nghiên cứu, nhằm thiết lập ngay trên đồng ruộng của người nông dân những mô hình chuyển đổi cây trồng có hiệu quả

và chuyến giao kỹ thuật thích ứng cho nông dân

c Khoa học và công nghệ

Tiến bộ kỹ thuật: Bao gồm các quy trình, công nghệ, biện pháp kỹ thuật cụ thể và quản lý sử dụng đất, sản xuất, chăm sóc, thu hoạch, bảo vệ các loại sản phẩm nông nghiệp Tiến bộ kỹ thuật trong trồng trọt là các kỹ thuật mang lại hiệu quả cụ thể trong việc chọn tạo giống cây trồng, kỹ thuật canh tác, chăm sóc, bón phân, cải tạo và sử dụng đất, bảo vệ thực vật [39]

Các yếu tố: điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của mỗi vùng có khác nhau với yêu cầu giống cây khác nhau đòi hỏi phải có kỹ thuật canh tác khác nhau Trong nông nghiệp, tập quán canh tác, kỹ thuật canh tác của từng vùng, từng địa phương có ảnh hưởng trực tiếp đến cơ cấu cây trồng

Các tiến bộ khoa học và công nghệ: Nhờ có công nghệ mà các yếu tố sản xuất như đất đai, sinh vật, khí hậu, máy móc, lao động và kinh tế kết hợp với nhau đế tạo ra sản phẩm nông nghiệp Trong thực tế sản xuất, những hộ

tiếp cận với tiến bộ khoa học, công nghệ sản xuất, hiểu biết thị trường sẽ ảnh hưởng tới cơ cấu cây trồng có Vùng sản xuất nông nghiệp công nghệ cao có cơ cấu cây trồng có chuyên sản xuất sản phẩm hàng hóa, sản xuất điều khiển theo thị hiếu của thị trường, kinh tế giảm dần tác động của yếu

1.1.5 Yêu cầu đối với chuyển đổi cây trồng theo hướng hàng hóa

chuyển dịch c cấu cây trồng gắn với tăng trưởng: Tăng trưởng

kinh tế là sự gia tăng hay mở rộng về sản lượng hàng hóa và dịch vụ của nền kinh tế trong một khoảng thời gian nhất định Nguồn gốc của tăng trưởng nông nghiệp là sự gia tăng, sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực đầu vào cơ bản đối với quá trình sản xuất nông nghiệp là đất đai, vốn, lao động và công nghệ Mặt khác, để đảm bảo cung cấp đủ lương thực, thực phẩm thiết yếu cho nhu cầu tiêu dùng của dân cư ngày càng tăng, nguyên liệu cho phát triển công nghiệp, vốn và ngoại tệ cho tái sản xuất mở rộng

và tích lũy ban đầu để đầu tư phát triển các ngành kinh tế khác, các ngành, các lĩnh vực trong nông nghiệp phải không ngừng gia tăng quy mô sản lượng, nghĩa là tăng trưởng Tuy nhiên, mức tăng sản lượng giữa các loại cây trồng là không giống nhau, nhờ đó tạo tiền đề để chuyển dịch cơ cấu giữa các loài cây trồng cho phù hợp Để đảm bảo về mặt số lượng và chất lượng của tăng trưởng chuyển dịch cơ cấu cây trồng gắn với phát triển nông nghiệp bền vững: Phát triển nông nghiệp bền vững luôn là mục tiêu

phấn đấu của mọi quốc gia và là một quá trình biến đổi lâu dài theo xu hướng ngày càng hoàn thiện Phát triển nông nghiệp bền vững có ý nghĩa rộng lớn, bao hàm cả bốn mục tiêu cơ bản là: Tăng trưởng kinh tế - tăng

về quy mô số lượng, thay đổi về cơ cấu kinh tế - thay đổi về chất lượng, tiến bộ về xã hội - nâng cao chất lượng cuộc sống của đại bộ phận dân cư, cải thiện về môi trường tự nhiên, đảm bảo cân bằng sinh thái và chỉ khi nào đồng thời đạt hiệu quả cao ở cả bốn mục tiêu này thì nền nông nghiệp mới được xem là phát triển bền vững

Chuyển dịch cơ cấu cây trồng phải xuất phát từ tín hiệu của thị trường: Phát triển cây trồng toàn diện với tốc độ tăng trưởng cao và bền vững nhất thiết phải dựa trên cơ sở kinh tế hàng hóa gắn với thị trường Chỉ có như vậy mới khắc phục được xu hướng tự phát, tự cung, tự cấp, phân tán nhỏ lẻ trong cơ cấu cây trồng và phát triển nông thôn hiện nay Thị trường quyết định trong sản xuất hàng hóa khi đặt ra yêu cầu mẫu mã,

số lượng bao nhiêu, chất lượng và chủng loại, các yếu tố đất đai, lao động, khí hậu, kinh nghiệm của người sản xuất chỉ góp phần hình thành giá thành sản phẩm

Chuyển dịch cơ cấu cây trồng phải gắn với hiệu quả kinh tế và xã hội: Một cơ cấu cây trồng hợp lý phải là cơ cấu đảm bảo đạt hiệu quả kinh

tế và xã hội cao Trong điều kiện kinh tế thị trường, sản xuất chỉ có thể tồn tại được khi sản phẩm có khả năng cạnh tranh, hay nói cách khác sản xuất phải đạt hiệu quả kinh tế Tuy nhiên, hiệu quả kinh tế không phải bao giờ cũng thống nhất với hiệu quả xã hội Do vậy, chuyển dịch cơ cấu cây trồng không chỉ tính đến hiệu quả về mặt kinh tế mà còn phải tính đến hiệu quả về mặt xã hội, phải được đo lường bằng các chỉ tiêu tổng hợp, cả

về kinh tế và xã hội

Chuyển dịch cơ cấu cây trồng phải kết hợp giữa truyền thống và

hiện đại: Quá trình chuyển dịch cơ cấu cây trồng nước ta hiện nay, một

mặt phải kế thừa những kinh nghiệm truyền thống, bao gồm: kinh nghiệm thâm canh cây trồng, vật nuôi, giống cây đặc sản… Mặt khác, phải tiếp cận với xu thế hiện đại của thế giới và khu vực, thực hiện phương châm

“đi tắt đón đầu”, nhanh chóng ứng dụng những tiến bộ khoa học kỹ thuật

và quy trình công nghệ tiên tiến vào phát triển nông nghiệp, nông thôn

Chuyển dịch cơ cấu cây trồng gắn với quy hoạch, của tỉnh, của vùng

và của cả nước: Nông nghiệp trên địa bàn huyện là một bộ phận của nền

nông nghiệp cũng như nền kinh tế nói chung của tỉnh, của vùng và cả nước Do đó, chuyển dịch cơ cấu cây trồng trong nông nghiệp trên địa bàn phải gắn kết với chuyển dịch cơ cấu cây trồng của tỉnh, của vùng và của

cả nước về mục tiêu, phương hướng và giải pháp

1.2 Cơ sở thực tiễn về chuyển đổi cây trồng (kinh nghiệm của các nước và của các tỉnh khác ở Việt Nam)

1.2.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Từ cuối thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19, cuộc cách mạng cơ cấu cây trồng được bắt đầu ở một số nước Tây Âu, chế độ độc canh trong sản xuất nông nghiệp được thay thế bằng các chế độ luân canh cây ngũ cốc và đồng cỏ, đồng thời sử dụng các loại cây họ đậu làm thức ăn gia súc, kết hợp với nông cụ cải tiến và phân bón đã thực sự nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp [22] Theo chế độ luân canh này, hệ thống cây trồng gồm một số cây chăm sóc giữa hàng như khoai tây, cây lấy củ, ngũ cốc, cỏ ba lá và ngũ cốc vụ hè tăng năng suất gấp 2 lần so với chế độ luân canh cũ, cụ thể 14-18 tạ/ha Chế độ luân canh mới này bắt đầu được áp dụng rộng rãi và đem lại

nhiều thắng lợi ở nước Anh và sau đó lan ra các nước Bỉ, Hà Lan, Đức, Pháp và tràn sang các nước khác ở Tây Âu [16]

Việc chuyển dịch cơ cấu cây trồng và thay đổi công thức trồng trọt được quan tâm ở nhiều quốc gia trên thế giới, ở các nước châu Á, đặc biệt

ở các nước Đông Nam Á Sau cuộc “Cách mạng xanh” giữa thế kỷ XX, các nhà khoa học đã lai tạo ra nhiều giống cây trồng ngắn ngày, năng suất cao, chất lượng tốt Nhờ vậy đã góp phần thành công trong việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng và cơ cấu mùa vụ nên Hệ thống cây trồng ngày càng phong phú

Mạng lưới nghiên cứu Hệ thống Cây trồng châu Á được hình thành từ năm 1975 với 4 nước thành viên, đến thập kỷ 80 đã mở rộng ra phạm vi 16 nước, trong đó có Việt Nam khi tổ chức hội nghị ở Thái Lan vào năm 1981 Các nhà khoa học của các nước thành viên đã thống nhất một số giải pháp phát triển cây trồng như: (i) Tăng vụ, bằng các giống lúa ngắn ngày, thu hoạch trước mùa lũ; (ii) thử nghiệm tăng vụ cây màu bằng các cây trồng mới, xen canh, luân canh, thâm canh, tăng vụ (iii) xác định hiệu quả các công thức luân canh, tìm và khắc phục các yếu tố hạn chế để phát triển công thức đạt hiệu quả cao [19]

Theo Ahmad et al 2006 khi luân canh cây họ đậu với các loại ngũ cốc như lúa, lúa mì thì năng suất ngũ cốc tăng đáng kể nhờ tổng lượng đạm cây họ đậu để lại cho đất, nếu trồng lúa sau trồng đậu xanh thì lượng đạm để lại đất 26 -36 kg/ha và năng suất tăng lên 0,6 - 1,1 tấn/ha, còn trồng lúa mì sau trồng đậu xanh thì năng suất tăng 0,5-1,1 tấn/ha nhờ lượng đạm tăng 30-36 kg/ha của đậu xanh đã để lại cho đất

Trung Quốc là một nước có nền nông nghiệp phát triển hàng đầu của khu vực, nhờ áp dụng các tiến bộ khoa học vào sản xuất, nhất là trong công nghệ sản xuất hạt giống lúa lai, ngô, cây ăn quả, cây công nghiệp rau đã làm tăng 43% sản lượng ngũ cốc hàng năm Các biện pháp kỹ thuật như xen canh ngô với lúa mì, sử dụng phân bón hợp lý đã nâng cao năng suất của các cánh đồng lên 15 tấn/ha Theo Ứng Xuân Thu, 2009 Ở Trung Quốc, trên các vùng đất lúa 2 vụ, hệ thống cây trồng phổ biến là 2 vụ lúa và 1 vụ lúa mì (hoặc đậu Hà Lan, cải, khoai lang) Trên các vùng đất lúa 1 vụ, CCCTr thường là 1 vụ lúa và 1 vụ cây trồng cạn

Theo Xiaobin 2006 đất canh tác nhờ nước trời tại Trung Quốc chiếm trên 50% diện tích đất nông nghiệp hoặc 58-85% tổng diện tích đất “có vấn đề” trên toàn quốc, phân bố trên phạm vi 17 tỉnh tại phía Bắc, với trên 22% dân số toàn quốc Hệ thống trồng trọt phổ biến là 1 vụ/năm với các loại cây trồng chủ yếu gồm: ngô và lúa mỳ

Ở Thái Lan trong điều kiện thiếu nước, một cơ cấu cây trồng lúa Xuân - lúa Mùa hiệu quả kinh tế thấp và chi phí thuỷ lợi quá lớn, hơn nữa do độc canh lúa đã làm giảm độ phì của đất Bằng việc chuyển dịch cây lúa Xuân sang cây đậu tương, giá trị tổng sản phẩm đã tăng lên đáng kể, diện tích tăng gấp 1,5 lần, hiệu quả kinh tế tăng gấp đôi, độ phì của đất được tăng lên rõ rệt, mang lại thành công lớn trong chuyển dịch cơ cấu cây trồng ở Thái Lan [14]

Canh tác bảo vệ đất bao hàm các hệ thống trồng trọt nhằm thiết lập môi trường thuận lợi nhất cho cây trồng sinh trưởng phát triển và bảo vệ tài nguyên đất, nước một cách tốt nhất, phù hợp với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội Theo Bruinsma 2003 diện tích đất trồng trọt được áp dụng các biện pháp bảo vệ đất trên thế giới ước tính chỉ khoảng 50 - 60 triệu ha (tương đương 0,2% diện

tích đất canh tác toàn cầu) Tại Trung Quốc, theo Lai 2004 số liệu này là khoảng 0,1%

Từ nhiều kết quả nghiên cứu trên thế giới cho thấy việc bón phân cho cây lạc đã mang lại hiệu quả đáng kể trong sản xuất Ẩn Độ là nơi sản xuất lạc nhiều nhất thế giới, để tăng năng suất lạc, các nhà nghiên cứu đã đề ra lượng phân bón có hiệu quả cao là 10-30 kg N/ha, 20-60 kg P2O5/ha, 20-60

kg K2O/ha thì hiệu lực 1 kg lân được khoảng 7,5 kg quả

Theo các nhà khoa học Trung Quốc Shaobing et al (2008) và Virmani and Kumar (2009) phát triển lúa lai có ý nghĩa quan trọng, công nghệ này có thể đáp ứng với tốc độ tăng dân số và phát triển kinh tế của thế giới Mục tiêu của chương trình phát triển giống lúa lai siêu cao sản với dạng cây lý tưởng (New plant type) bao gồm: năm 2000 lúa lai siêu cao sản đạt năng suất 9-10,5 tấn/ha lên 12 tấn năm 2005 và dự kiến phải tăng lên 13,5 tấn/ha trên diện tích lớn vào năm 2015

Với việc ứng dụng ưu thế lai, cải tiến biện pháp canh tác và công nghệ sinh học, năng suất ngô lai trung bình tại Mỹ đã tăng kỷ lục Kết quả năng suất năm

1930 chỉ đạt 1,5 tấn/ha đã tăng lên 9,5 tấn vào năm 2007 (Troyer, 2009) Như vậy, để tăng năng suất, tiết kiệm chi phí đầu tư thì cải tiến kỹ thuật canh tác và nhất là tuyển chọn, tạo giống cây trồng mới là những khâu đột phá có tính chất quyết định

Tóm lại, những kết quả nghiên cứu cải tiến cơ cấu cây trồng và hệ thống cây trồng trong những điều kiện cụ thể ở các nước đã thu được nhiều kết quả khả quan Những nghiên cứu triển khai này cần được tham khảo, chọn lọc vận dụng vào địa bàn nghiên cứu cụ thể

1.2.2 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

1.2.2.1 Kinh nghiệm của tỉnh Gia Lai

Từ năm 2000 đến nay, dưới sự lãnh đạo của cấp ủy Đảng, chính quyền các cấp, Gia Lai đã từng bước chuyển dịch cơ cấu cây trồng phù hợp với các tiềm năng của địa phương theo hướng sản xuất hàng hóa Cơ cấu kinh tế nông, lâm, của tỉnh có sự chuyển biến đáng kể Ngành nông nghiệp Gia lai thời kỳ 2010 - 2015 vẫn giữ được nhịp độ tăng trưởng khá, mặc dù chịu tác động xấu của cuộc khủng kinh tế - tài chính khu vực và thế giớ Tuy nhiên diện tích, sản lượng và chất lượng một số cây trồng có thế mạnh của tỉnh vẫn rất ổn định như cao su, cà phê đặc biệt là cây hồ tiêu Gia Lai nổi tiếng trên cả nước

Để đạt được kết quả đó, Gia Lai đã chú trọng khuyến khích nông dân đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu cây trồng, ưu tiên những vùng đất mới chuyển đổi bằng giảm thuế, miễn giảm thủy lợi phí để chuyển dần từ độc canh cây cà phê sang là chủ yếu sang trồng nhiều loại cây khác phù hợp với đặc điểm địa phương, từng vùng đất

Nhận thức được rằng, hiệu quả kinh tế từ trồng sắn trên địa bàn không cao bằng một số loại cây trồng, khác, tỉnh Gia Lai đã chỉ đạo nông dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi với những chủ trương, chính sách cụ thể Đồng thời, tỉnh cũng khuyến cáo nông dân không được biến đất trồng thành đất thổ cư Nhờ đó, phong trào chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi đã phát triển mạnh mẽ trong toàn tỉnh Từ năm 2010-2015, toàn tỉnh đã chuyển khoảng 5.000 ha đất trồng cây sắn không hiệu quả sang trồng cây ăn quả kết hợp trồng cỏ nuôi bò phát triển rất tốt

Tuy nhiên, việc chuyển dịch cơ cấu cây trồng ở Gia Lai còn chậm, chưa rõ nét, sản xuất nông nghiệp ở nhiều nơi còn phân tán, mang yếu tố

tự phát, việc ứng dụng tiến bộ khoa học - kỹ thuật và công nghệ vào sản xuất còn chậm nên năng suất, chất lượng và khả năng cạnh tranh của

nhiều sản phẩm nông nghiệp còn thấp, kém hiệu quả và thiếu bền vững

1.2.3 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Nguyễn Văn Lạng (2002) khi nghiên cứu cơ sở khoa học xác định

hệ thống cây trồng hợp lý đã đánh giá được tiềm năng đất, nước, khả năng bố trí cây trồng theo diện tích và đã đề xuất nhiều mô hình luân canh, xen canh, thâm canh hợp lý, có hiệu quả kinh tế cao tại huyện Cư Jut, tỉnh Đăk Nông

Hồ Gấm (2003) đã nghiên cứu chuyển đổi hệ thống cây trồng theo hướng sản xuất hàng hoá tại huyện Đăk Mil, tỉnh Đăk Nông và cho rằng hệ thống cây trồng, hiệu quả kinh tế của các loại hình sản xuất, thu nhập và tích luỹ của các nhóm nông hộ rất khác nhau phụ thuộc vào nguồn lực của các nông hộ, hệ thống cây trồng chính mà nông hộ sử dụng và thị trường giá cả nông sản

Hệ thống cây trồng khá đa dạng và có sự khác biệt giữa các nhóm nông

hộ theo các vùng Bên cạnh những hệ thống cây trồng cho hiệu quả kinh tế cao như hồ tiêu, cây rau, cà phê, cây bông vải, cây ngô, cây đậu tương, còn có những hệ thống cây trồng chưa hợp lý về sinh thái và hiệu quả kinh tế Các cây trồng tuy có đa dạng về chủng loại nhưng hệ thống về diện tích chưa thật hợplý làm cho sản xuất nông nghiệp không ổn định Trình độ canh tác của các nhóm nông hộ còn thấp, năng suất, sản lượng cây trồng chưa được phát huy

Nguyễn Công Lý (2015) “chuyển đổi c cấu cây trồng hợp lý để giảm thiệt hại ở Đăk Lắc” Quan nghiên cứu đã đưa ra được định hướng và giải pháp quan trọng hàng đầu là phải chuyển đổi, bố trí cơ cấu cây trồng cho phù hợp với từng địa bàn, kiên quyết chuyển đổi những diện tích cà-phê ngoài vùng quy hoạch, có điều kiện đất đai, khí hậu không phù hợp và thiếu nước tưới sang trồng các loại cây khác cần ít nước tưới hơn để mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn.

1.2.4 Bài học rút ra cho huyện Đăk Glong

Từ kinh nghiệm về thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu cây trồng của một

số quốc gia và địa phương trong nước có thể rút ra bài học cho huyện Đăk Glong như sau:

(1) Khuyến khích nông dân đẩy mạnh phát triển các cây trồng có lợi thế cạnh tranh phục vụ xuất khẩu đi đôi với đầu tư thâm canh, đa dạng

hóa sản xuất trên cơ sở địa phương tập trung đầu tư phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng, nhất là hệ thống thủy lợi, hỗ trợ tín dụng, khoa học và công

ứng dụng khoa học - công nghệ, nhất là công nghệ sinh học để tạo ra các giống mới có năng suất và chất lượng cao, hỗ trợ tín dụng để nông dân mua sắm máy móc, thiết bị phục vụ cơ giới hóa nhằm nâng cao năng suất lao động và hạ giá thành sản xuất

(4) Khuyến khích các công ty, doanh nghiệp tham gia vào thu mua, xuất khẩu nông sản thông qua chính sách hỗ trợ tín dụng đầu tư xây dựng

nhà máy chế biến, kho chứa nông sản ngay tại địa bàn nông thôn để nông

dân yên tâm đầu tư vào sản xuất, giảm bớt rủi ro

(5) Tạo môi trường thuận lợi để khuyến khích các thành phần kinh

tế trong nông nghiệp phát triển: Thúc đẩy các thành phần kinh tế trong

nông nghiệp phát triển, nhất là kinh tế tập thể, kinh tế trang trại và kinh tế

tư nhân thông qua chính sách thuế, kiến lập thị trường tín dụng, thị trường buôn bán vật tư và nông sản, nhằm từng bước hình thành các vùng sản xuất chuyên môn hóa, đảm bảo cả về quy mô số lượng cũng như chất

lượng nông sản hàng hóa theo yêu cầu của thị trường

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đặc điểm cơ bản của huyện Đăk Glong, tỉnh Đăk Nông

Hình 2.1 bản đồ hành chính huyện Đăk Glong 2.1.1 Đặc điểm tự nhiên

2.1.1.1 Vị trí địa lý

Huyện Đăk Glong nằm ở phía Đông Nam của tỉnh Đăk Nông, có tổng diện tích tự nhiên là 144.875 ha Huyện có vị trí quan trọng cả về kinh tế, chính