Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết nguyễn bình phương

Trên websitee http//chimviet.fr.free và trên trang web cá nhân của Thuỵ Khuê http://thuykhue.fr.free đã đăng tải khá nhiều các bài viết nghiên cứu về các yếu tố huyền ảo, tâm linh trong

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM –––––––––––––––––––––

NGUYỄN THỊ THỦY

NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT

TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM –––––––––––––––––––––

NGUYỄN THỊ THỦY

NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT

TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS VŨ TUẤN ANH

Thái Nguyên - 2015

XÁC NHẬN

CỦA CÁN BỘ HƯỚNG DẪN

XÁC NHẬN CỦA ĐẠI DIỆN KHOA CHUYÊN MÔN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài luận văn khoa học: “Nghệ thuật xây dựng nhân

vật trong Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương” với các số liệu, kết quả nghiên

cứu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác, hoàn toàn là công trình nghiên cứu của tôi

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thủy

Lời cảm ơn

Với tình cảm chân thành, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới các thầy giáo, cô giáo đã nhiệt tình tham gia giảng dạy, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập cũng nh- trong thời gian viết luận văn

Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc tới PGS.TS Vũ Tuấn Anh, ng-ời trực tiếp, tận tình h-ớng dẫn, giúp đỡ tôi trong quá trình hình thành, triển khai nghiên cứu và hoàn chỉnh luận văn

Tuy nhiên, thời gian nghiên cứu

có hạn, luận văn không tránh khỏi thiếu sót tôi kính mong nhận đ-ợc

sự chỉ dẫn, góp ý của Hội đồng khoa học, các thầy cô giáo và các

MỤC LỤC

Trang Trang phụ bìa

Lời cam đoan……… i

Lời cảm ơn……… ii

Mục lục……… iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Phạm vi, đối tượng và phương pháp nghiên cứu 7

4 Mục đích nghiên cứu 7

5 Đóng góp của luận văn 8

6 Cấu trúc luận văn 8

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG VÀ TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 9

1.1 Khái quát về Nguyễn Bình Phương 9

1.1.1 Nhà văn và tiểu sử 9

1.1.2 Một số quan niệm của Nguyễn Bình Phương về hiện thực, con người và nghệ thuật 9

1.2 Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương trong dòng chảy văn học đương đại 14

1.2.1 Tiểu thuyết như một thế giới 14

1.2.2 Tiểu thuyết là một thể hỗn hợp, pha trộn, lai ghép 16

1.2.3 Tiểu thuyết như một trò chơi hay chân lý của tiểu thuyết là sự hoài nghi 16

1.2.4 Tiểu thuyết trong sự tương tác, sự vận động, phát triển của thể loại 17

CHƯƠNG 2 NHỮNG PHƯƠNG THỨC ĐẶC THÙ CỦA NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG 19

2.1.1 Nhận diện khái quát về nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương 19

2.1.2 Các kiểu loại nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương 20

2.2 Những phương thức đặc thù trong nghệ thuật xây dựng nhân vật 37

2.2.1 Đặt nhân vật trong một không gian và thời gian nghệ thuật đặc biệt 37

2.2.2 Nhân vật được xây dựng qua những giấc mơ, những ám ảnh dị thường 41

2.2.3 Xây dựng nhân vật với những thủ pháp nghệ thuật đặc trưng của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo 46

2.2.4 Nhân vật được xây dựng thông qua kĩ thuật dòng ý thức 50

Chương 3 HÌNH THỨC TỰ SỰ TRONG MỐI LIÊN HỆ VỚI THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH 57

3.1 Người kể chuyện và điểm nhìn trần thuật 57

3.1.1 Vài vấn đề về lí thuyết 57

3.1.2 Người kể chuyện và điểm nhìn trần thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương 58

3.2 Kết cấu trần thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương 76

3.2.1 Kết cấu đa tầng, xoắn kép 76

3.2.2 Kết cấu phân mảnh 80

3.3 Ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật 83

3.3.1 Ngôn ngữ trần thuật 83

3.3.2 Giọng điệu trần thuật 88

KẾT LUẬN 97

THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Tiểu thuyết là thể loại quan trọng nhất trong văn xuôi nghệ thuật hiện

đại Tiểu thuyết được định nghĩa là “Tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản

ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian”[25] Tiểu thuyết

cũng là thể loại có khả năng khám phá cuộc sống ở nhiều chiều và nhiều khía cạnh đời tư khác nhau Một trong những lí do khiến tiểu thuyết có được vai trò quan trọng đó bởi tiểu thuyết thuộc thể loại “sinh sau đẻ muộn”, có điều kiện gần gũi với con người hiện đại

1.2 Tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới đã đứng trước nhu cầu đổi mới tư

duy tiểu thuyết Nhìn từ góc độ thi pháp thể loại, tiểu thuyết đương đại Việt

Nam đã có những cách tân đáng kể và có nhiều thành tựu đánh ghi nhận về đề tài, cốt truyện, ngôn ngữ, nhân vật Đặc biệt nghệ thuật xây dựng nhân vật là một trong những phương diện quan trọng nhất cho thấy những cách tân, sáng tạo của tiểu thuyết Việt Nam đương đại

1.3 Nói đến tiểu thuyết là nói đến việc xây dựng nhân vật Trong tiểu thuyết,

vấn đề quan trọng phải là vấn đề nhân vật của tiểu thuyết trong tiểu thuyết ngoài

nhân vật không còn cái gì khác nữa, nhân vật vừa là cơ thể, vừa là linh hồn [11]

Việc xác định vai trò của nhân vật trong tiểu thuyết còn tùy thuộc vào quan niệm

và phong cách sáng tác của mỗi nhà văn, nhưng quan niệm về sự hiện hữu quan trọng của nhân vật trong tiểu thuyết là một điều đã được khẳng định

1.4 Nguyễn Bình Phương là tác giả thuộc trào lưu đổi mới tiểu thuyết Việt

Nam, tên tuổi anh được biết đến từ cuối những năm 90 Một số tiểu thuyết của anh

như: Những đứa trẻ chết già (1994), Người đi vắng (1999), Trí nhớ suy tàn (2000), Thoạt kỳ thủy (2004), Ngồi (2006), Mình và họ (2014) đã thể hiện một

lối viết rất mới lạ, mở ra một hướng tiếp cận mới cho người đọc Những năm gần đây, tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương đã trở thành đối tượng của nhiều công trình nghiên cứu khoa học, được khám phá trên nhiều phương diện như ngôn ngữ, thể loại, kết cấu, nhân vật… Đánh giá về bản thân, Nguyễn Bình Phương nhã nhặn khi cho rằng mình không có chỗ trên văn đàn vì chỉ là người viết nghiệp dư, viết

chơi, “viết nhăng viết cuội” cho vui Mặc dù vậy, nếu cần lựa chọn một hiện

tượng tiêu biểu nhất của tiểu thuyết Việt Nam đương đại, nhà nghiên cứu Phạm Xuân Thạch vẫn dành ưu tiên số một cho sáng tác của Nguyễn Bình Phương Điều

đó cho thấy vị trí của anh đâu hẳn là khiêm tốn như anh từng nhận

1.5 Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương có những cách tân mạnh mẽ về tư

duy tiểu thuyết, là một thế giới nghệ thuật cần nghiên cứu, tìm hiểu Một trong những điểm đáng chú ý góp phần giải mã tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương là nghệ thuật xây dựng nhân vật Trong quá trình hiện đại hóa tiểu thuyết, Nguyễn Bình Phương đã tạo ấn tượng trong lòng độc giả bởi lối viết, cách kết cấu đặc biệt là nghệ thuật xây dựng nhân vật Nguyễn Bình Phương đã khẳng định: Tôi

không xây dựng một nhân vật điển hình trong tác phẩm của mình Và theo tác

giả “Cuộc sống của tôi và nhân vật không có liên quan nhiều Còn những nhân

vật của tôi gọi là méo mó, thì đó là cái méo mó tự thân Có người bảo tôi xây dựng nhân vật đặt trong trạng thái quá khứ mờ mịt, hiện tại lộn nhộn và tương lai vô định, nhưng tôi không nghĩ thế Các nhân vật của tôi sống bản năng, nhưng tiềm tàng một niềm tin đứng dậy” [43] Vừa được xây dựng bằng những

phương thức chung, vừa có những cách tân độc đáo mới lạ, nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương vẫn luôn có mối liên hệ với cuộc đời, vẫn là hình bóng của con người, vẫn hàm chứa những tư tưởng, những vấn đề nhân sinh sâu sắc song không dễ khám phá, đòi hỏi một thái độ nghiêm túc và đồng sáng tạo

của mỗi độc giả Đó chính là lí do chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu Nghệ thuật

xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

2 Lịch sử vấn đề

Phương được dư luận khá quan tâm Mỗi khi nhà văn cho ra đời một tác phẩm mới, dư luận và bạn đọc lại chú ý tìm hiểu và bày tỏ các đánh giá dưới nhiều dạng khác nhau Các bài báo viết về sáng tác của Nguyễn Bình Phương khá nhiều từ báo mạng đến báo viết, từ những bài báo mang tính chất giới thiệu đến những bài nghiên cứu trên các tạp chí chuyên ngành, từ những bài báo về một tác phẩm cụ thể đến những bài báo có tính khái quát cao Một trong những nhà

nghiên cứu sớm viết bài về Nguyễn Bình Phương là Đoàn Cầm Thi Nhà nghiên cứu này đã nhìn các sáng tác của Nguyễn Bình Phương dưới cái nhìn của vô thức và hữu thức trong mối liên hệ với thơ Hàn Mặc Tử và Hồ Xuân Hương

(Sáng tác văn học: giấc mơ và điên, người đàn bà nằm: Từ “thiếu nữ ngủ

ngày” đọc “Người đi vắng” của Nguyễn Bình Phương) Từ đó, tác giả bài viết

chỉ ra những đặc sắc trong cách nhìn nhận hiện thực và con người của Nguyễn Bình Phương Với lối viết dựa trên cơ sở của phân tâm học Đoàn Cầm Thi đã gợi mở về hướng tiếp cận các tác phẩm của Nguyễn Bình Phương

Trên websitee http//chimviet.fr.free và trên trang web cá nhân của Thuỵ Khuê (http://thuykhue.fr.free) đã đăng tải khá nhiều các bài viết nghiên

cứu về các yếu tố huyền ảo, tâm linh trong từng tiểu thuyết của Nguyễn Bình

Phương như “Khuynh hướng hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết Những đứa

trẻ chết già”, “Tính chất hiện thực linh ảo âm dương trong tiểu thuyết Người đi vắng”, “Những yếu tố tiểu thuyết mới trong tác phẩm Trí nhớ suy tàn”,

“Những đặc trưng của bút pháp huyền ảo trong tiểu thuyết Ngồi”…

Những bài viết này đã chỉ ra những nét nổi bật nhất của từng tác phẩm trong sáng tác của nhà văn Mỗi bài viết là những nhận xét đánh giá xác đáng, tinh tế, là những phát hiện có tính chất gợi mở cho những người nghiên cứu về Nguyễn Bình Phương Tuy nhiên các bài viết này thiếu tính hệ thống và nhất quán trong phương pháp tiếp cận Vì vậy tuy là sự ghi nhận đối với tác giả nhưng lại chưa có những đánh giá khái quát bao trùm được hệ thống tác phẩm của Nguyễn Bình Phương

Một số bài báo về Nguyễn Bình Phương rất đáng chú ý trong số vô vàn các bài báo viết về nhà văn này ta có thể kể đến như bài báo của nhà nghiên cứu

Phạm Xuân Thạch đăng trên báo Văn nghệ số ra ngày 25/11/2006, đánh giá về

Ngồi nhưng cũng là những ghi nhận chung cho sự sáng tạo của Nguyễn Bình

Phương Bài báo này đi sâu vào nội dung ý nghĩa của tiểu thuyết Nguyễn Bình

Phương: “Nó là một cuộc mời gọi đặt vấn đề phản tư về đời sống và ý nghĩa của

đời sống Nó là một tiểu thuyết bắt người ta suy nghĩ và làm điều ấy, nó xứng đáng là một tiểu thuyết và là một tiểu thuyết xuất sắc” Những lời khen sôi

nổi, nhiệt thành mà Phạm Xuân Thạch dành cho Nguyễn Bình Phương được đưa

ra từ những căn cứ mà nhà nghiên cứu phát hiện rất tinh tế, độc đáo Tuy nhiên bài viết giống như bài phê bình hơn nghiên cứu, và mới chỉ dừng lại ở chỗ đánh giá một tác phẩm

Trên tạp chí chuyên ngành Nghiên cứu văn học số tháng 4 năm 2008 tác

giả Đoàn Ánh Dương đã có một bài viết rất đáng lưu ý: “Nguyễn Bình Phương,

lục đầu giang tiểu thuyết” Bài viết có sự nghiên cứu công phu, có cái nhìn hệ

thống và cách tiếp cận khá độc đáo Tác giả đã ví mỗi tiểu thuyết như là một dòng sông chi lưu hợp lưu lại để cùng đổ ra biển rộng Hướng tiếp cận của tác giả bài viết là ở cấu trúc và phương thức huyền thoại, chỉ ra nét đặc trưng nhất của mỗi chi lưu trong dòng hợp lưu chung Bài viết có khen có chê và có những đánh giá khá khách quan chính xác về tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương Tác giả Trần văn Ban trên tạp chí nghiên cứu khoa học năm 2012 đã có bài nghiên cứu

về Ngôn ngữ và giọng điệu trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương, tác giả đã

phát hiện ra một số đặc trưng cơ bản trong ngôn ngữ và giọng điệu của tiểu

thuyết Nguyễn Bình Phương: “Ngôn ngữ sinh hoạt, đời thường với giọng điệu

thờ ơ, cay nghiệt, Ngôn ngữ của giấc mơ, của vô thức với giọng điệu trữ tình, ai oán, hoài niệm”

Gây được sự chú ý như vậy với dự luận, tác phẩm của Nguyễn Bình Phương cũng đã tạo ra một sức hút đối với các bạn đọc chuyên nghiệp, những sinh viên chuyên ngành và những nhà nghiên cứu Các báo cáo khoa học của sinh viên về một thủ pháp nghệ thuật, một tác phẩm cụ thể khá nhiều

Luận án tiến sĩ Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam

1986-2006 của Mai Hải Oanh- 2007, Luận án tiến sĩ Những đổi mới trong tiểu thuyết

từ 1986- 2000 của Trần Mai Nhân năm 2006, Luận án tiến sĩ Con người trong tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới của Nguyễn Thị Kim Tiến năm 2012; Các

đề tài tốt nghiệp đại học như: Đến Ngồi – một hành trình cách tân tiểu

thuyết của Nguyễn Bình Phương do sinh viên Nguyễn Ngọc Quân khoa Ngữ

văn, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội thực hiện Ngoài

ra có thể kể đến luận văn thạc sĩ văn học của Hồ Thị Bích Ngọc, Nguyễn Bình

Phương với việc khai thác tiềm năng thể loại để hiện đại hoá tiểu thuyết,

trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 2008; luận văn thạc sĩ văn học của Nguyễn

Thị Phương Diệp Nghệ thuật tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương, trường Đại

Học Khoa học Xã hội và Nhân văn năm 2010; luận văn thạc sĩ văn học của

Hoàng Thị Thùy Linh Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Nguyễn Bình

Phương, trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn năm 2012, luận văn thạc

sĩ Kĩ thuật dòng ý thức trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương, luận văn thạc

sĩ Yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương của Nguyễn Ngọc Anh

trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên năm 2008 Các công trình này đều đi sâu khai thác khả năng hiện đại hóa, cách tân sáng tạo, những đóng góp của Nguyễn Bình Phương trên nhiều phương diện: kết cấu, ngôn ngữ, thi pháp, nhân vật của tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

Nhiều công trình khoa học khác không lấy tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương là đối tượng nghiên cứu duy nhất Nhưng nhìn chung đa số các công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn từ cuối những năm 90 của thế kỷ trước đến những năm đầu thế kỷ XXI ít nhiều đều khảo sát các tiểu thuyết của nhà văn này (đặc biệt là ở góc độ cấu trúc và nhân vật) và coi đây như một trong những tác phẩm tiêu biểu của giai đoạn văn học trên như luận án tiến sĩ

ngữ văn Viện Văn học Việt Nam của tác giả Bùi Thanh Truyền, Yếu tố kì ảo

trong văn xuôi đương đại Việt Nam, hay luận án thạc sỹ văn học của Hoàng

Cẩm Giang tại trường Đại học khoa học Xã hội và Nhân văn về Cấu trúc

tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI đều khảo sát tương đối nhiều trên tác

phẩm của Nguyễn Bình Phương Điều đó cho thấy tiểu thuyết của tác giả này khá tiêu biểu và có tính đại diện cho văn học giai đoạn này cả về mặt ưu lẫn khuyết điểm

Nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương cũng là vấn đề được nhiều người quan tâm Luận án thạc sỹ văn học của Hoàng Cẩm

Giang tại trường Đại học khoa học Xã hội và Nhân văn về Cấu trúc tiểu

thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI đã phát hiện ra kiểu nhân vật kí hiệu- biểu

tượng, nhân vật biến mất trong tiểu thuyết nguyễn Bình phương Tiến sĩ Nguyễn

Mạnh Hùng có bài Người đi vắng, ai đọc Nguyễn bình Phương? Hay nỗi cô

đơn của tiểu thuyết cuối thế kỉ đã phát hiện ra nhân vật của Nguyễn Bình

Phương dấu kín những ám ảnh của mình và sống với nói Luận văn thạc sĩ văn

học của Nguyễn Thị Hồng Nhung Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn

Bình Phương, trường Đại Học Sư phạm Hà Nội năm 2009 đã phát hiện ra

những loại hình nhân vật cơ bản trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương như

nhân vật con người tha hóa, con người dục vọng; nhân vật con người vô thức- người điên; nhân vật biểu tượng Luận văn thạc sĩ văn học của Nguyễn Thị

Phương Diệp Nghệ thuật tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương, trường Đại Học

Khoa học Xã hội và Nhân văn năm 2010 đã khảo sát nghệ thuật xây dựng nhân vật, khảo sát cách tổ chức không gian và thời gian và khảo sát về nghệ thuật kể chuyện trên góc độ tổ chức kết cấu và người kể chuyện từ đó tìm ra những đặc điểm mang tính cách tân trong nghệ thuật tự sự của tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương Tác giả Trần Văn Ban trong tạp chí nghiên cứu văn học của Đại học Sư

phạm Hồ Chí Minh số 26 năm 2011 cũng đã có bài viết Kiểu nhân vật ám ảnh

trong tiểu thuyết nguyễn Bình Phương, tác giả đã chỉ ra: “những kiểu nhân vật

mơ hồ, khó nắm bắt, phi truyền thống, trong đó có kiểu nhân vật ám ảnh”

Tuy còn có ý kiến trái chiều song chính những bài báo những công trình nghiên cứu về Nguyễn Bình Phương đã khẳng định được chỗ đứng của nhà văn này trong đời sống văn học hiện đại Dù tiếp cận tác phẩm của anh dưới góc độ nào chúng ta cũng không thể phủ nhận ý thức tìm tòi, quá trình lao động nghệ thuật nghiêm túc, những ý tưởng được ấp ủ và trau chuốt của Nguyễn Bình Phương trong quá trình cách tân tiểu thuyết Việt Nam Qua việc tìm hiểu lịch sử vấn đề như trên, chúng tôi cũng nhận thấy chưa thực sự có một công trình nghiên cứu một cách hệ thống những đặc điểm nổi bật trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương Vì vậy luận văn này hi vọng sẽ

hệ thống lại những nét tiêu biểu, đặc trưng về nghệ thuật xây dựng nhân vật

trong tiểu thuyết của nhà văn này, nhằm hướng tới một cái nhìn toàn diện, sâu sắc và khách quan hơn Thông qua những nghiên cứu này sẽ đánh giá được vai trò của Nguyễn Bình Phương trong quá trình cách tân hiện đại hoá tiểu thuyết Đồng thời chỉ ra một số nét tiêu biểu của văn học đương đại nước nhà

3 Phạm vi, đối tượng và phương pháp nghiên cứu

3.1 Phạm vi, đối tượng nghiên cứu:

Luận văn tập trung nghiên cứu về nghệ thuật xây dựng nhân vật trong 6

cuốn tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, đó là: Những đứa trẻ chết già, Trí

nhớ suy tàn, Người đi vắng, Thoạt kì thuỷ, Ngồi, Mình và họ

3.2 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu thi pháp học: vận dụng lí thuyết thi pháp học về nghệ thuật xây dựng nhân vật để làm nổi bật đặc điểm của hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết

Phương pháp loại hình: sử dụng cách phân chia theo loại hình nhân vật để tìm ra những kiểu nhân vật chung trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

Phương pháp hệ thống: vận dụng quan điểm hệ thống, coi thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương là một chỉnh thể, hệ thống với các đặc điểm riêng biệt của nó

Phương pháp thống kê, khảo sát: nhằm nhận biết và hệ thống các kiểu nhân vật qua các tiểu thuyết

Phương pháp phân tích tổng hợp, so sánh: nhằm làm nổi bật đặc trưng kiểu nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật của nhà văn, đồng thời so sánh với các kiểu nhân vật tương đồng của các tác giả khác để thấy được nét mới mẻ, độc đáo trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

4 Mục đích nghiên cứu

Luận văn đi sâu tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Bình Phương, bởi đây là tư tưởng cơ bản để nhà văn đi vào lựa chọn và xây dựng nhân vật

Nhận dạng các mô hình nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương Tập trung phân tích thế giới nhân vật trên những bình diện khác nhau

Đi sâu vào tìm hiểu các thủ pháp nghệ thuật để xây dựng nhân vật của nhà văn

5 Đóng góp của luận văn

Hệ thống hóa thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương

Đưa ra một góc độ tiếp cận mới đối với tác phẩm tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương thông qua thế giới nhân vật

Góp phần đánh giá tác phẩm của nhà văn thông qua việc nắm bắt một cách rõ ràng và có hệ thống về thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

Đóng góp một nghiên cứu về Nguyễn Bình Phương và tiểu thuyết Việt Nam đương đại

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn được triển khai qua 3 chương

Chương 1: Khái quát về Nguyễn Bình Phương và tiểu thuyết Việt Nam

đương đại

Chương 2: Những phương thức đặc thù của nghệ thuật xây dựng nhân vật trong

tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

Chương 3: Hình thức tự sự trong mối liên quan đến thế giới nhân vật

trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

PHẦN NỘI DUNG Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG VÀ TIỂU THUYẾT

VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Khái quát về Nguyễn Bình Phương

1.1.1 Nhà văn và tiểu sử

Nhà văn Nguyễn Bình Phương sinh ngày 29 tháng 12 năm 1965 tại Thái Nguyên Thời chiến tranh, tác giả cùng gia đình sơ tán về xã Linh Nham thuộc huyện Đồng Hỷ, đến năm 1979 mới trở lại thành phố Thái Nguyên Nguyễn Bình Phương học hết phổ thông trung học năm 1985 rồi vào bộ đội; năm

1989 vào học trường viết văn Nguyễn Du; ra trường công tác một năm ở Đoàn kịch nói Quân đội; sau đó là biên tập viên của Nhà xuất bản Quân đội và hiện nay công tác tại Tạp chí Văn nghệ Quân đội

Nguyễn Bình Phương viết văn bằng niềm đam mê, nhạy cảm cộng với tri thức văn chương của một cây bút được đào tạo qua trường lớp Tác giả viết đều tay ở nhiều thể loại: tiểu thuyết, thơ, truyện ngắn, tản văn Nhà văn Phùng Văn Khai đã phác họa từ ngoại hình đến tinh thần của Nguyễn Bình Phương:

"Nguyễn Bình Phương có một khuôn mặt rất buồn Anh ít nói trong các đám

đông hoặc hai người với nhau Nhưng anh chăm chú mọi người, chăm chú vào câu chuyện và rất sắc sảo, độc đáo trong suy nghĩ” [26], "Nếu coi văn chương là một nghề thì cái nghề ấy đã đeo gông đóng số Nguyễn Bình Phương( ) Yêu nghề đến ngơ ngẩn, yêu đến hành xác, tâm linh, sùng tín như anh quả là của hiếm”[26] Có lẽ chính tình yêu và lòng say mê ấy đã cống hiến cho bạn đọc, cho

văn học nước nhà những trang viết độc đáo giàu giá trị

1.1.2 Một số quan niệm của Nguyễn Bình Phương về hiện thực, con người

và nghệ thuật

Quan niệm nghệ thuật được hiểu là “nguyên tắc cắt nghĩa thế giới và con

người vốn có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó khả năng thể hiện đời

sống với một chiều sâu nào đó” [50,tr 229] Nó là cách nhìn và thái độ đối với

thế giới và con người của nhà văn được thể hiện trong tác phẩm Trong một cuộc

trả lời phỏng vấn, Nguyễn Bình Phương đã nói: “Tôi chỉ có một nhận thức bảo

thủ là cố gắng viết cho nó gần sát với quan niệm của mình về văn chương vậy thôi” Mặc dù anh không nói nhiều về quan điểm của mình nhưng phải chăng

đây chính là gợi ý về con đường đi vào tác phẩm từ quan niệm nghệ thuật của

nhà văn

Quan niệm hiện thực và con người của Nguyễn Bình Phương được phát ngôn trực tiếp ở những bài trả lời phỏng vấn của báo chí Trò chuyện với phóng

viên Vietnamnet, nhà văn nói: “Theo tôi, đời sống có những từ ngữ nào thì văn học

có quyền đưa từ đó vào Tại sao lại bỏ nó đi trong khi nó vẫn sống hằng ngày, hằng giờ hằng phút với chúng ta?” [42] Anh coi trọng mọi từ ngữ tiếng Việt, dù là lớp

từ thanh cao, sang trọng hay tục tĩu trong phát ngôn của nhân vật Điều đó cũng có nghĩa là cho rằng mọi đề tài, hiện thực đều bình đẳng nhau trong văn học Không ít người dị ứng với nhiều yếu tố sex trong tác phẩm Nguyễn Bình Phương thì anh lại

thẳng thắn xem nó là “một trong những hành động giao tiếp đỉnh cao”, “bản thân

nó (sex) đã là quá đẹp, quá nhân văn, nó trọn vẹn là chính nó không lẫn với những thứ khác” [42] Hiện thực trong quan niệm của anh là tất cả những thứ hiển nhiên

trong cuộc sống với mọi góc khuất của nó Nguyễn Bình Phương coi sự tồn tại của những mảnh vỡ hiện thực là tất yếu Vì thế, lẽ tất nhiên là tác phẩm của anh khai thác cái đa chiều của hiện thực, từ cái quen thuộc hàng ngày đến cái kỳ quái, huyền

ảo, từ hiện thực cuộc sống đến hiện thực tâm linh Các nhà văn đương đại gặp gỡ nhau ở quan niệm này, chỉ có điều, họ tìm cho mình những cách nói riêng Nguyễn

Huy Thiệp cho rằng: “Văn chương phải bất chấp hết, ngập trong bùn, sục tung lên,

thoát thành bướm và hoa”(Giọt máu) “Từ “bùn” chuyển sang “bướm và hoa” là một sự lột xác đầy phiêu lưu, mạo hiểm” [24] bởi vì đó là cả một sự thay đổi về

nhãn quan hiện thực

Quan niệm nghệ thuật về con người ở Nguyễn Bình Phương được thể

hiện độc đáo Anh chú trọng đời sống nội tâm của con người, “Lịch sử chả là

gì cả nếu không có những cá nhân và cá nhân chẳng là gì cả nếu bản thân nó không vang lên bất kỳ một ý nghĩ nào” [43] Trọng tâm lịch sử chính là cá nhân

và đánh dấu sự tồn tại của mỗi cá nhân lại là đời sống nội tâm, những “ý nghĩ” của họ Vì thế chiều kích của tiểu thuyết không là gì khác ngoài “tổng số kích

thước ý nghĩ của tất cả các nhân vật trong tiểu thuyết đó” Để lý giải điều này,

nhà văn cho rằng “nội tâm cá nhân con người cũng đã từng có, đang có những

cuộc chiến khủng khiếp” [41] Đào sâu vào thế giới tâm hồn của con người, nơi

ít có mối quan hệ giao tiếp với bên ngoài nhưng ở đó con người phần lớn lại sống thành thật nhất, không phải chuyện dễ dàng Nó đòi hỏi cái nhìn tinh tế và thái độ chấp nhận dấn thân của nhà văn Nguyễn Bình Phương còn tiếp cận con người ở phương diện bản năng với sức sống tiềm ẩn nhưng mạnh mẽ nằm ngoài vùng kiểm soát của ý thức Nó là cõi vô thức cùng với ẩn ức, dục vọng, mộng mị

và dòng chảy bất định, chồng chéo của suy tư Vì thế ta thấy xuất hiện nhiều trong tác phẩm của anh là hình ảnh người điên và giấc mơ Tuy nhiên trong cách nhìn

của nhà văn, con người không hề mất niềm tin: “Các nhân vật của tôi sống bản

năng, nhưng tiềm tàng một niềm tin đứng dậy” [43] Dù khai thác hiện thực hay

con người, Nguyễn Bình Phương đều mong muốn đi đến tận cùng sâu thẳm của

nó, truy tìm bản chất của cuộc đời

Quan niệm về văn chương: “Không có sự sáng tạo, nhà văn sẽ tự tiêu diệt mình” Sáng tạo là ý thức thường trực ở người theo đuổi nghệ thuật, đặc

biệt là văn chương - một lĩnh vực nhạy cảm và cần nhiều tài năng Về vấn đề sáng tạo trong văn chương, Nguyễn Bình Phương có những cách diễn đạt khác:

“Nhà văn là người vượt qua những định nghĩa để tiến tới một định nghĩa khác” Tức là họ phải vượt qua tất cả để tạo cho mình tiếng nói riêng Sáng tạo

bao giờ cũng là hệ quả của những cuộc kiếm tìm Nguyễn Bình Phương đã tự nhận về mình:

Ta lớn lên bằng kiếm tìm

Kiếm tìm giờ đã cũ

(Bài thơ cũ)

Động lực của cuộc sống là tìm kiếm để lấp đầy kho trí tuệ và lấp đầy cảm xúc Mỗi sự kiếm tìm không bao giờ là cũ, nó chỉ cũ về mặt thời gian so với những tìm kiếm khác mà thôi Một con người luôn ám ảnh bởi cái cũ như

Nguyễn Bình Phương: “Ta sinh ra cô đơn/ Giờ cô đơn đã cũ/ Ta trưởng thành

bởi sợ hãi/ Sợ hãi cũng cũ rồi” thì tất yếu luôn mong muốn được đổi mới, có cái

để làm mới mình Vì vậy, nó khiến cuộc sống và văn chương thêm nhiều ý

nghĩa Nhà văn viết và nghĩ“Vắt như thể sự cạn kiệt đang đến gần” Đây cũng là điểm gặp gỡ ở các nhà văn đương đại Bảo Ninh quan niệm trong Nỗi buồn chiến

tranh là viết với cả sự khổ công: “Viết khổ viết sở, viết như đập đầu vào đá, như

là tự tay tước vụn trái tim mình, như là lộn trái con người mình ra” Hay như

triết lý của Nguyễn Huy Thiệp: “Công việc viết văn vốn rất nhọc nhằn, phức

tạp, lại buồn tẻ nữa” (Kiếm sắc) Nhà văn phải đi đến tận cùng cảm xúc và

những trải nghiệm cuộc đời, tức là phải chung sống với nhọc nhằn và cô đơn

Trong sáng tác của Nguyễn Bình Phương ta thấy xuất hiện nhiều người điên

- những nhân vật không bình thường về suy nghĩ Cả nhân vật cụ thể, mang tên như

Tính (Thoạt kỳ thủy), Cương (Người đi vắng), Quang, Mộc (Những đứa trẻ chết

già), đến những nhân vật không tên như gã điên đứng dưới mưa (Ngồi), người đàn

ông điên dưới gốc cây điệp vàng (Trí nhớ suy tàn), người đàn ông điên xuất hiện trong những ngày binh biến của Đội Cấn (Người đi vắng) Đôi khi họ còn tập hợp thành một “tập thể” đông đúc (Thoạt kỳ thủy) - một thế giới tâm lý phức tạp mà

không ai có thể xâm phạm được Nhà văn đã từng phát biểu: “Tôi cho rằng người

điên chứa trong họ một phần rất lớn phẩm chất của nghệ thuật” Thực chất, điên là

phần ngoại hiện của một trạng thái tinh thần Nếu như văn học hiện thực hướng đến khám phá con người về ý thức thì văn học hậu hiện đại lại quan tâm đến phần vô thức, tiềm thức - phần nhá nhem, tranh tối tranh sáng nhưng dồi dào, vô tận ở con người “Người điên” không thể kiểm soát được hành động của mình, một cách nào

đó về mặt nghệ thuật, có thể cắt nghĩa như sự thăng hoa mà người nghệ sĩ đôi khi cũng không thể ý thức được Có lẽ vì quan niệm này mà đến với tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, ta nhận thấy có những đoạn viết rất “nham nhở”, tưởng như

được sắp xếp tùy ý nhiều mạch suy tư, nhiều lời tâm sự của một thế giới nhân vật đa dạng Điều này không chỉ phù hợp với bản chất của dòng chảy ý thức mà còn thể hiện rõ sức mạnh của văn chương là khám phá vùng tiềm ẩn, vô tận của con người

Nó khẳng định phẩm chất nghệ thuật được kết tinh từ sự vô tư hồn nhiên của một trạng thái vô thức ngự trị triền miên

Nguyễn Bình Phương đã từng có nhiều băn khoăn về văn chương, đã có lúc anh nghĩ nó tách biệt với cuộc sống, là một thế giới riêng mà nhà văn phải

chấp nhận “bó buộc trong một khung cố định nào đó” của nó Văn chương như

vậy sẽ trở nên nhạt nhẽo về cảm xúc và cứng nhắc, dập khuôn về hình thức Nhưng sự trải nghiệm trên từng trang viết đã khiến anh phần nào nhận thức được

bản chất của văn chương, “bản thân nó là chân trời tự do” [45] Nghĩa là văn

chương gắn bó với cuộc sống nhưng không bị bó buộc, nó là một thế giới mênh mông và tự do, đối với cả người sáng tác lẫn người tiếp nhận Người viết có thể khai thác tất cả ở chân trời đó và tự do bộc lộ thái độ đối với cuộc sống Người nhận

có những cách tiếp nhận riêng, cách thưởng thức tác phẩm riêng Ý thức điều đó, khiến nhà văn có thể sống và viết thành thật, dân chủ hơn Tác phẩm của Nguyễn Bình Phương (cả tiểu thuyết và thơ ca) tạo được ấn tượng từ sự khước từ khuôn mẫu truyền thống Văn chương với anh, thực sự được tôn trọng với bản chất nghệ thuật của nó Sự độc đáo trong sáng tác của anh đều bắt nguồn từ sự thay đổi trên phương diện kỹ thuật

“Tôi nghĩ giá như tiểu thuyết của chúng ta có thêm những bước mạo hiểm” [42] Nói cụ thể hơn là phải gây bất đồng“cho tiểu thuyết thêm phần phong phú”, tất nhiên không phải là sự bất đồng theo nghĩa tiêu cực Quan niệm

này xuất phát từ đòi hỏi sáng tạo của bản thân người cầm bút, cũng gần với quan niệm dấn thân của một số nhà văn đương đại Nguyễn Bình Phương gọi là

“những bước mạo hiểm” bởi con đường đó có thể thành công hoặc thất bại Vì

thế, anh ý thức rất rõ hạn chế trong quan niệm này là: “Trong nghệ thuật, kẻ mạo

hiểm phần lớn trở thành nạn nhân của chính mình” [42] Dù vậy, anh vẫn tìm

tòi, thể nghiệm những “bước mạo hiểm” trong các sáng tác của mình như thăm

dò cái vô thức, bản năng (Thoạt kỳ thủy); hình thức cấu trúc lập thể, lời câm (Người đi vắng, Ngồi); thủ pháp tiểu thuyết mới (Trí nhớ suy tàn); thủ pháp huyền thoại (Những đứa trẻ chết già), kĩ thuật dòng ý thức (Mình và họ)…Đặc

biệt, anh đi sâu vào dòng ý thức của nhân vật, lấy đó làm trung tâm vận động, thay cho sự kiện trong tác phẩm Điều này xuất hiện ở phần lớn tác phẩm của nhà văn Lối đi đó phần nào đã định hình cho một lối viết tự tin và phong cách vững vàng ở Nguyễn Bình Phương

Không hẳn là ngẫu nhiên mà tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương có vẻ đẹp độc đáo khiến người đọc nhiều khi cảm giác “lệch kênh” tiếp nhận và kích thích ở họ hứng thú khám phá Tất cả lời giải mã nằm trong kỹ thuật viết của anh

Nó được hình thành không chỉ bởi các tác nhân khách quan của hoàn cảnh lịch sử,

xã hội, văn hóa mà quan trọng là ở quan niệm riêng của nhà văn về hiện thực và con người cũng như về văn chương nghệ thuật Mặt khác không thể phủ nhận rằng thơ ca đã chi phối lối tư duy và tâm thức sáng tác tiểu thuyết của anh Đây là những vấn đề có tính chất kim chỉ nam mà chúng ta cần qua tâm khi tiếp nhận tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

1.2 Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương trong dòng chảy văn học đương đại 1.2.1 Tiểu thuyết như một thế giới

Sau năm 1986, đúng như nhà văn Vũ Tú Nam quan niệm, tự thân văn học phải đổi khác, không thể đem văn học của một thời kì đã có sẵn để áp đặt lên cái nhìn của con người hôm nay Nhà văn Nguyên Ngọc yêu cầu văn học đổi mới phải mô tả cái bản chất nhất của con người, nói được chiều sâu tâm lí, số phận của con người Chu Văn cũng nhận xét: văn chương bây giờ thích cái thật, không có cái thật sâu sắc, các

phát ngôn văn học khó đứng Nguyễn Minh Châu nói đến Con người viết hoa hiện diện trong cái vòng tròn đồng tâm của văn học và cuộc sống

Đối với thể loại tiểu thuyết, sự đổi mới của nó thể hiện trước hết ở việc mở rộng khả năng chiếm lĩnh, khám phá và mô tả hiện thực Tiểu thuyết là thể loại luôn luôn thay đổi, biến hóa, “không hoàn kết”, bởi vì nó “tiếp xúc tối đa với cái đương đại chưa hoàn thành” (M Bakhtin) Ý thức được bản thể của tiểu thuyết, nhà văn

Tô Hoài cho rằng: “Tôi không phủ nhận giá trị tiểu thuyết thời trước, nhưng thật là

không thể cho tiểu thuyết một nghĩa cố định Tiểu thuyết lúc nào cũng phát triển và biến đổi Tiểu thuyết có một khả năng tung hoành không bờ” Nguyễn Minh

Châu khẳng định: “Một thể loại văn học phải chứng tỏ sức sống của nó ở tính đa

dạng và không ngừng cách tân Nhất là đối với tiểu thuyết, một thể loại có một sức chứa và sức chở rất lớn” Tiểu thuyết, bởi vậy, dần hiện ra như một thế giới sáng

tạo tự do, in đậm dấu ấn cá nhân Đúng như nhà văn Tạ Duy Anh đòi hỏi: “Tôi chủ

tâm đòi hỏi tiểu thuyết phải như vậy, bản thân nó phải là một thế giới thay vì chỉ phản ảnh đời sống một cách đơn giản và nó phải tạo ra nhiều cấp đối thoại”

Trước 1986 văn xuôi Việt Nam chủ yếu hướng về thế giới bên ngoài, thế giới sự kiện, hành động, đến nhân dân, cộng đồng, dân tộc, nó chiếm lĩnh hiện thực

ở chiều rộng và phô diễn hiện thực đó theo yêu cầu, nhiệm vụ của thời đại lịch sử, chính trị Tiểu thuyết từ 1986 trở về sau là một thế giới sáng tạo mới mẻ Nó sáng tạo ra thế giới hiện thực thứ hai, quan tâm đến số phận cá nhân và khám phá chiều sâu thế giới nội tâm phức tạp của con người Nhà văn Lê Lựu thẳng thắn chỉ ra:

“Những tác phẩm trước đó của tôi chưa chú ý nghiên cứu sâu tính cách, tâm lý và

quy luật phát triển của con người - nhân vật Tôi tự bảo không thể viết như cũ được” Nhà văn Mạc Phi cũng nói rõ: “Con người trong tiểu thuyết ta ngày hôm nay và sắp tới sống tất bật, ồn ào trong chiều rộng của thế giới bao quanh… đồng thời cũng rất sâu sắc, rất đằm, trong chiều dày của tâm trạng” Nguyễn Minh

Châu ủng hộ hướng tìm tòi như thế của tiểu thuyết; ông nói “Chúng ta tiếp thu các

hình thức tiểu thuyết chính là để trở về xem xét con người Việt Nam một cách sáng

tỏ và để đào xới vào nó sâu hơn”

những kết thúc mở, mở ra một câu chuyện mới hoặc mời gọi người đọc tự sáng tạo ra một kết thúc riêng cho tác phẩm theo quan niệm, kinh nghiệm, trí tưởng tượng của mình Một số nhà văn đề nghị tiểu thuyết phải là một thế giới đa chiều,

đa nghĩa, đa âm, đa thanh, thậm chí nó có thể “chứa đựng nhiều tiếng nói mâu thuẫn nhau, độc lập với nhau, xung đột nhau; nó không độc thoại, không đồng

chất, không khép kín, không kết thúc, nó “sống” nhất, so với các thể loại văn học khác; “nó tiếp thu, hòa lẫn, cải tạo và phát triển” (M Bakhtin) Quan niệm tích cực này đã thúc đẩy người cầm bút thể nghiệm đổi mới, tìm tòi, hiện đại hóa một

số phương diện cốt yếu của nghệ thuật tự sự Dĩ nhiên, một tiểu thuyết đa chiều,

đa âm, sẽ luôn đòi hỏi người đọc, nhà phê bình đến với nó phải đóng vai khác, bây giờ họ không thể đóng vai ban phát, áp đặt “chân lý”, hoặc “cầm roi quất cho con ngựa sáng tác lồng lên” nữa, mà trở thành một bạn đọc bình đẳng, đồng sáng tạo, một bạn đọc phải tự trang bị những hiểu biết cần thiết về nghệ thuật mới có khả năng đối thoại

1.2.2 Tiểu thuyết là một thể hỗn hợp, pha trộn, lai ghép

Một biểu hiện khác của quan niệm tiểu thuyết đa chiều, đa âm là việc một số nhà văn chủ trương pha trộn, dung nạp nhiều thể loại khác trong văn bản tiểu thuyết

để gia tăng tiếng nói đối thoại, cách tiếp cận và phô diễn hiện thực Nhà văn Tô

Hoài chỉ rõ: “Tiểu thuyết là một thể hỗn hợp thu hút được hết các thể loại khác

Không ai trói được nó trong bất cứ một chừng mực nào Chúng ta có thể đem vào tiểu thuyết một hình thức nào đó của văn xuôi cũng được: kịch, bút ký, truyện ngắn, truyện dài và cả thơ nữa, đem từng chương, từng đoạn hoặc từng chữ - dùng thẳng hay dùng tinh thần nó - để miêu tả một ý nghĩ, một hành động nhân vật, hình thức nào tiểu thuyết cũng dung nạp được tất” Tiểu thuyết chứa trong bản thân nó “đa

thể loại”, nó trở thành một thứ liên văn bản, pha trộn, lai ghép nhiều phương thức chiếm lĩnh và phô diễn hiện thực, tiểu thuyết đổi mới có khả năng mời gọi sự sáng tạo của những ngành nghệ thuật khác, đặc biệt là điện ảnh và kịch

1.2.3 Tiểu thuyết như một trò chơi hay chân lý của tiểu thuyết là sự hoài nghi

Từ quan niệm tiểu thuyết là một thế giới đa chiều, đa thanh, các nhà văn Việt Nam nhanh chóng bước qua không gian sử thi, để đển đến với thế giới của trò chơi, với sự đổi mới mạnh mẽ về giọng điệu Độc giả cũng dần dần được làm quen với sự giải thiêng, với giọng điệu giễu nhại trong văn xuôi

Nhà văn hậu đổi mới dần từ bỏ gương mặt nghiêm trang, đứng đắn, và vai trò thuyết giảng đạo đức khô khan, họ quay lưng lại với các nguyên tắc cổ điển, chủ động hiện diện như một chủ thể tự do, nhìn thế giới vận hành như một trò chơi, và

sáng tạo ra một thế giới trò chơi trong tiểu thuyết Nhà văn đương đại thường tạo ra

“trò chơi hiện thực” Một mặt, nhà văn làm cho hiện thực được hư cấu trở nên “như thật” để thuyết phục người đọc; nhưng mặt khác, cũng có khi họ cố ý, giả vờ hoặc công khai trò chơi hư cấu ấy - chỉ cho người đọc thấy những điều người trần thuật đang kể chỉ là sự hư cấu, bịa đặt, là tin đồn, là “chuyện khó tin”, không thể tin, để người đọc vừa ngờ vực, phản tỉnh vừa bị bất ngờ, hấp dẫn, tò mò Quả thật, chính hiện thực “không đáng tin cậy” được tạo nên trong tác phẩm đã buộc người đọc

phải nghi ngờ, ngẫm nghĩ Trong Thiên thần sám hối của Tạ Duy Anh, ngay lời

Tựa, tác giả đã thông báo rằng: “Câu chuyện khó tin này là của một đứa trẻ còn ở

trong bụng mẹ Nếu đọc xong quý vị vẫn không tin thì cũng không sao Quan trọng chính là ở chỗ quý vị sẽ còn ám ảnh về chuyện có thể tin được hay không? Tôi thấy nói thế là vừa vặn đủ.”

1.2.4 Tiểu thuyết trong sự tương tác, sự vận động, phát triển của thể loại

Ở góc nhìn tương tác thể loại, có thể thấy: logic tương tác đa chiều đã đưa tiểu thuyết giai đoạn này vận động và đổi mới mạnh mẽ Bên cạnh chiều tương tác đồng đại, tiểu thuyết còn tích cực cộng tác thể loại theo chiều lịch đại; bên cạnh sự tương tác thể-thể là sự tương tác thể-loại, thể-yếu tố; bên cạnh xu hướng tổng hợp là xu hướng đổi ngôi, tiếp sức Mỗi chiều tương tác tạo cho tiểu thuyết một tiểu loại mới, sự tổng hợp của nhiều chiều tương tác làm cho gương mặt tiểu thuyết giai đoạn này trở nên phong phú, đa sắc

Bên cạnh đó, chúng ta còn thấy tiểu thuyết được mở ra một chiều hướng mới với sự thâm nhập của yếu tố ngoài hệ thống: huyền thoại Tiểu thuyết - huyền thoại là kiểu tương tác đổi ngôi Sự tham gia ngày càng đậm nét của yếu tố huyền thoại đã thực sự làm mới đáng kể cho tiểu thuyết giai đoạn này Đây là khuynh hướng tiểu thuyết xuất hiện nhiều trong cao trào đổi mới văn xuôi Có thể nói đến sương mù kì ảo trong thế giới nghệ thuật của Phạm Thị Hoài, Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh, Võ Thị Hảo, Châu Diên, Dương Hướng, Nguyễn Bình Phương…

Như vậy, trong thời gian chỉ hơn hai thập kỉ, tiểu thuyết Việt Nam đã có một diễn trình vận động và phát triển khá mạnh mẽ: khởi đầu với tiểu thuyết

sự sinh thành của nhiều tiểu loại mới: tiểu thuyết ngắn, tiểu thuyết hồi kí, tiểu

thuyết tự truyện, tiểu thuyết kì ảo… Những cuốn tiểu thuyết lạ như: Người sông

Mê - Châu Diên; Đi tìm nhân vật - Tạ Duy Anh; Cõi người rung chuông tận thế, Đức Phật, Nàng Savitri và tôi - Hồ Anh Thái; đặc biệt: Thoạt kì thuỷ, Người đi vắng, Trí nhớ suy tàn, Ngồi - Nguyễn Bình Phương,… thực sự là những

thể nghiệm tương tác thể loại mạnh dạn của tiểu thuyết đương đại Việt Nam

TIỂU KẾT

Nguyễn Bình Phương là nhà văn có niềm say mê, yêu nghề với một ý thức cách tân mạnh mẽ Những quan niệm của anh về cuộc sống , con người cũng như văn chương , nghệ thuật là những quan niệm mới mẻ, độc đáo, nó cho thấy cá tính sáng tạo cũng như bản lĩnh nghệ thuật của nhà văn đồng thời nó cũng như một chiếc chìa khóa để khám phá những nội dung tư tưởng đang ẩn tàng trong tác phẩm

Xuất hiện cùng lúc trong nền văn học nói chung, tiểu thuyết nói riêng đang

có những đổi mới, cách tân mạnh mẽ, Nguyễn Bình Phương thực sự đã hòa mình vào dòng chảy chung của văn học đương đại nhưng đồng thời cũng bản lĩnh thể hiện những cá tính của riêng mình Chính điều này mang đến cho văn học những tác phẩm mới độc đáo đầy giá trị

CHƯƠNG 2 NHỮNG PHƯƠNG THỨC ĐẶC THÙ CỦA NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

2.1 Các loại hình nhân vật cơ bản trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

2.1.1 Nhận diện khái quát về nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, nhân vật được định nghĩa là “Con người cụ

thể được miêu tả trong tác phẩm văn học một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người thật trong đời sống thể hiện quan niệm nghệ thuật và lí tưởng thẩm mỹ của nhà văn về con người luôn gắn chặt với chủ

đề tác phẩm’’ [25] Nhân vật luôn là trung tâm của sáng tác văn học, là hình chiếu

tư tưởng và năng lực nghệ thuật của nhà văn Trong sự biến đổi của kĩ thuật tiểu thuyết đương đại, xu hướng xây dựng hình tượng nhân vật cũng thay đổi Các tác giả Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Thuận, Nguyễn Việt Hà ít chú ý lấy nguyên mẫu

của nhân vật trong đời sống mà thiên về hướng mờ hóa, vô danh hóa Họ thường dị

hóa nhân vật về hình thức và tính cách Nguyễn Bình Phương cũng xóa bỏ khoảng cách giữa cái bình thường và cái dị biệt, cái không bình thường dễ dàng được chấp nhận và trở thành cái thường nhật- đó là bút pháp nghệ thuật của Nguyễn Bình

Phương khi xây dựng các nhân vật Với quan niệm “không xây dựng những nhân

vật điển hình”, Nguyễn Bình Phương đã mạnh dạn đổi khác so với cách xây dựng

nhân vật của tiểu thuyết sử thi giai đoạn trước Bên cạnh những con người bình thường, nhà văn tạo nên một hệ thống các nhân vật mang tính đặc thù : nhân vật vô thức- người điên, nhân vật ma quái, dị biệt hoặc kì ảo, nhân vật biến hình, hư ảo, nhân vật mang tính biểu tượng

Khảo sát và nhận diện thế giới nhân vật trong 6 cuốn tiểu thuyết (Những

đứa trẻ chết già, Người đi vắng, Trí nhớ suy tàn, Thoạt kì thủy, Ngồi, Mình và họ) của Nguyễn Bình Phương, chúng tôi nhận thấy trong mỗi tác phẩm lại có

những kiếp đời riêng biệt, không giống nhau, méo mó, cằn cỗi, thảm hại không

đi theo một môtip có sẵn nào Sự kiếm tìm và cách tân này khiến cho tác phẩm

của nhà văn không dễ đọc, khó có một cách khai thác chung Cũng như các nhà văn có cùng khuynh hướng, dấu ấn của tư duy đương đại trong sáng tác của Nguyễn Bình Phương trước hết thể hiện ở ý hướng giã từ không lưu luyến với lối viết của chủ nghĩa hiện thực cổ điển và hiện thực xã hội chủ nghĩa Trong các tác phẩm của Nguyễn Bình Phương, không có bóng dáng của nhân vật điển hình mang tầm khái quát cho mọi tính cách lớn lao trong đời sống , mà thay vào

đó là đủ thứ hạng người trong nhân gian , đại đa số là những đám đông bệnh hoạn, u tối, méo mó cả về thể xác lẫn tinh thần Sáu tiểu thuyết của Nguyễn Bình

Phương là sáu đám đông, sáu thế giới Cõi người trong Ngồi gồm nhiều nhân

vật, song không có nhân vật nào mang tính cách điển hình Nhân vật trong

Những đứa trẻ chết già và Người đi vắng cũng vậy Những con người nghịch dị

và điên, trái lại xuất hiện khá nhiều như Tính, ông Phùng, ông Phước trong

Thoạt kì thủy ; Trường hấp, lão Liêm trong Những đứa trẻ chết già ; Cụ Điển ,

ông Điều, lão Bính, Chung trong Người đi vắng ; bà lão điên trong Trí nhớ

suy tàn hay Khẩn trong Ngồi ; người anh trai của Hiếu trong Mình và họ

2.1.2 Các kiểu loại nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

2.1.2.1 Nhân vật con người tha hóa, con người dục vọng

Tha hóa là một khái niệm triết học về sự đánh mất mình do nhiều nguyên

nhân xã hội- kinh tế-văn hóa Sự tha hóa bản chất con người được nhiều nhà triết học, văn hóa đề cập đến, Các Mác đã từng phân tích sâu sắc: Sự tha hóa bản chất con người thể hiện ở tình trạng xa lạ, thù địch của con người với chính con người Và cuối cùng là con người trở nên xa lạ với chính thế giới mà con người đang sống

Vấn đề tha hóa của con người là một chủ đề được văn học quan tâm Không ít tác phẩm văn học đương đại đã phản ánh sự hủy hoại của môi trường tự nhiên và xã hội đối với nhân cách, lối sống của con người Điều này cũng thể hiện rất rõ trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương Có thể nói, kiểu con người tha hóa có mặt trong hầu hết các tác phẩm của Nguyễn Bình Phương với những cấp độ và biểu hiện muôn vẻ

Trong Thoạt kì thủy, con người ở đây phần lớn là những con người dở

khùng, dở dại hoặc điên hoặc có triệu chứng điên Bên cạnh thế giới người điên của làng Linh Sơn, ta bắt gặp thế giới của một Tính nửa điên, nửa vật, của một

ông Phước suốt ngày gặm chén Không chỉ có thế, Thoạt kì thủy còn có Hiền, bà

Liên, ông Phùng, ông Sung , họ vẫn có một phần cuộc sống thuộc về những người bình thường của xã hội Cuộc sống của họ cũng lam lũ, vất vả như cuộc sống của biết bao người dân bình thường khác trên mảnh đất khắc nghiệt ấy Với Hiền cuộc sống của cô chỉ là chuỗi ngày vật vờ trong khao khát và đau khổ Hiền chấp nhận cuộc hôn nhân với gã dở điên dở vật để trở thành một cái bóng vật vờ khát khao không bờ bến Còn ông Phùng, nhà văn Hà Nội đi kháng chiến rồi ở lại Linh Sơn để sáng tác cùng lời nguyền khi nào đoạt giải thưởng mới về hà Nội Nỗi ám ảnh về một giấc mơ không thành ấy khiến cho cuộc đời ông Phùng luôn trong trạng thái nằm mơ giữa ban ngày Bà Liên lại mang những suy nghĩ khác, hơn ai hết, bà biết rõ về Tính, đứa con trai của mình, bà cũng biết về Hiền, đứa con gái tốt người, tốt nết, nhưng lòng ích kỉ đã khiến bà trở nên độc ác khi

ép Hiền lấy Tính để một đời cô sống mòn mỏi đến khi bà Liên chết thì Hiền bỏ

đi đâu không rõ

Trong Người đi vắng, không chỉ Hoàn, Thắng, Cương, Thư mà hầu hết

các nhân vật đều là những con người luẩn quẩn trong cuộc theo đuổi những ham muốn Họ sống trong những mối quan hệ xã hội bình thường, với những người thân trong gia đình, với bạn bè, động nghiệp Những dục vọng luôn thôi thúc họ với những ước muốn sung sướng, thỏa mãn và cũng chính từ những điều đó khiến cho cuộc sống của những con người này trở nên phức tạp hơn Những cuộc tình vụng trộm của Hoàn với Cương, Thắng với Thư, những ham muốn nhỏ nhen (Sơn với nỗi thèm khát bộ giàn compắc) đã đẩy họ đến với những bất hạnh của cuộc đời Mỗi nhân vật đều chứa đựng những nét rất đặc trưng của con ngươi đương đại

Nhân vật Khẩn trong tiểu thuyết Ngồi là một công chức có hai cuộc

sống : một cuộc sống bình thường trần tục như bao người khác và một cuộc sống

của những hồi ức về cuộc tình đẹp trong quá khứ Khẩn là nhân vật được xây

dựng với bút pháp thực đậm nét Nguyễn Bình Phương cho người đọc thấy

những điều nhỏ nhặt nhất của cuộc đời một anh công chức, giữa một tập thể và văn phòng, những âm mưu tranh đoạt ở công sở với đủ mọi trò từ nghi nói xấu nhau, nghi mưu hại nhau để tranh chức cho đến chia bè kết cánh Cái thế giới nhỏ bé ấy là bức tranh thu gọn và cô đọng của sự tha hóa con người Họ rình rập kèn cựa nhau vì cái ghế trưởng phòng Họ họp để kiểm điểm, sát phạt nhau về

tiêu chuẩn loại một, loại hai với những từ đẹp đẽ về lí tưởng : “Thú thực là tôi

luôn băn khoăn day dứt về cái gọi là lí tưởng trong con người đồng chí Nghĩa”

để rồi ngay sau đó là : “mẹ mày! câu chửi như một tiếng sấm đột ngột giữa trời

quang khiến mọi người giật bắn mình” [36, tr 61] Họ sẵn sàng cãi cọ, nổi đóa

đến đánh nhau vì tranh cãi một mẩu tin trên báo Khẩn là người đau đớn nhận ra

cái thực trạng nhộn nhạo và suy thoái ấy : “Khẩn đau đớn nghĩ đến hình ảnh một

búi lươn trong chậu, cứ nhăn nhíu, hỗn độn quấn xiết lấy nhau cho tới khi một gáo nước sôi bất thần dội xuống Tại sao cứ phải vô nghĩa đến thế kia

chứ !”[36, tr 91] Những câu chuyện tục tĩu được nhân vật kể cho nhau nghe và

tác giả không ngần ngại phơi bày chúng trên tác phẩm cũng là để khắc họa kĩ lưỡng cái thảm hại, vô nghĩa của những con người sống trong môi trường tha hóa, không có một mục đích sống tốt đẹp nào Họ chỉ có đề đóm, rỉ tai nhau những tin tức, đồn thổi, tán tỉnh nhau và nhấm nháy đến những điểm ăn chơi, trai gái Khẩn là một nhân vật sạch sẽ, tử tế hơn cả cái đám người ô hợp ấy, nhưng xét đến cùng, Khẩn cũng chẳng hơn gì họ Cũng một đời sống tinh thần trống rỗng: Khẩn sống chung với Minh nhưng chỉ có những trao đổi rời rạc, nhạt nhẽo Khẩn làm tình với Nhung – cô gái làm cùng cơ quan, Khẩn làm tình với người đàn bà bán khoai nướng vừa đi tù về chỉ sau dăm ba câu chuyện, Khẩn với Nghĩa

rủ nhau sang Gia Lâm tìm gái Những chuyện tục tĩu, những cảnh làm tình

được mô tả khá nhiều và khá đậm trong Ngồi cũng như trong các tiểu thuyết của

Nguyễn Bình Phương Có lẽ những cảnh những chuyện ấy không hoàn toàn nhấn mạnh vào sự xuống cấp đạo đức- dù đây cũng là điều nhà văn quan tâm Chủ yếu

Nguyễn Bình Phương muốn đề cập một cách toàn cảnh rộng rãi hơn về một cuộc sống vô nghĩa, những con người tha hóa và sự trống rỗng trong con người Những giải tỏa ấy không đủ để hóa giải những bi kịch tinh thần mà chính họ

cũng không ý thức hết

Trong một bối cảnh rộng rãi hơn, tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương cho thấy vô số những nhân vật, những kiếp người và mọi kiểu tha hóa, xuống dốc về nhân cách và số phận Một Hoàng Cầu thương binh, họa sĩ thất thường và bế tắc ; một Trương hiền lành rồi cũng bị điên ; một lão Việt bất mãn, về hưu trả lại thẻ Đảng ; một anh chàng Hùng xuất thân nhà quê, nói ngọng, vừa thô lỗ vừa

trụy lạc ; một lão điên lưng gù hay ngồi máy nước, “nghe nói trước đây cũng

làm chức gì to lắm” ; một người đàn bà bán khoai đi tù mới về bị Khẩn bắt gặp

đang làm tình bên gốc cây Quanh khu phố của họ ở toàn những chuyện tàn bạo, đâm chém : vợ chồng nhà thương binh hàng xóm chửi nhau chồng đâm chết

vợ, hai thằng choai choai đâm đứt cuống tim người đàn ông trung niên ngay trước cửa nhà ông vì ông vô tình hắt nước vào chân chúng Và cả thế này nữa

“Thế giới phong phú và hỗn độn ( ) nó chẳng nghiêm túc một chút nào” và theo lối bình luận ngọng của Hùng “noạn mẹ ló đến lơi rồi !”

Trong toàn bộ không gian, thời gian truyện, tiếng mõ cốc cốc cất lên

khoan nhặt, dài ngắn như những mong muốn cứu rỗi vô vọng Đây đó là một vài

mảng sáng trong tâm hồn nhân vật Hình ảnh Kim hiện ra khiến hồn Khẩn lắng

lại trong veo Có lần đi chơi, lên núi, Khẩn nhận ra trước sự mênh mông trong

trẻo kia, “mình đã từng ồn ào quá, từng ham hố nhiều quá, mình bé mọn quá,

đục quá” và chỉ cần nhún chân thật nhẹ là “có thể bay lên hòa lẫn vào sự mênh mông huyền bí đang trải ra trước mắt kia” [36, tr 163]

sàng với những trò sa đọa, thầm lén và sự buông thả thác loạn Đó chính là một phần mô hình của một xã hội hiện đại, là ảnh chiếu của một thế giới hỗn độn Nhưng đằng sau những gì đen tối mà nhân vật trải qua, người ta vẫn thấy rõ chất nhân văn của tác phẩm ở chỗ nhân vật cố gắng vượt qua để tồn tại Nhân vật

không bị chai lì đi, với sự lãng mạn và lòng trắc ẩn thường thường trực Tóm lại thì nhân vật vẫn yêu mến cuộc đời này Qua những nhân vật là những con người bình thường trong sáng tác của Nguyễn Bình Phương, có thể nhận thấy ít nhiều cuộc đấu tranh quyết liệt của mỗi cá thể trước cuộc sống đầy chông gai, đầy khó khăn và bất an này

Con người tha hóa trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương là những con

người đầy dục vọng Đó là những con người sống với những ham muốn tầm

thường: họ tham lam, giành giật, dẫm đạp lên nhau vì lợi ích của riêng mình

Đây là loại nhân vật cổ điển, truyền thống của văn học, nhưng cái mới của

Nguyễn Bình Phương là nhà văn đã thể hiện loại nhân vật này với những dục vọng của con người đương đại Qua những ham muốn, dục vọng tầm thường của mỗi nhân vật ấy là một cái nhìn đầy cảnh tỉnh của nhà văn đối với xã hội về sự xuống cấp của nhân cách và những giá trị nhân văn

Thoạt kì thủy đã ghi một dấu mốc quan trong trên hành trình sáng tạo

của Nguyễn Bình Phương Với việc thổi phồng những con người ở phương diện toan tính, hiếu sát, điên loạn như một hiện hữu bất thường, Nguyễn Bình Phương đã đặt ra vấn đề tiếp cận vô thức tập thể nảy sinh do thiếu căn cốt giáo dục và bị kích động bạo lực Tính tha hóa từ trong trứng, khi còn là một bào thai, hắn đã hứng trọn cú đạp thẳng cánh của của cha hắn- gã đàn ông nát rượu Lớn lên hắn sống trong một môi trường đầy rẫy những con người bị bóp méo về tinh thần Xung quanh Tính: cha nghiện rượu quanh năm chửi mắng, đánh đập vợ ;

Hưng thương binh giả B quay ; ông Điện, ông Thụy chuyên nghề giết lợn, ông

Khoa kiếm sống bằng nghề hoạn lợn; bà Liên, mẹ Tính suốt đời nhẫn nhục, cam chịu Đó là môi trường bị nhiễm độc về tinh thần với đầy rẫy những những căn bệnh: bạo lực, hèn nhát, giả dối, vụ lợi, hoang tưởng Tính Điên từ môi trường

bị hủy diệt ấy Thế giới riêng của hắn chỉ có bạo lực, thú tính, giết và giết; hoặc chọc tiết, hoặc cắn cổ Dục vọng của hắn chỉ là dục vọng tối tăm Tình thương của mẹ cũng bất lực Sắc đẹp của Hiền cũng vô ích Không một tia hi vọng nào

le lói Năng lượng phá hoại trong hắn mạnh hơn tất cả Hắn chỉ có khả năng duy

nhất: tiếp thêm cái ác vào đời sống xung quanh Sự tối tăm ngự trị, cái bản năng

cứ ngang nhiên lớn lên Vụ châm lửa đốt nhà, giết người đầu tiên của Tính đã được thực hiện như một tất yếu để bắt đầu cuộc sống của hắn: thù địch và tàn ác với con người

Cái chết cùng lúc của ba nhân vật: Tính, ông nhà văn, và gã đào ngũ là kết quả không tránh được cho cả bọn họ Hai kẻ vẫn khuyến khích Tính giết người, một bằng sự tự huyễn hoặc của một kẻ hèn nhát, một bằng những tán dương vô

trách nhiệm của kẻ bất tài bất đắc chí, cuối cùng đã bị chính con đẻ của mình

khai tử Giết người bằng lửa, bằng kéo, bằng dao, Tính hầu như không hề bị cản trở, trong khi hắn chỉ là một thằng điên, không đủ sức kháng cự nếu bị chế ngự Nhưng hoàn cảnh sống xung quanh Tính, từ khi Tính còn là bào thai cho đến khi trưởng thành, dường như chỉ có tác động thuận chiều cho bệnh điên của Tính

Nếu ông Điên chọc tiết lợn đừng vô tình khai tâm Tính về kĩ thuật xọc dao; nếu

gã đào ngũ Hưng đừng bồi dưỡng Tính bằng những chuyện bịa sặc mùi máu; nếu cha Tính bớt cặn bã theo kiểu ai cho rượu uống thì người đó là “đức thánh

Trần”; nếu bà mẹ bị dồn nén của Tính quyết liệt hơn ; nếu ông nhà văn đừng

nhồi thêm vào đẩu Tính những ẩn ức bản thân thì con quỷ trong Tính đã không thỏa thuê tác oai, tác quái Có thể một phần người nhỏ bé trong Tính đã được cứu rỗi, hắn đã không đi đến chỗ tự giết mình, hoàn tất sự vận hành mù quáng của cái ác Chính những người xung quanh hắn đã không đủ trách nhiệm, không đủ sức mạnh, không tìm ra cách để cứu giúp hắn tất cả những con người ở cái làng mà Nguyễn bình Phương miêu tả đều được chú tâm khai thác ở khía cạnh dị thường, chủ yếu là toan tính, hiếu sát, thô tục, điên loạn Bao bọc

họ là khung cảnh thiên nhiên huyền bí, u uất; một xã hội thiếu mọi căn cốt giáo dục nhưng thường trực bạo lực và kích động Như một thủ pháp điện ảnh, tác phẩm xuất hiện dày đặc những biểu tượng ám ảnh, những chuỗi ngôn ngữ nói

mơ và điên loạn Tác phẩm là những thước phim ghi lại những dấu hiệu sơ khởi của một xã hội phi nhân tín Vì vậy cũng là tiếng chuông cảnh tỉnh về sự tha hóa của con người

Thế giới nhân vật trong Những đứa trẻ chết già với những cuộc đời, tính

cách méo mó đầy dục vọng như Trường hấp, Cung rỗ, Sinh lùn, Bính chột, Bồi còng, Nguyệt góa, Bào mù… xoay quanh hai trục nhân vật: ông Trình và gia đình Trường hấp Tác giả không dành nhiều thời gian để miêu tả từng nhân vật

mà cho người đọc nhận ra mỗi nhân vật khi tất cả bọn họ hướng tới một kho báu

Ở đó, họ tự thể hiện rõ bản chất của mình Không có những cử chỉ ân cần, những cái nhìn thiện cảm mà dường như những con người sinh ra là để dằn hắt nhau, đè nén nhau, gầm ghè, thôn tính ăn thịt nhau, Nguyễn Bình Phương đã tái hiện tất

cả trong một văn phong lạnh lùng và căng thẳng Hơn nữa, vọng lại từ cõi chết, người ta sẽ thấy được tất cả hiện trạng lố bịch và giả trá trong tham vọng của con người Cái bả vinh hoa phú quý cuối cùng là một thứ phù phiếm, nó không có thật, nó chỉ là bãi phân trong cảnh cuối cùng mà những con người hầm hè tranh cướp đến đổ máu tìm thấy như một kết cục bi hài nhưng sẽ là cái gốc rễ của mọi khổ đau nếu người ta tìm mọi cách để giành giật lấy nó

2.1.2.2 Nhân vật con người vô thức- người điên

Trong sáu cuốn tiểu thuyết của nhà văn, cuốn nào cũng có nhân vật người

điên Tiểu thuyết Thoạt kì thủy xuất hiện nhiều người điên Có khi là cả một

làng điên Có khi là người điên ở hiện thực, có khi chỉ là bóng dáng của người điên trong vô thức Có những người điên hoàn toàn, có những người chỉ điên

từng lúc do bị tàn khuyết về mặt tâm lí

Nghiên cứu về nhân vật người điên trong văn học, Đoàn Cầm Thi đã khái

quát thành hai loại nhân vật điên trong văn chương: một là kiểu điên vĩ đại, thường

là những bậc hiền triết chỉ tồn tại với thiên hướng duy nhất là tra tấn vũ trụ và thời đại mình như Don Quichotte của Cervanrtes hay thằng Ngốc của Lỗ Tấn; kiểu thứ

hai là kiểu điên con bệnh , là hậu quả của sự ức chế không thỏa mãn về tình dục,

tình yêu như Nga trong Lá ngọc cành vàng của Nguyễn Công Hoan hay Hoan và Thảo trong Người còn sót lại của Rừng Cười của Võ Thị Hảo…

Nhân vật điên của Nguyễn Bình Phương không thuộc về hai loại trên Nhà văn sáng tạo thế giới nhân vật người điên của mình theo một bút pháp riêng:

không có kiểu điên vĩ đại, người điên cũng không hẳn là con bệnh reo hò nhảy múa man dại với những hành động kì quặc, vô lí… Nhân vật người điên của Nguyễn Bình Phương vẫn có tâm hồn, có phần bản thể trong suy nghĩ và hành động Về cơ bản họ là những kẻ dị tật, tàn khuyết về tâm lí Những giấc mộng , trạng thái vô thức và vô định luôn là biểu hiện đời sống tinh thần của những người điên này Nhưng tài năng của Nguyễn Bình Phương không phải ở chỗ nhà văn khám phá ra mối liên quan giữa vô thức với điên và mộng- điều này các nhà

triết học và phân tâm học đã nói đến tự lâu- mà chính là ông đã cho nó một hình

hài, một khả năng biểu hiện thông qua những nhân vật điên trong tác phẩm

Thoạt kì thủy có cả một thế giới người điên Hưng dường như bị tâm

thần do hậu quả của chiến tranh, Ông nhà văn bị nhiễm ảo tưởng về tài năng nghệ thuật của chính mình Điển hình nhất là Tính, một kẻ điên từ trong trứng do hậu quả của bạo lực ngay từ khi còn nằm trong bụng mẹ Kiểu điên của Tính khác hẳn với các kiểu điên khác: điên mà vẫn tồn tại như người bình thường, lao động, kiếm sống, lấy vợ, sống cùng gia đình Từ bé hắn thích giết công cống, giết kiến, thích chơi với đám người điên gồm ông già điên, cô gái thổ, mụ điên

và thằng bé điên Lớn lên Tính không biết chữ, làm nghề đập đá, khi đập đá Tính lại tưởng mình đang được giết, đập đá mà chỉ nhìn thấy máu Tính luôn bị ám

ảnh bởi con dao chọc tiết lợn, có những hành động phi lí: “Đêm tính vùng dậy,

xô của ra sân, nhặt đá đáp lên trời” [39, tr 26]

Trong Trí nhớ suy tàn, hình ảnh người đàn bà điên mặc áo vàng thường hiện lên trong tâm tưởng của nhân vật Em Trong Mình và họ, người anh của

nhân vật Hiếu ban đầu cũng là một người khôi ngô, cao lớn, thông minh nhưng sau khi trở về từ cuộc chiến chống Tàu năm 79, bị những ảnh hưởng nặng nề từ cuộc chiến tranh cũng ngày càng trở nên không bình thường, thẫn thờ với những

ám ảnh và bỏ đi lang thang, không nhà của, không nhận ra cả những người thân

của mình, chỉ đinh ninh một điều không thể quên “không chơi với bọn khựa

được đâu” Và cả thằng bé điên người dân tộc đang đêm chạy ra đứng chắn giữa

đầu xe với tiếng cười rất đáng sợ

Như vậy, trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương có cả một thế giới nhân vật điên thuộc các độ tuối, giới tính, nghề nghiệp, địa bàn cư trú khác nhau Tại sao trong thế giới nghệ thuật của Nguyễn Bình Phương lại có nhiều người điên đến thế? Sự xuất hiện của hàng loạt nhân vật điên này liên quan gì đến cái nhìn cuộc sống của nhà văn? Phải chăng, Nguyễn Bình Phương nhận ra trong cuộc sống còn nhiều mảnh đời không lành lặn, nhiều tâm hồn bị khuyết tật Hoàn cảnh sống nghèo nàn, thiếu thốn về vật chất, thấp kém về tri thức, nạn bạo hành gia đình, sự tàn phá của chiến tranh, sự hủy hoại của những thói hư danh, tham vọng không tưởng… đã làm tàn khuyết tâm lí con người Qua nhân vật người điên, Nguyễn Bình Phương cũng cho chúng ta thấy thế giới mà chúng ta đang sống chưa phải đã tròn đầy, tươi đẹp, nó còn có những phần khiếm khuyết, còn có những số phận thiệt thòi, những mảnh đời không nguyên vẹn cần được thấu hiểu Người điên là nạn nhân đáng thương của hoàn cảnh cần được cảm thông, chia sẻ; song họ cũng là tội ác mà xã hội cần ngăn chặn Xây dựng nhân vật người điên, đặt vấn đề hội chứng điên trong tác phẩm, Nguyễn Bình Phương đồng thời cũng thể hiện mong muốn lành mạnh hóa xã hội, hoàn thiện hóa con người

2.1.2.3 Loại hình nhân vật ma quái, dị biệt, biến hình, kì ảo

Trong văn học trung đại, nhân vật kì ảo thường tồn tại dưới hình thức

bóng ma, oan hồn (trong Truyền kì mạn lục, Lĩnh Nam chích quái …) Đến

văn học đương đại, nhân vật kì ảo xuất hiện dưới các dạng tồn tại mới như Bào

thai trong Thiên thần sám hối của Tạ Duy Anh, Quang lùn, bé Hon trong Thiên

sứ của Phạm Thị Hoài, Mai Trừng trong Cõi người rung chuông tận thế của Hồ

anh Thái,… So với các cây bút văn xuôi hiện nay, Nguyễn Bình Phương dường như có xu hướng này rõ rệt hơn Nhà văn tỏ ra có một cảm quan nghệ thuật đặc biệt trong việc tạo ra những nhân vật ma quái, dị biệt, biến hình, kì ảo Chúng khá đông đảo về số lượng và cũng rất phong phú các dạng biểu hiện

Trong Những đứa trẻ chết già, những bóng ma hiện về làm người ta ghê

sợ Ở đám cỏ bãi tha ma vào ban đêm có bóng một người con gái chập chờn khi

thoát xác thành ma rắn “cô gái này trắng mơ như sương khói, chẳng nhìn rõ mặt

mũi gì cả” [38, tr.169] Hằng đêm, cô gái ấy đã làm tình với Quang Kiền nhiều

lần theo dõi Quang và phát hiện ra sự kì lạ này Cho đến một đêm khi Kiền ra bãi tha ma, anh cũng bắt gặp cô gái ấy và muốn làm tình với cô nhưng sau đó anh đã kêu lên hoảng hốt bởi dưới thân anh không còn là hình ảnh một cô gái nữa mà là một con rắn vừa lột da mềm nhũn Sau đó, đám có ấy cứ úa vàng và run rẩy cất lên những tiếng nói yếu ớt

Trong Người đi vắng, ma xuất hiện bốn lần dưới dạng vật mờ ảo Người

ta nhận ra ma qua cái bóng dáng một người đàn bà quái dị bên cái xác của một

người đàn ông bí ẩn: “Đó là bóng người đàn bà gầy guộc không có mặt, chỉ một

khoảng trống tối tăm được khuôn lại bởi mái tóc dài xám nhưng rối loạn…”[37,tr.94] Lão Huỳnh đã hai lần nhìn thấy ma cũng là hình một cô gái

ngực phẳng lì trông phát sợ Ma cất lên tiếng nói trong những bức thư của Chung, những bức thư không rõ địa chỉ người gửi

Ma không chỉ hiện hình về dưới lốt vỏ con người mà còn tồn tại dưới nhiều dạng khác Ma len lỏi, đan xen vào cuộc đời thường nhật của các nhân vật

và gây cho họ cảm giác run sợ Ma trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương

có tâm tư, tình cảm, ước vọng Ma cũng thể hiện số phận con người khi sống

Ma không chỉ xuất hiện một chốc, một lát, một khoảng thời gian nhất định mà nó hiện hình ở khắp nơi, mọi chỗ, ở đâu có con người là ở đó có ma Nhà văn viết với một thái độ trung hòa, không xen bình luận cảm thán, tạo khoảng trống rộng rãi cho sự giải mã và tiếp nhận của người đọc

Sự đậm đặc các nhân vật ma thể hiện một kiểu tư duy nghệ thuật riêng của Nguyễn Bình Phương Nhân vật ma tuy rất nhiều hình hài và xuất hiện ở nhiều thời điểm khác nhau của mạch truyện nhưng luôn trở thành một bí ẩn đầy nghi hoặc về một kiếp người đã qua của cõi đời Nó liên quan và tương tác với các nhân vật đang sống như một khơi gợi, một đe dọa ghê rợn của một cõi khác Và trong rất nhiều trường hợp, chính bóng ma ấy lại tỏa một thứ ánh sáng mờ ảo và

ma quái để soi tỏ tâm tư và số phận người đang sống Ma là những linh hồn thức

dưới ngòi bút của Nguyễn Bình Phương Những kiểu nhân vật ma trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương góp phần hoàn thiện bức chân dung tinh thần của nhân vật, giúp nhà văn thể hiện sự quan tâm đến số phận con người, bởi ma

cũng chính là sự nối tiếp của nhân vật ở một cõi khác Xây dựng nhân vật ma là

có chủ ý nghệ thuật, là để có thêm những góc nhìn khác về con người Có những lúc viết văn là viết cho những linh hồn, những linh hồn không riêng là những linh hồn nơi cực lạc, viên mãn, đang háo hức với những vị trí tốt đẹp của mình,

mà là nơi những linh hồn bơ vơ, lạc lõng đang trú ngụ dật dờ nơi bờ cây, ngọn

cỏ, nước độc, rừng thiêng…

Ở Người đi vắng, “cây tùng biến thành con rồng nâu đỏ dập dờn, uốn

lượn trong bầu trời mênh mông” [37, tr 52] Hay cây xà cừ trong Những đứa

trẻ chết già cũng biến đổi kì lạ sau cái chết bí hiểm của lão Hạng: “Thốt nhiên

ông hoa mắt khi nhìn thấy cây xà cừ Cái cây rung rung và đỏ hồng lên như một

cơ thể sống” [38, tr 86] Ở Thoạt kì thủy, khi sáng sớm Hiền ra bờ sông, Hiến

bắt gặp hai cái bóng trắng ở bãi rau Hai cái bóng trắng ủ rũ bay nhẹ Đó là bố

mẹ Hiền hiện về, khi Hiền cất tiếng gọi, “hai cái bóng trắng tan ra một cách não

nề Hiền chạy đến, thấy chỗ ấy còn ấm hơi người” [39, tr.103] Một chi tiết kì lạ

là “Hiền thấy ảnh bố mẹ mình xám xịt, chỉ mắt là rõ, mở trừng trừng, toàn lòng

trắng Hiền quỳ gối lạy Hai cái ảnh lại nét như cũ, mắt cũng bình thường” [39,

tr.104] Phải chăng bố mẹ Hiền nơi cõi âm vẫn thấu hiểu sự đời, họ đau đớn và thương xót cho số phận của con gái mình nên hiển linh về để đe dọa Tính và ngăn cản hắn không được làm hại Hiền Bằng chứng là một kẻ điên không biết

sợ điều gì cả và cũng đã nhìn vào yết hầu vợ một cách thèm khát lại sợ hãi khi nhìn nhìn thấy hai bức ảnh bị biến đổi Đó cũng chính là một bức màn vô hình che chở cho Hiền khỏi nguy hiểm và là một sợi dây vô hình trói buộc Tính lại, là rào chắn không cho Tính sát hại Hiền Nguyễn Bình Phương đã mượn bức ảnh kì

lạ để lên tiếng cảm thông cho số phận của người phụ nữ bất hạnh, xoa dịu nỗi đau trong tâm hồn người phụ nữ sớm chịu nhiều cay đắng

Trong tiểu thuyết Ngồi có hiện tượng kì lạ là một miếng vải tự nhiên xuất

hiện trong nhà Khẩn và Minh: “một mảnh vải mỏng, óng ả, mượt mà, tinh tế như

lụa nhưng chắc chắn không phải lụa vì đường dệt của nó nổi ganh và bản thân các sợi nhỏ như tóc ấy cũng lượn sóng, tạo ra những rung động thoang thoảng,

da diết” [36, tr.65] Minh mang mảnh vải ấy đến nhà người bạn thân nhờ may

thì cô ấy nói đêm qua đã nằm mơ thấy Minh mặc chiếc áo được may bằng tấm vải này Thế nhưng khi người bạn ấy may xong áo cho Minh thì không thể tìm thấy loại cúc phù hợp Và điều ngạc nhiên là có sáu chiếc cúc người thợ may muốn tìm, tự nhiên cũng có sẵn trong tay một nhân vật khác cũng không rõ

nguyên nhân Và khi chiếc áo được may xong: “Những chiếc khuy lóng lánh sắc

cầu vồng bồng bềnh theo hàng dọc và ở tà bên kia là sáu lỗ khuyết, sáu con mắt một mí như lá liễu, sắc nhọn ghê gớm như lá liễu dõi theo sự bồng bềnh ấy”

[36,tr.280] Có ai đã đưa cho Minh tấm vải này? Tại sao người khác lại có những chiếc cúc áo phù hợp chỉ để may tấm vải của Minh? Như có bàn tay vô hình tạo nên sự trùng hợp đó

Cũng tương tự như thế là việc Khẩn nhận được một phong bì bên trong có tấm ảnh chụp lại bức tranh cổ vẽ một người ngồi nửa thiền, nửa hành khất, đằng sau ghi một chữ Nho tháu mà không biết do đâu mà có Những hiện tượng đó khó cắt nghĩa bằng lôgic thực tế

Các đồ vật, hiện tượng kì quái mang tính đặc trưng phong cách khá rõ của Nguyễn Bình phương Chúng cũng đảm nhiệm những chức năng nghệ thuật đặc thù Viết về những hiện tượng, đồ vật kì ảo trong trí tưởng tượng của chính mình, Nguyễn Bình Phương muốn mở rộng khả năng cảm nhận và miêu tả hiện thực trong văn học Hiện thực cuộc sống không phải bao giờ cũng chứa những

sự kiện, hiện tượng mà mắt thường trông thấy và có thể lí giải được mà ẩn chứa rất nhiều sự kì ảo, chúng ta chỉ có thể cảm nhận bằng linh cảm Đây là cách chiếm lĩnh hiện thực bằng phương thức mới đầy mạo hiểm trên hành trình sáng

tạo đầy gian khó của nhà văn

Nằm trong mô hình nhân vật bị biến dạng, ta còn có thể tìm thấy nhiều chi

tiết kì quái khác Người già trẻ lại là trường hợp một người đàn bà trong Những

đứa trẻ chết già, từ một bà già trở thành người đàn bà trạc 40 tuôi, trở thành cô

gái trẻ, trở thành đứa con gái 13 tuổi rồi cuối cùng trở thành đứa bé nằm trong nôi Có khi lại là sự biến đổi ngược lại, trẻ con biến thành người già Một người

đàn bà (bà giáo) đã ba lần sinh nở, lần nào cũng đẻ ra những đứa trẻ kì dị Lần thứ nhất, đứa trẻ là trai Người ta phát hiện ra rằng thằng con bà giáo có râu Không những thế, ba bốn ngày sau, tóc nó còn bạc trắng Đứa trẻ không khóc, nó gương đôi mắt kèm nhèm nhìn mọi người như phán xét… Hai tuần sau nó chết

Ở lần sinh thứ hai, đứa trẻ vừa ra đời đã ở độ già của người ngoài ba nhăm, bốn

mươi tuổi gì đó Tóc nó bàng bạc, răng vàng ố, nói như người lớn “Mẹ lấy cho

tôi cái điếu Đêm đột nhiên dân làng nghe từ nhà bà giáo vọng ra tiếng như hai người đàn ông trạc tuổi nhau gầm ghè nói chuyện… Đứa bé biến mất” [38,

tr.61] Lần sinh thứ ba là con gái Nhưng đứa trẻ vẫn mang bộ mặt già trước tuổi Lọt lòng chỉ được hai ngày, con bé có cơ thể như gái mười tám Sau đó nó có chửa Nó chửa, bụng to quá cỡ bình thường Nó đẻ đứa con ra đời và chết Kiểu quái thai đủ dạng xuất hiện khá đậm đặc này tạo được một ấn tượng ma quái ghê

sợ trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương Trong khoa hoc, hiện tượng quái thai hay hiện tượng con người bị lão hóa nhanh chóng được giải thích bằng những nguyên nhân bệnh lí Nhưng trong văn học, hiện tượng đẻ ngược, quái thai là một hiện tượng mang ý nghĩa xã hội mà Nguyễn Bình Phương muốn gợi lên trong lòng độc giả Vì sao có những đứa trẻ bị dị tật ngay từ khi còn nằm trong bụng mẹ, vì sao có những đứa trẻ chết già ? Vì sao thiên chức của người phụ nữ lại không thể thực hiện được một cách tốt đẹp ? Câu trả lời có thể tìm thấy ở môi trường tự nhiên và môi trường nhân sinh bị tàn phá bởi cái ác, lòng tham và những toan tính tăm tối của con người

Nguyễn Bình Phương sống giữa thời đại khoa học, hiểu rõ quy luật của tự nhiên sinh tồn của loài người; song anh vẫn mong muốn có những thể nghiệm mới trong sáng tác để gửi gắm những quan niệm riêng về nhân sinh Nếu khoa học nghiên cứu về con người cho biết chết là chấm dứt hoạt động sống thì Nguyễn Bình Phương lại dựng lên những nhân vật chuyển kiếp (những nhân vật mang bóng dáng của tiền kiếp hay hậu thân của một thế giới vô thực) để chuyển tải nội dung tư tưởng của mình đến bạn đọc Những nhân vật ấy là công cụ giúp nhà văn đi sâu vào khám phá cuộc sống đa diện, đa chiều Mỗi một nhân vật thể

hiện một cách nhìn về thế giới về cuộc đời và con người Những nhân vật chuyển kiếp chỉ là một phương diện nghệ thuật được nhà văn sử dụng

Một kiểu nhân vật kì ảo nữa trong sáng tác của Nguyễn Bình Phương là nhân vật linh hồn Đó có thể là những hồn ma hoặc cũng có thể là linh hồn đồ

vật, cây cỏ Dủ dỉ trong gió đêm của Người đi vắng có câu chuyện của một

thai nhi bị mẹ ruồng bỏ: “Họ nói nhiều nhưng con chả tin Gì cũng phải mắt

thấy tai nghe mới yên tâm được… ” [37, tr.25]; câu chuyện về Tuyết của một tử

thi trên băng ca trong bệnh viện: “Người ta đồn Tuyết mất tích, mình biết

Tuyết trôi đi…” [37, tr.132] Thủ pháp hoạt hoá đã giúp Nguyễn Bình

Phương xây dựng được những nhân vật đồ vật có linh hồn con người: Cây chuối biết nói tiếng người, một dòng Linh Nham biết đắn đo suy nghĩ, một đám mây biết cười chê, chế nhạo, hai cái đầu lâu gỗ và những câu chuyện thì thầm

to nhỏ lúc đêm khuya… Dòng sông Linh Nham trôi miên man trong những dòng

kể về cuộc đời của chính nó: “Ta vươn qua lớp lá mục chồng chéo hàng vạn đời

(…) Xa xửa xa xưa có một thằng bé tên là Thắng đã tắm trong ta Ta yêu tiếng la hét của thằng bé đó và cố gắng giữ mình thật trong khi nó sắp ra (…)

Ta chờ thằng bé chạy lại tắm nhưng lâu lắm rồi mọi con đường đều chìm sâu trong cỏ… Mẹ của thằng bé Thắng bị ô tô chẹt khi cố gắng bám lên bậu để khỏi

lỡ buổi chợ Bà ấy trượt tay chui vào bánh xe… Người lái xe tên là Sinh, anh ta vẫn qua đây, sẽ đến lúc ta gọi [37, tr.48] Một bụi cậm cam kêu cứu: “Em là một bụi cậm cam, hãy giúp em…” [37, tr.160] Tất nhiên đó không chỉ là phép

nhân hoá đơn thuần với dụng ý trở lại với thi pháp cổ tích Quan niệm vạn vật đều

có linh hồn là một cái nhìn mang dấu ấn của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Hơn thế nữa, yếu tố tâm linh thấm đẫm vào từng vật thể còn mang bóng dáng của những cuộc truy tìm bản thể Một lần nữa Nguyễn Bình Phương lại đến gần với

những triết đề của chủ nghĩa hiện sinh Cây chuối trong Người đi vắng đã tự hỏi:

“Ta là ai? Tại sao ta lại ở đây? […] Tại sao ta lại là chuối mà không là một

cái gì khác?” [37, tr.193] Cái chân trong bức vẽ cũng lên tiếng: “Mình là một cái chân được người ta vẽ ra nhưng bị bỏ quên Tại sao ta cứ choè ra mà không chụm