Những Nội Dung Cơ Bản Của Công Ước Quốc Tế Về Các Quyền Dân Sự Và Chính Trị

Tuy nhiên, quyền tự do đi lại và cư trú không phải là một quyền tuyệt đối, mà có thể bị hạn chế nếu “do luật định và là cần thiết để bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng, sức khỏe

NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA CÔNG ƯỚC QUỐC TẾ

VỀ CÁC QUYỀN DÂN SỰ VÀ CHÍNH TRỊ

Bộ Tư pháp

I QUÁ TRÌNH RA ĐỜI CỦA CÔNG ƯỚC

1 Quá trình soạn thảo

Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (International Convenant

on Civil and Political Rights) (viết tắt là Công ước hoặc ICCPR) là một trongnhững điều ước quốc tế quan trọng nhất về quyền con người đã được Đại hội đồngLiên hợp quốc thông qua cùng với Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội

và văn hóa (International Convenant on Economic, Social and Cultural Rights –ICESCR) theo Nghị quyết số 2200 A (XXI) ngày 16/2/1966 Ngoài ra, một Nghịđịnh thư tùy chọn đi kèm với ICCPR cũng được thông qua trong Nghị quyết số

2200 A (XXI) nhằm quy định các thủ tục giải quyết các khiếu nại của các cá nhân

về việc vi phạm các quyền dân sự, chính trị của các quốc gia ICCPR có hiệu lực từngày 23/3/1976 Tầm quan trọng và ý nghĩa của ICCPR được thể hiện ở chỗ có 168nước đã phê chuẩn Công ước này (tính đến tháng 7/2015)

ICCPR được coi là một phần của Bộ luật quốc tế về quyền con người, cùngvới ICESCR và Tuyên ngôn toàn thế giới về nhân quyền năm 1948 (Universal

Declaration of Human Rights - UDHR), được đặt dưới sự giám sát riêng của Ủy

ban nhân quyền, độc lập với Hội đồng nhân quyền của Liên hợp quốc Cơ quan này

có trách nhiệm giám sát việc thực hiện và thẩm định các báo cáo nhân quyền củacác nước Mới đầu, các bên tham gia phải báo cáo định kỳ mỗi năm một lần, nhưngsau đó là bất kỳ khi nào Ủy ban giám sát yêu cầu (thông thường là bốn năm mộtlần) Đến năm 1976, một Nghị định thư tùy chọn thứ hai bổ sung ICCPR được

thông qua theo Nghị quyết số 44/128 ngày 15/12/1989 của Đại hội đồng Liên hợpquốc, trong đó đề cập đến việc xóa bỏ hình phạt tử hình

1 Việt Nam và sự tham gia ICCPR

Việt Nam đã gia nhập ICCPR và ICESCR ngày 24/9/1982 Khi gia nhập

ICCPR và ICESCR, Việt Nam đưa ra tuyên bố: “Các quy định của khoản 1 Điều

48 của ICCPR và khoản 1 Điều 26 của ICCPR, theo đó một số quốc gia bị tước cơ hội trở thành thành viên của công ước này, là có tính chất phân biệt đối xử Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam cho rằng, các Công ước, phù hợp với nguyên tắc bình đẳng về chủ quyền giữa các quốc gia, nên mở ra cho mọi quốc gia tham gia

mà không có bất kỳ sự phân biệt hoặc giới hạn nào” 1

Từ khi tham gia ICCPR, Nhà nước Việt Nam đã có những nỗ lực đáng kể đểbảo đảm các quyền dân sự và chính trị cơ bản trong ICCPR được tôn trọng và thựcthi trong thực tiễn Với tầm quan trọng cũng như mức độ phổ quát của ICCPR,trong thời gian qua, Việt Nam đã nỗ lực thực hiện nghĩa vụ quốc gia thành viên củaCông ước này Theo Điều 40 của ICCPR, các quốc gia thành viên có nghĩa vụ nộpbáo cáo về các biện pháp mình thông qua để thực hiện các quyền trong Công ước

và những tiến bộ đã đạt được trong việc thực hiện các quyền đó Đến nay, ViệtNam đã nộp 02 báo cáo quốc gia về việc triển khai thực hiện Công ước Báo cáoquốc gia thứ nhất được nộp vào năm 1989 và được Ủy ban Công ước xem xét vàongày 12/7/1990 Báo cáo quốc gia thứ hai được nộp vào năm 2001 và được Ủy banCông ước xem xét vào ngày 12/7/2002 Ủy ban Công ước đã hoan nghênh ViệtNam về báo cáo thứ hai với những thông tin chi tiết về pháp luật quốc gia và đã gửimột đoàn đại biểu đông đảo từ nhiều cơ quan khác nhau đến báo cáo

Kể từ khi Việt Nam gia nhập ICCPR, Bộ Ngoại giao là cơ quan được giao làmđầu mối thực hiện Công ước này Hai báo cáo quốc gia trước đây của Việt Nam do

Bộ Ngoại giao chủ trì xây dựng Tuy nhiên, đến năm 2013, nhiệm vụ làm đầu mốitriển khai thực hiện Công ước được chuyển giao từ Bộ Ngoại giao sang Bộ Tư

1 Xem: Đặng Trung Hà, Kết quả ký kết, gia nhập các điều ước quốc tế về nhân quyền và vấn đề nội luật hóa vào pháp luật Việt Nam, Cổng thông tin điện tử Bộ Tư pháp

pháp Năm 2014, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Kế hoạch triển khai tổ chứcthực hiện ICCPR một cách bài bản, toàn diện Hiện Bộ Tư pháp đang chủ trì xâydựng báo cáo quốc gia lần thứ ba về thực thi Công ước

II NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA CÔNG ƯỚC

- Lời nói đầu gồm 5 đoạn

- Phần I gồm Điều 1 về quyền tự quyết

- Phần II, từ Điều 2 đến Điều 5, quy định về nguyên tắc bình đẳng, tạm đìnhchỉ các quyền trong tình trạng khẩn cấp và không được lạm dụng các quy định củaCông ước

- Phần III, từ Điều 6 đến Điều 27, quy định về các nội dung của các quyền dân

sự (quyền sống, quyền không bị tra tấn, quyền không bị bắt làm nô lệ… ); cácquyền chính trị (quyền hội họp, quyền lập hội, quyền tham gia đời sống chính trị)

và một số quyền của trẻ em, quyền của người thiểu số Đây là phần chứa đựngnhững nội dung quan trọng nhất, trong đó bao gồm các quy định về nội hàm củacác quyền dân sự và chính trị

- Phần IV, từ Điều 28 đến Điều 45, quy định về thành lập, cơ cấu, tổ chức vàhoạt động của HRC – cơ quan có nhiệm vụ giám sát việc thi hành Công ước

- Phần V, gồm Điều 46 và Điều 47, quy định về việc giải thích Công ướckhông được làm phương hại đến các quy định của Hiến chương Liên hợp quốc vàquyền của các dân tộc trong việc quyết định về tài nguyên của mình

- Phần VI, từ Điều 48 đến Điều 53, quy định về việc ký kết, gia nhập, phêchuẩn, sửa đổi và hiệu lực của Công ước

2 Các quyền được Công ước công nhận

tộc, bao gồm quyền được “tự do định đoạt thể chế chính trị và theo đuổi đường hướng phát triển kinh tế, xã hội và văn hoá” trong điều kiện thực tế của mình.

Công nhận rằng quyền sinh kế của một dân tộc không bao giờ bị tước bỏ Để đạtđược mục tiêu này, các dân tộc có quyền tự do sử dụng các nguồn lợi thiên nhiêncủa mình, miễn là không vi phạm những nghĩa vụ phát sinh từ sự hợp tác quốc tế

về kinh tế, đặt căn bản trên quyền lợi hỗ tương và luật pháp quốc tế Các quốc giathành viên ký kết Công ước này, kể cả những quốc gia có trách nhiệm bảo hộ haygiám hộ các lãnh thổ khác, phải tôn trọng và xúc tiến việc thực thi quyền dân tộc tựquyết chiếu theo các điều khoản của Hiến chương Liên hợp quốc

2.1.2 Quyền không phân biệt đối xử

Quyền này được quy định tại Điều 2(1), Điều 3 và Điều 26 của Công ước Đây

là một nguyên tắc bao trùm, đòi hỏi bảo đảm khi thực hiện các quyền con người.Theo đó, Công ước yêu cầu các bên tham gia ký kết thực hiện các bước cần thiết đểhiện thực hóa các quyền được công nhận trong Công ước, đồng thời trừng phạt vàsửa chữa bất kỳ vi phạm nào trong quá khứ và hiện tại Các bên tham gia phải camkết tôn trọng và bảo đảm thực thi những quyền được thừa nhận trong Công ước cho

“tất cả mọi người sống trong lãnh thổ và thuộc thẩm quyền quốc gia, không phân biệt chủng tộc, màu da, nam nữ, ngôn ngữ, tôn giáo, chính kiến hay quan niệm, nguồn gốc quốc gia hay xã hội, tài sản, dòng dõi hay bất cứ thân trạng nào khác”,

đồng thời ghi nhận nam, nữ được hưởng các quyền về dân sự và chính trị nêu trong

Công ước một cách bình đẳng Những quyền này “chỉ có thể bị giới hạn trong trường hợp khẩn cấp đe dọa đến sự tồn vong của một quốc gia”, và ngay cả trong

trường hợp đó cũng không tha thứ bất kỳ hành vi nào xâm phạm các quyền đượcsống, quyền không bị tra tấn và bị bắt làm nô lệ, quyền miễn trừ hồi tố, quyền đượcgiữ nguyên chính kiến, quyền tự do tư tưởng - lương tâm và tôn giáo

Theo Bình luận chung số 18, Ủy ban Nhân quyền giải thích thêm rằng khôngphân biệt đối xử, bình đẳng trước pháp luật và được pháp luật bảo vệ một cách bìnhđẳng mà không có bất cứ sự phân biệt nào là quy định tạo nên cơ sở và nguyên tắcchung trong việc bảo vệ quyền con người Khoản 1 Điều 2 của Công ước yêu cầucác quốc gia phải tôn trọng và bảo đảm cho tất cả mọi người trong lãnh thổ vàphạm vi tài phán của mình các quyền đã công nhận trong Công ước mà không cóbất cứ sự phân biệt nào như về chủng tộc, màu da, giới tính, ngôn ngữ, tôn giáo,quan điểm chính trị hay quan điểm khác, quốc tịch hay thành phần xã hội, tài sản,nguồn gốc hay các yếu tố khác Điều 26 không chỉ cho phép tất cả mọi người đượcbình đẳng trước pháp luật cũng như được pháp luật bảo vệ một cách bình đẳng màcòn nghiêm cấm bất cứ sự phân biệt đối xử nào theo luật và bảo đảm cho tất cả mọingười được bảo vệ một cách hiệu quả chống lại mọi sự phân biệt dựa trên bất cứhình thức nào

Uỷ ban Nhân quyền cho rằng thuật ngữ “sự phân biệt”, như đã sử dụng trong

Công ước, được hiểu là bao hàm bất cứ sự phân biệt, loại trừ, hạn chế hay thiên vịnào trên bất cứ lĩnh vực nào như chủng tộc, màu da, giới tính, ngôn ngữ, tôn giáochính trị hay quan điểm khác, quốc tịch hay thành phần xã hội, tài sản, nguồn gốchay các vị thế khác mà có mục đích hoặc ảnh hưởng vô hiệu hóa hoặc làm suygiảm sự thừa nhận, sự hưởng thụ hay áp dụng các quyền và tự do cho tất cả mọingười trên cơ sở bình đẳng

2.1.3 Quyền của người thiểu số

Điều 27 Công ước quy định về quyền của người thiểu số thuộc các nhóm thiểu

số về sắc tộc, ngôn ngữ hay tôn giáo Quy định nêu rõ: “Ở những nước có nhiều nhóm dân tộc thiểu số, tôn giáo và ngôn ngữ, thì những cá nhân thuộc các dân tộc, tôn giáo và ngôn ngữ thiểu số đó, cùng với những thành viên khác của cộng đồng mình, không thể bị tước bỏ quyền có đời sống văn hoá riêng, hoặc quyền sử dụng tiếng nói riêng”.

Theo Bình luận chung số 23, Ủy ban Nhân quyền giải thích rằng Điều 27 côngnhận quyền của các nhóm thiểu số mà đang “hiện diện” ở một quốc gia Xét bảnchất và phạm vi các quyền trong điều này thì thuật ngữ “hiện diện” là không phùhợp đối với các cá nhân thuộc các nhóm thiểu số Những quyền này hiểu một cáchđơn giản là việc các cá nhân thuộc các nhóm thiểu số không bị loại trừ quyềnhưởng thụ, một mình hoặc cùng với các thành viên khác của cộng đồng họ, nền vănhóa của riêng họ, thực hành tôn giáo và nói ngôn ngữ của cộng đồng họ Không thểphủ định quyền trong cộng đồng với các thành viên của nhóm, họ được hưởng nềnvăn hóa riêng, sinh hoạt tôn giáo và nói ngôn ngữ của mình Không nhất thiết họphải là công dân của quốc gia đó và họ cũng không cần phải đăng ký thường trú Vìvậy, những người lao động nhập cư vào làm việc hay thậm chí những khách du lịchtạo nên nhóm người thiểu số trong một quốc gia cũng được hưởng các quyền theoĐiều 27 Ngoài ra, như bất cứ cá nhân nào khác trong lãnh thổ của một quốc gia,những thành viên của các nhóm thiểu số cũng được hưởng các quyền áp dụngchung cho mọi người, ví dụ như quyền tự do lập hội, tự do hội họp và tự do ngônluận Sự tồn tại của một nhóm thiểu số về dân tộc, tôn giáo hay ngôn ngữ trong mộtquốc gia thành viên nào đó không phụ thuộc vào một quyết định của quốc gia đó

mà phụ thuộc vào các yếu tố khách quan

2.2 Các quyền dân sự

Công ước công nhận các nhóm quyền dân sự như sau:

2.2.1 Quyền sống

Quyền sống được quy định tại Điều 3 UDHR, các Điều 3, 4, 5, 7 của Côngước về ngăn ngừa và trừng trị tội diệt chủng năm 1948 (CPPCG), Điều 6 củaICCPR năm 1966 và Điều 1 Công ước về không áp dụng thời hiệu tố tụng đối vớitội ác chiến tranh và tội ác chống lại nhân loại năm 1968.

Theo quy định tại Điều 6 ICCPR, "Mọi người đều có quyền cố hữu là đượcsống Quyền này phải được pháp luật bảo vệ Không ai có thể bị tước mạng sốngmột cách tuỳ tiện" Nội dung Điều 6 có một số điểm lưu ý sau:

- Quyền sống là “quyền cơ bản của con người mà trong bất cứ hoàn cảnhnào, kể cả trong tình trạng khẩn cấp của quốc gia, cũng không thể bị vi phạm ”

- Quyền sống không nên hiểu theo nghĩa hẹp chỉ là sự toàn vẹn về tính mạng.Hơn thế, quyền này bao gồm cả những khía cạnh nhằm bảo đảm sự tồn tại của conngười Theo cách tiếp cận này, việc bảo đảm quyền sống còn đòi hỏi các quốc giaphải thực thi những biện pháp để làm giảm tỉ lệ chết ở trẻ em và tăng tuổi thọ bìnhquân của người dân, cụ thể như các biện pháp nhằm xóa bỏ tình trạng suy dinhdưỡng và các dịch bệnh tức là bao gồm cả các biện pháp thụ động và chủ động

- Một trong các nguy cơ phổ biến đe dọa quyền sống là chiến tranh và các tộiphạm đặc biệt nghiêm trọng như diệt chủng hay tội phạm chống nhân loại Vì vậy,việc chống chiến tranh và các tội phạm này cũng là sự bảo đảm quyền sống

- Các quốc gia thành viên cần tiến hành các biện pháp phòng chống và trừngtrị việc tuỳ tiện tước đoạt tính mạng con người do bất kỳ chủ thể nào gây ra Liênquan đến vấn đề này, việc bắt cóc người và đưa đi mất tích cũng bị coi là một trongnhững hình thức tước đoạt quyền sống, do đó, các quốc gia thành viên có nghĩa vụđưa ra những giải pháp hiệu quả để phòng chống và điều tra các vụ việc về bắt cóc,mất tích của cá nhân

- Về hình phạt tử hình và quyền sống, mặc dù ICPPR không bắt buộc cácquốc gia thành viên phải xóa bỏ hình phạt này, tuy nhiên, các quốc gia có nghĩa vụ

phải hạn chế sử dụng nó, cụ thể là chỉ được áp dụng hình phạt này với “những tội

ác nghiêm trọng nhất”, căn cứ vào luật pháp hiện hành tại thời điểm tội phạm được

thực hiện và việc giới hạn áp dụng hình phạt này cũng được coi là một hình thứcbảo đảm quyền sống

- Người bị kết án tử hình đều có quyền xin ân giảm hoặc xin thay đổi mứchình phạt Việc ân xá, ân giảm hoặc chuyển đổi hình phạt tử hình có thể được ápdụng đối với mọi trường hợp

- Không được phép tuyên án tử hình với người phạm tội dưới 18 tuổi vàkhông được thi hành án tử hình đối với phụ nữ đang mang thai

Như vậy, việc ghi nhận quyền sống không đồng nghĩa với việc sẽ xóa bỏhình phạt tử hình ICCPR nêu rõ một giới hạn đó là, ở những nước mà hình phạt tửhình chưa được xoá bỏ thì chỉ được phép áp dụng hình phạt này với những tội ácnghiêm trọng nhất

Trong Bình luận chung số 6, Ủy ban Nhân quyền thấy rằng quyền sống được

đề cập ở ngay đoạn đầu của Điều 6 Công ước là quyền tối cao không được phépngừng áp dụng kể cả trong trường hợp khẩn cấp

2.2.2 Quyền bất khả xâm phạm về thân thể, danh dự, nhân phẩm

Điều 1 của UDHR tuyên bố "Tất cả mọi người sinh ra đều được tự do vàbình đẳng về nhân phẩm và quyền Mọi con người đều được tạo hoá ban cho lý trí

và lương tâm và cần phải đối xử với nhau trong tình bằng hữu" Điều 3 của UDHRnăm 1948 khẳng định: "Mọi người đều có quyền sống, quyền tự do và an toàn cánhân" Tiếp theo đó, Điều 5 của UDHR khẳng định "Không ai bị tra tấn hay bị đối

xử, xử phạt một cách tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ thấp nhân phẩm" Tinh thần nàytiếp tục được khẳng định tại các Điều 7 và 17 của ICCPR, theo đó, không ai bị xâmphạm bất hợp pháp đến danh dự và uy tín Mọi người đều có quyền được pháp luậtbảo vệ chống lại những xâm phạm ICCPR đặt ra các nghĩa vụ chính đối với cácquốc gia thành viên, cụ thể là:

- Một là, các quốc gia cần ghi nhận và có quy định nhằm bảo đảm không ai

có thể bị tra tấn, đối xử hoặc bị áp dụng hình phạt một cách tàn nhẫn, vô nhân đạohoặc nhục hình Đặc biệt, không một người nào có thể bị sử dụng để làm thínghiệm y học hoặc khoa học mà không có sự đồng ý tự nguyện của người đó

- Hai là, những người bị tước đoạt tự do phải được đối xử nhân đạo và với sự

tôn trọng nhân phẩm và tự do vốn có của con người

- Ba là, trừ những hoàn cảnh đặc biệt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo phải

được giam giữ riêng, cách ly khỏi những người đã thành án và phải được đối xửtheo chế độ riêng phù hợp với quy chế đối với người bị tạm giam

- Bốn là, các quốc gia cần có những quy chế pháp lý dành riêng cho người

chưa thành niên để bảo đảm việc giam giữ được tách riêng khỏi người lớn và phảiđược đối xử phù hợp lứa tuổi của họ cũng như phải được đưa ra xét xử càng nhanhcàng tốt

Có thể thấy, đây là những chuẩn mực mà Công ước đặt ra cho các quốc giathành viên để bảo vệ nhóm quyền không bị tra tấn, được đối xử nhân đạo, không bịgiam giữ độc đoán, tra tấn, nhục hình Các nước thành viên Công ước, dựa trên cácnguyên tắc nền này và tùy thuộc vào điều kiện, hoàn cảnh kinh tế, xã hội và vănhóa của nước mình có thể đưa ra những quy định riêng nhưng không được trái vớicác nguyên tắc cơ bản đã được quy định trong Công ước

Như vậy, quyền được bảo vệ khỏi bị tra tấn, đối xử hoặc trừng phạt tàn bạo, vônhân đạo hoặc hạ nhục con người là một trong số ít các quyền tuyệt đối trongICCPR Theo đó các quốc gia không thể đặt ra bất kỳ giới hạn nào đối với quyềnnày Trong mọi hoàn cảnh, không thể tạm đình chỉ áp dụng quyền này

Theo Bình luận chung số 20, Ủy ban Nhân quyền ghi nhận mục đích của Điều

7 Công ước là bảo vệ hai yếu tố: Phẩm giá và sự toàn vẹn về thể chất và tinh thầncủa cá nhân Các quốc gia thành viên có trách nhiệm thông qua các biện pháp lậppháp và các biện pháp khác nếu cần thiết để bảo vệ mọi người chống lại những

hành động bị nghiêm cấm trong Điều 7, bất kể những hành động đó do nhữngngười có tư cách chính thức hay không chính thức thực hiện, hoặc do những ngườithực hiện vì động cơ cá nhân Việc nghiêm cấm trong Điều 7 được bổ sung bởi quy

định trong khoản 1 Điều 10 của Công ước, trong đó nêu rằng: “Tất cả những người

bị tước quyền tự do phải được đối xử nhân đạo và được tôn trọng phẩm giá vốn có của một con người” Sự ngăn cấm quy định ở Điều 7 không chỉ liên quan đến

những hành động là nguyên nhân gây đau đớn về thể xác mà còn cả những hànhđộng gây đau khổ về mặt tinh thần đối với nạn nhân

2.2.3 Quyền không bị bắt, giam giữ tùy tiện, độc đoán

Quyền tự do thân thể, không bị bắt, giam giữ tùy tiện, trái pháp luật là mộttrong những quyền cơ bản nhất của con người, được nhân loại thừa nhận tại UDHR

năm 1948: “Không ai bị bắt, giam giữ hay lưu đày một cách tùy tiện” (Điều 9).

Quy định này được cụ thể và chi tiết hóa tại Điều 9 của ICCPR năm 1966:

1 Mọi người đều có quyền hưởng tự do và an toàn cá nhân Không ai bị bắthoặc bị giam giữ vô cớ Không ai bị tước quyền tự do trừ trường hợp việc tướcquyền đó là có lý do và theo đúng những thủ tục mà luật pháp đã quy định

2 Bất kỳ người nào bị bắt giữ đều phải được thông báo vào lúc bị bắt những

lý do họ bị bắt và phải được thông báo không chậm trễ về sự buộc tội đối với họ

3 Bất cứ người nào bị bắt hoặc bị giam giữ vì một tội hình sự phải được sớmđưa ra tòa án hoặc một cơ quan tài phán có thẩm quyền thực hiện chức năng tưpháp và phải được xét xử trong thời hạn hợp lý hoặc được trả tự do Việc tạm giammột người trong thời gian chờ xét xử không được đưa thành nguyên tắc chung,nhưng việc trả tự do cho họ có thể kèm theo những điều kiện để bảo đảm họ sẽ cómặt tại tòa án để xét xử vào bất kỳ khi nào và thi hành án nếu có tội

4 Bất cứ người nào do bị bắt hoặc giam giữ mà bị tước tự do đều có quyềnyêu cầu được xét xử trước tòa án, nhằm mục đích để tòa án đó có thể quy định

không chậm trễ về tính hợp pháp của việc giam giữ và ra lệnh trả lại tự do cho họ,nếu việc giam giữ là bất hợp pháp.

5 Bất cứ người nào trở thành nạn nhân của việc bị bắt hoặc bị giam giữ bấthợp pháp đều có quyền được yêu cầu bồi thường

Để giải thích thêm cho các quy định tại Điều 9 của ICCPR, Bình luận chung

số 8 nhấn mạnh một số điểm như sau:

Thứ nhất, khoản 1 Điều 9 áp dụng đối với mọi đối tượng bị tước tự do, bao

gồm cả người bị giữ, giam vì hành vi phạm tội, do tâm thần, nghiện ma túy hayphục vụ mục đích giáo dục, kiểm soát nhập cư

Thứ hai, thời hạn tạm giữ, tạm giam theo quy định tại khoản 3 Điều 9 phụ

thuộc vào pháp luật của các quốc gia thành viên, tuy nhiên theo Ủy ban nhânquyền, thời hạn tạm giữ không quá vài ngày, còn thời hạn tạm giam cần bảo đảmhai nguyên tắc, một là, bị can, bị cáo phải được xét xử trong một thời gian hợp lýhoặc được trả tự do và hai là, việc tạm giam chỉ được coi là ngoại lệ và với thờigian càng ngắn càng tốt

Thứ ba, nếu biện pháp tạm giữ, tạm giam được sử dụng với tính chất là biện

pháp ngăn chặn, thì việc giam, giữ này phải được tiến hành theo trình tự, thủ tụcluật định và phải bảo đảm quyền được thông tin cho bị can, quyền được tòa ánquyết định tính hợp pháp của việc giam giữ, quyền được yêu cầu bồi thường của bịcan, bị cáo trong trường hợp oan sai Trong trường hợp sau đó có lời buộc tội đượcđưa ra thì việc giam giữ phải bảo đảm tuân thủ các thủ tục tố tụng luật định

Cho phép việc bắt giữ, giam người chỉ trong những trường hợp, điều kiện,trình tự thủ luật định và việc áp dụng các chế tài tước tự do đối với người phạm tội

là cần thiết nhằm bảo đảm hiệu quả phòng, chống tội phạm, duy trì trật tự xã hội,bảo vệ lợi ích xã hội, quyền và lợi ích của cá nhân, đồng thời tăng cường giáo dụcngười phạm tội Tuy nhiên, các quốc gia thành viên cũng phải bảo đảm có sự phânbiệt giữa các hành vi phạm tội với việc không hoàn thành các nghĩa vụ phát sinh

trong các lĩnh vực của cuộc sống như dân sự, lao động, kinh tế Nhằm hạn chếviệc bắt, giam giữ người tùy tiện và những trong những trường hợp không cầnthiết, Công ước yêu cầu các quốc gia thành viên phải bảo đảm rằng không ai bị bỏ

tù chỉ vì lý do không có khả năng hoàn thành nghĩa vụ theo hợp đồng (Điều 11) Rõràng rằng, việc vi phạm hợp đồng cần được xem xét để xử lý theo quy định củapháp luật liên quan mà không xử lý trách nhiệm hình sự

Ngoài ra, Tập hợp các nguyên tắc về bảo vệ tất cả những người bị giam hay

bị cầm tù dưới bất kỳ hình thức nào được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông quanăm 1988 theo Nghị quyết 43/173 cũng đưa ra một loạt các nguyên tắc trong việcbảo đảm quyền không bị bắt giam giữ trái phép, cụ thể như sau:

Nguyên tắc số 4 quy định bất kỳ hình thức giam hay cầm tù nào và tất cả cácbiện pháp ảnh hưởng đến quyền con người của một người đang bị cầm tù dưới bất

kỳ hình thức nào phải được ra lệnh bởi hoặc chịu sự kiểm soát có hiệu quả của cơquan xét xử hoặc cơ quan có thẩm quyền khác

Cũng theo Tập hợp này thì bất kỳ người nào bị bắt giữ đều phải được thôngbáo ngay khi bị bắt giữ về lý do của việc bắt giữ và phải được thông báo ngay vềbất kỳ lời buộc tội nào đối với họ (Nguyên tắc số 10)

Theo Nguyên tắc số 11 thì một người sẽ không bị giam nếu không được tạo

cơ hội thoả đáng để được xét xử ngay bởi một cơ quan xét xử hay cơ quan có thẩmquyền khác Đồng thời, người bị giam có quyền tự bào chữa hoặc được luật sư giúp

đỡ theo quy định của pháp luật, người bị giam cùng luật sư của họ phải được cungcấp đầy đủ và kịp thời các thông tin về bất kỳ lệnh giam nào cùng với các lý dogiam giữ Các thông tin bao gồm: lý do bắt giữ, thời hạn giam giữ, danh tính củanhững quan chức thi hành pháp luật có liên quan, thông tin chính xác về nơi giamgiữ

2.2.4 Quyền tự do không bị buộc làm nô lệ hay nô dịch

Điều 8 ICCPR cụ thể hóa quy định tại Điều 4 UDHR, theo đó không ai bị bắtlàm nô lệ; mọi hình thức nô lệ và buôn bán nô lệ đều bị cấm (khoản 1); không ai bịbắt làm nô dịch (khoản 2); không ai bị yêu cầu phải lao động bắt buộc hoặc cưỡngbức (khoản 3) Điều 8 cũng có những quy định loại trừ, nhưng phải được áp dụngmột cách bình đẳng, không phân biệt đối xử với bất kỳ chủ thể nào, phải phù hợpvới các quy định khác của Công ước

Có thể thấy rằng đây là những chuẩn mực mà Công ước đặt ra cho các quốcgia thành viên để bảo vệ nhóm quyền không bị nô lệ, lao động khổ sai hay lao độngcưỡng bức Các nước thành viên Công ước, dựa trên những nguyên tắc nền này vàtùy thuộc vào điều kiện, hoàn cảnh kinh tế, xã hội và văn hóa của nước mình có thểđưa ra những quy định riêng nhưng không được trái với các nguyên tắc cơ bản đãđược quy định tại Điều 8 Công ước

2.2.5 Quyền tự do và an toàn cá nhân

Điều 9 Công ước quy định cụ thể về quyền tự do và an toàn cá nhân như sau:

- Mọi người đều có quyền hưởng tự do và an ninh cá nhân Không ai bị bắthoặc giam giữ vô cớ Không một ai bị tước quyền tự do trừ trường hợp có lý do vàphải theo đúng thủ tục mà luật pháp đã quy định

- Bất cứ người nào bị bắt giữ đều phải được thông báo vào lúc họ bị bắt vềnhững lý do bị bắt và được thông báo ngay lập tức về những cáo buộc đối vớimình

- Bất cứ người nào bị bắt hoặc giam giữ vì một tội phạm hình sự phải sớmđược đưa ra toà án hoặc một cơ quan pháp luật có thẩm quyền để tiến hành tố tụng

và phải được xét xử trong một thời hạn hợp lý hoặc trả tự do Không được đưathành nguyên tắc chung rằng những người đang chờ xét xử phải bị giam giữ, nhưngviệc trả tự do cho họ có thể kèm theo những điều kiện bảo đảm cho việc họ sẽ cómặt tại toà án vào bất cứ giai đoạn nào của quá trình xét xử và thi hành án

- Bất cứ người nào do bị bắt hoặc giam giữ mà bị tước tự do đều có quyền yêucầu xét xử trước toà án, nhằm mục đích để toà án có thể quyết định không chậm trễ

về tính hợp pháp của việc giam giữ và trả tự do, nếu việc giam giữ là bất hợp pháp

- Bất cứ người nào là nạn nhân của việc bị bắt hoặc bị giam giữ bất hợp phápđều có quyền yêu cầu được bồi thường

Tại Bình luận chung số 8, Uỷ ban Nhân quyền chỉ ra rằng khoản 1 Điều 9được áp dụng cho tất cả những người bị tước tự do, kể cả trong các trường hợpphạm tội hay các những trường hợp khác như tâm thần, lang thang, nghiện ma tuý,

bị tước tự do vì các mục đích giáo dục, kiểm soát nhập cư… Thực tế là một số quyđịnh của Điều 4 (một phần của khoản 2 và toàn bộ khoản 3) chỉ được áp dụng chonhững người bị buộc tội Những quy định còn lại, và cụ thể là sự bảo đảm quantrọng được ghi nhận trong khoản 4, nghĩa là quyền được giám sát tính hợp pháp củaviệc giam giữ bởi tòa án, được áp dụng cho những người bị tước tự do do bị bắt vàgiam giữ Thêm vào đó, theo Điều 2 (3), các quốc gia cũng phải bảo đảm ban hànhcác biện pháp thích hợp để giải quyết những trường hợp mà một cá nhân khẳngđịnh rằng việc mình bị tước tự do là hành vi vi phạm Công ước

2.2.6 Quyền được đối xử nhân đạo của người bị tước tự do

Quyền này được quy định tại Điều 10 của Công ước Khoản 1 Điều 10 Côngước áp dụng cho bất cứ người nào bị tước tự do theo luật và quy định của Nhànước, chẳng hạn như những người bị giam giữ trong nhà tù, bệnh viện - đặc biệt làbệnh viện tâm thần - trại cải tạo, trường giáo dưỡng hoặc những nơi giam giữ khác.Các quốc gia phải bảo đảm rằng nguyên tắc này áp dụng với tất cả các cơ quan và

cơ sở giam giữ trên lãnh thổ nước mình Những người bị tước tự do phải được tôntrọng nhân phẩm như với những người tự do Người bị tước tự do vẫn được hưởngtất cả những quyền qui định trong Công ước, trừ việc phải chịu sự hạn chế khôngthể tránh được trong một môi trường bị quản chế

Tại Bình luận chung số 21, Uỷ ban Nhân quyền cũng nhắc nhở rằng cácnguyên tắc nêu ở khoản 1 Điều 10 xác lập nền tảng cho những nghĩa vụ rõ ràng

hơn của các quốc gia thành viên trong việc xét xử tội phạm, mà được quy địnhtrong khoản 2 và 3 Điều 10.

2.2.7 Quyền tự do đi lại và cư trú

Quyền này được quy định tại Điều 12 và 13 của Công ước Đây là quyền có ýnghĩa quan trọng vì nó tạo tiền đề để một cá nhân hưởng thụ các quyền dân sự,chính trị cũng như các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa khác Điều 13 Tuyên ngôn

quốc tế nhân quyền năm 1948 khẳng định “Mọi người đều có quyền tự do đi lại và

tự do cư trú trong phạm vi lãnh thổ của quốc gia” Quy định này được tái khẳng

định và ghi nhận tại Điều 12 và 13 ICCPR và trong các Bình luận chung của Ủyban nhân quyền "Mọi người đều có quyền tự do rời khỏi bất kì nước nào, kể cảnước mình ( ) Không ai bị tước đoạt một cách tùy tiện quyền được trở về nướcmình"

Có thể thấy, Điều 12 Công ước đề cập đến 4 dạng tự do cụ thể của các cánhân: Tự do lựa chọn nơi sinh sống trên lãnh thổ quốc gia; tự do đi lại trong phạm

vi lãnh thổ quốc gia; tự do đi khỏi bất kỳ nước nào, kể cả nước mình; tự do trở vềnước mình Tuy nhiên, quyền tự do đi lại và cư trú không phải là một quyền tuyệt

đối, mà có thể bị hạn chế nếu “do luật định và là cần thiết để bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng, sức khỏe hoặc đạo đức xã hội hoặc các quyền tự do của người khác, và phải phù hợp với những quyền khác được ICCPR công nhận”

Tại Bình luận chung số 27, Ủy ban Nhân quyền cũng khẳng định rằng tự do đilại là điều kiện không thể thiếu đối với sự phát triển tự do của cá nhân và các quốcgia có thể đặt ra những giới hạn nhất định về quyền tự do đi lại nhưng những giớihạn đặt ra không được làm vô hiệu nguyên tắc tự do đi lại và phải dựa trên nhữngcăn cứ quy định tại khoản 3 Điều 12, và phải phù hợp với các quyền khác đượcICCPR công nhận

2.2.8 Quyền bình đẳng trước tòa án

Quyền này được quy định tại Điều 14 Công ước Quyền về xét xử công bằng

là một tập hợp các thủ tục tố tụng nhằm bảo đảm quá trình xét xử được công bằng,trong đó bao gồm các khía cạnh như được bình đẳng trước tòa án, được suy đoán

vô tội, bảo đảm quyền bào chữa, sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ, không bị buộc phải nhậntội…

2.2.9 Quyền bảo vệ sự riêng tư

Điều 17 ICCPR đã tái khẳng định quy định tại Điều 12 UDHR, trong đó nêu

rõ không ai bị can thiệp một cách độc đoán hoặc bất hợp pháp đến đời sống riêng

tư, gia đình, nhà ở, thư tín, hoặc bị xúc phạm bất hợp pháp đến danh dự và uy tín;mọi người đều có quyền được luật pháp bảo hộ chống lại những can thiệp hoặc xúcphạm như vậy Quy định này làm phát sinh nghĩa vụ của quốc gia trong việc quyđịnh các biện pháp bảo hộ quyền riêng tư của các cá nhân trong hệ thống pháp luậtcủa mình

Theo Bình luận chung số 16, Ủy ban Nhân quyền giải thích rằng Điều 17quy định quyền được bảo vệ của mọi người nhằm chống lại sự xâm phạm tuỳ tiệnhay bất hợp pháp về đời tư, gia đình cũng như sự xâm hại bất hợp pháp đến danh

dự và uy tín của họ Theo Uỷ ban Nhân quyền, cần thiết phải có quyền này để bảođảm chống lại những xâm phạm như trên, cho dù những sự xâm phạm này là doquan chức nhà nước hay mọi thể nhân và pháp nhân gây ra Những nhiệm vụ bắtbuộc của điều khoản này đòi hỏi các quốc gia thành viên có trách nhiệm ban hànhcác quy định pháp luật phù hợp và phải thực thi các biện pháp pháp lý cũng nhưnhững biện pháp thích hợp khác có tác động ngăn chặn, chống lại sự xâm phạm vàtấn công vào đời tư để bảo vệ quyền này

2.2.10 Quyền tự do tư tưởng, tín ngưỡng và tôn giáo

Quyền này được ghi nhận tại Điều 18 của UDHR, sau đó được tái khẳng định

và cụ thể hóa tại Điều 18 ICCPR Theo đó, mọi người đều có quyền tự do tư tưởng,tín ngưỡng và tôn giáo Quyền tự do này bao gồm tự do có hoặc theo một tôn giáohoặc tín ngưỡng do mình lựa chọn, tự do bày tỏ tín ngưỡng hoặc tôn giáo một mìnhhoặc trong tập thể với nhiều người khác, một cách công khai hoặc thầm kín dướihình thức thờ cúng, cầu nguyện, thực hành và giảng đạo (khoản 1) Không một ai bị

ép buộc làm những điều tổn hại đến quyền tự do lựa chọn một tôn giáo hoặc tín

ngưỡng (khoản 2) Quyền tự do bày tỏ tôn giáo hoặc tín ngưỡng chỉ có thể bị giớihạn bởi những quy định của pháp luật và những giới hạn này là cần thiết cho việcbảo vệ an toàn, trật tự công cộng, sức khoẻ hoặc đạo đức của công chúng hoặcnhững quyền và tự do cơ bản của người khác (khoản 3)

Theo Bình luận chung số 22, Ủy ban Nhân quyền giải thích thêm: Quyền tự do

tư tưởng, tín ngưỡng hoặc tôn giáo (điều này bao gồm quyền tự do đối với việc giữtín ngưỡng) tại khoản 1 Điều 18 có tính bao quát và sâu sắc Nó bao gồm quyền tự

do suy nghĩ về tất cả các vấn đề, niềm tin cá nhân với những tôn giáo hay tínngưỡng với tư cách cá nhân hay tập thể Uỷ ban lưu ý các quốc gia thành viên vềthực tế là tự do tư tưởng cần được bảo vệ tương tự như với tự do tôn giáo, tínngưỡng Đặc tính cơ sở của những tự do này mà đã được thể hiện trong thực tế làchúng không thể bị đình chỉ thực hiện, thậm chí cả trong những thời điểm khẩn cấpnhư được nêu tại khoản 2 Điều 4 của Công ước

Cũng theo Ủy ban, Điều 18 phân biệt quyền tự do tư tưởng, tín ngưỡng hoặctôn giáo với tự do thể hiện tôn giáo hay tín ngưỡng Nó không cho phép có bất kỳgiới hạn nào đối với quyền tự do tư tưởng và tín ngưỡng hoặc với quyền tự do đượctin theo một tôn giáo hoặc tín ngưỡng Những quyền tự do này được bảo vệ mộtcách không điều kiện, tương tự như với quyền được giữ ý kiến tại khoản 1 Điều 19.Theo khoản 2 Điều 18 và Điều 17, không ai bị ép buộc nói ra suy nghĩ của mìnhhoặc bị bắt buộc theo một tôn giáo hoặc tín ngưỡng nào đó

2.2.11 Quyền tự do ngôn luận

Quyền này được quy định tại Điều 19 của Công ước Theo đó, mọi ngườiđều có quyền giữ quan điểm của mình mà không bị ai can thiệp vào (khoản 1) Mọingười có quyền tự do ngôn luận Quyền này bao gồm quyền tự do tìm kiếm, nhận

và truyền đạt mọi loại tin tức, ý kiến, không phân biệt ranh giới, hình thức tuyêntruyền miệng, hoặc bằng bản viết, in, hoặc bằng hình thức nghệ thuật hoặc thôngqua mọi phương tiện đại chúng khác tuỳ theo sự lựa chọn của họ (khoản 2) Ngoài

ra, khoản 3 Điều này xác định quyền tự do biểu đạt không phải là một quyền tuyệt

đối mà có thể phải chịu một số hạn chế nhất định được quy định trong pháp luật và

là cần thiết để tôn trọng các quyền hoặc uy tín của người khác và để bảo vệ an ninhquốc gia, trật tự công cộng, sự bình yên hoặc đạo đức xã hội

Tại Bình luận chung số 34, Ủy ban Nhân quyền giải thích rằng nghĩa vụ tôntrọng tự do quan điểm và tự do biểu đạt là nghĩa vụ bắt buộc đối với mọi quốc giathành viên như một chỉnh thể Tất cả mọi nhánh quyền lực nhà nước (hành pháp,lập pháp và tư pháp) và các cơ quan công quyền và tổ chức của chính phủ, dù ở cấp

độ nào – quốc gia, khu vực hay địa phương – đều có trách nhiệm thực hiện nghĩa

vụ của quốc gia thành viên Nghĩa vụ này cũng yêu cầu các quốc gia thành viênphải bảo đảm rằng mọi người được bảo vệ khỏi bất kỳ hành vi nào của cá nhân haypháp nhân thuộc khu vực tư có thể ảnh hưởng xấu đến việc thụ hưởng các quyền tự

do quan điểm và tự do biểu đạt đến mức độ những quyền theo Công ước này dễ bịảnh hưởng bởi việc áp dụng của các cá nhân hoặc pháp nhân thuộc khu vực tư

2.2.12 Quyền kết hôn và lập gia đình

Liên quan đến nhóm quyền hôn nhân và bảo hộ gia đình, ICCPR đặt ra 5nghĩa vụ chính đối với các quốc gia thành viên, cụ thể:

- Thứ nhất, các quốc gia cần ghi nhận và bảo hộ các quyền được xã hội công

nhận đối với gia đình với tư cách là "một nhóm cơ bản và tự nhiên của xã hội".Trong quy định này, khái niệm gia đình ở các quốc gia và các khu vực trong mộtquốc gia có thể khác nhau, tuy nhiên khi một nhóm người được công nhận là mộtgia đình theo pháp luật về thông lệ của một quốc gia thì gia đình đó sẽ được bảo vệtheo Điều 23 Công ước

- Thứ hai, các quốc gia phải bảo đảm quyền kết hôn và thành lập gia đình

của nam và nữ đã đến tuối kết hôn được thừa nhận

- Thứ ba, phải bảo đảm nguyên tắc tự do thoả thuận và hoàn toàn đồng ý

trong hôn nhân;

- Thứ tư, các quốc gia thành viên Công ước phải tiến hành các bước thích

hợp để bảo đảm sự bình đẳng về quyền và trách nhiệm của vợ và chồng đối với hônnhân trong suốt thời gian chung sống và khi ly hôn Về bình đẳng trong kết hôn,việc có hay mất quốc tịch vì lý do kết hôn sẽ không liên quan đến việc phân biệtđối xử về giới tính; vợ hoặc chồng có quyền giữ lại họ gốc của mình hoặc bìnhđẳng để lựa chọn họ mới Trong thời kỳ hôn nhân, vợ và chồng bình đẳng về quyền

và nghĩa vụ Bình đẳng này đối với tất cả các vấn đề phát sinh từ quan hệ hôn nhânnhư lựa chọn nơi ở, quản lý gia đình, giáo dục con và quản lý tài sản Bình đẳngnhư vậy tiếp tục đối với các thỏa thuận về ly thân hoặc ly hôn

- Thứ năm, yêu cầu các quốc gia thành viên phải có quy định về trách nhiệm

chăm sóc, giáo dục con cái của các thành viên trong gia đình; những bảo hộ cầnthiết đối với trẻ em, đặc biệt trong trường hợp ly hôn

2.2.13 Quyền của trẻ em

Quyền của trẻ em được công nhận tại Điều 24 của ICCPR Theo đó, mọi trẻ

em, không phân biệt chủng tộc, màu da, giới tính, ngôn ngữ, tôn giáo, nguồn gốcdân tộc hoặc xã hội, tài sản hoặc dòng dõi đều có quyền được hưởng những biệnpháp bảo hộ của gia đình, xã hội và nhà nước theo quy chế đối với vị thành niên(khoản 1) Mọi trẻ em phải được đăng ký khai sinh ngay sau khi ra đời và phải cómột tên gọi (khoản 2) Và mọi trẻ em đều có quyền có một quốc tịch (khoản 3)

2.2.14 Quyền và nghĩa vụ của người nước ngoài

Có thể thấy, quyền và nghĩa vụ của người nước ngoài được ICCPR quy địnhtại Điều 12 về quyền tự do đi lại và cư trú Cụ thể, Điều 12 ICCPR đề cập tới 3nhóm quyền: (i) Tự do đi lại trong phạm vi lãnh thổ quốc gia; (ii) Tự do đi khỏi bất

kỳ nước nào, kể cả nước mình và trở về nước mình; (iii) Tự do lựa chọn nơi sinhsống trên lãnh thổ quốc gia, với một số nội dung chính sau:

- Tự do đi lại là điều kiện không thể thiếu đối với sự phát triển tự do của cánhân Quyền này có ảnh hưởng đến một số quyền khác được ghi nhận trong ICCPR

và có mối liên hệ chặt chẽ với Điều 13

- Quyền này không chỉ được áp dụng với các công dân mà còn với ngườinước ngoài đang cư trú hoặc hiện diện hợp pháp trên lãnh thổ nước khác Việc cho

phép nhập cảnh và tư cách "hợp pháp" của một người nước ngoài trên lãnh thổ của

một nước phụ thuộc vào quy định pháp luật quốc gia và phù hợp với những nghĩa

vụ quốc tế của nước đó Tuy nhiên, khi một người nước ngoài đã được phép nhậpcảnh vào lãnh thổ một nước thành viên thì người đó phải được coi là hợp pháptrong phạm vi lãnh thổ của nước này

- Quyền tự do đi lại được áp dụng trên toàn bộ lãnh thổ của một nước, kể cảnhững phần hợp thành trong trường hợp một quốc gia theo thể chế liên bang

- Việc bảo đảm quyền đi lại và tự do lựa chọn nơi sinh sống trong phạm vilãnh thổ của quốc gia không phụ thuộc vào mục đích hay lý do của việc đi lại haycủa việc lựa chọn nơi cư trú Bất cứ sự hạn chế nào với quyền này phải căn cứ vàoquy định trong khoản 3 Điều 12

- Quyền tự do cư trú còn bao hàm sự bảo vệ khỏi tình trạng bị bắt buộc di dờichỗ ở trong phạm vi lãnh thổ quốc gia, cũng như khỏi bị ngăn cấm không được đếnhoặc sinh sống ở một khu vực nhất định trên lãnh thổ quốc gia, ngoại trừ nhữngtrường hợp nêu ở khoản 3 Điều 12

- Quyền tự do đi khỏi bất cứ nước nào, kể cả nước mình được áp dụng khôngphụ thuộc vào nước đến và mục đích, thời gian mà cá nhân dự định ở lại bên ngoàinước mình Bởi vậy, quyền này bao hàm cả quyền đi ra nước ngoài để làm việc,tham quan cũng như để cư trú lâu dài Quyền này áp dụng cả cho những ngườinước ngoài sống hợp pháp trên lãnh thổ của một nước khác, vì vậy, một ngườinước ngoài bị trục xuất hợp pháp có quyền được lựa chọn nước đến nếu có sự đồng

ý của nước đó

- Nước mà một người sẽ đến cư trú và nước người đó có quốc tịch đều cótrách nhiệm bảo đảm quyền tự do rời khỏi bất kỳ nước nào nêu ở khoản 2 Điều 12.

Do việc đi lại giữa các nước thường đòi hỏi những giấy tờ thông hành như hộchiếu nên quyền được đi khỏi một nước phải bao hàm cả quyền có được nhữnggiấy tờ thông hành cần thiết Việc từ chối cấp hoặc gia hạn hộ chiếu cho một người

có thể tước đoạt của người đó quyền được rời khỏi nước mà họ đang sinh sống để

đi nơi khác, bao gồm quyền được trở về nước mình

- Quyền trở lại đất nước mình không chỉ là quyền của một người được trở lạisau khi rời đất nước mà còn là quyền của một người có quốc tịch nước đó nhưngsinh ra ở nước ngoài và lần đầu tiên trở về nước mà mình mang quốc tịch Nó cũnghàm ý về quyền của một người được ở lại nước mình và cấm việc di dân bắt buộchoặc cưỡng chế người dân đến các nước khác

- Các quốc gia có thể đặt ra những giới hạn nhất định về quyền tự do đi lại,tuy nhiên, những giới hạn đặt ra không được làm vô hiệu nguyên tắc tự do đi lại, vàphải dựa trên những căn cứ quy định trong khoản 3 Điều 12 và phải phù hợp vớicác quyền khác được ICCPR công nhận

- Những hạn chế quy định trong khoản 3 Điều 12 chỉ được thực hiện nhằmcác mục đích bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng hay đạo đức xã hội và cácquyền và tự do của người khác và phải phù hợp với các quyền khác được ghi nhậntrong Công ước, cũng như phải được quy định trong pháp luật Khi đặt ra nhữnghạn chế về quyền này trong pháp luật, các quốc gia thành viên phải tuân thủ nguyêntắc có liên quan nêu ở Điều 5 ICCPR, theo đó, các hạn chế đưa ra phải không làmtổn hại đến bản chất của các quyền; phải có sự tương thích giữa sự hạn chế vàquyền có liên quan, giữa quy phạm và loại trừ; những hạn chế phải tương xứng vớilợi ích được bảo vệ và nguyên tắc tương xứng này cần được tuân thủ bởi cả các cơquan lập pháp lẫn các cơ quan tư pháp và hành chính

- Một số hạn chế bị coi là không thích đáng bao gồm: (i) Không cho phépmột người ra nước ngoài vì cho rằng người này nắm giữ "các bí mật của nhà nước";

(ii) Ngăn cản một cá nhân đi lại trong nước với lý do không có giấy phép cụ thể(đoạn 16); (iii) Đòi hỏi cá nhân phải xin phép và được sự chấp nhận của cơ quan cóthẩm quyền mới được thay đổi nơi cư trú; (iv) Những đòi hỏi đặc biệt để có thểđược cấp hộ chiếu; (v) Đòi hỏi phải có bảo lãnh từ những thành viên khác trong giađình mới được xuất cảnh; (vi) Đòi hỏi phải mô tả chính xác về lộ trình đi lại; (vii)Trì hoãn trong việc cấp các giấy tờ đi lại; (viii) Áp đặt những hạn chế đối với cácthành viên gia đình trong việc đi lại với nhau; (ix) Đưa ra những đòi hỏi về phảicam kết trở lại hoặc phải mua vé khứ hồi, về việc phải có giấy mời từ nước đếnhoặc từ người thân đang sống ở đó; (x) Gây ra những phiền nhiễu với người nộpđơn xin xuất cảnh, ví dụ như sự đe doạ xâm hại thân thể, bắt giữ, mất việc làm haykhông cho con cái học trung học hay đại học; (xi) Từ chối cấp hộ chiếu vì cho rằngngười nộp đơn gây hại cho thanh danh của đất nước

- Những hạn chế được coi là thích đáng có thể bao gồm: (i) Giới hạn việc đivào những khu vực quân sự vì lý do an ninh quốc gia; (ii) Những giới hạn về quyền

tự do cư trú ở những nơi có cộng đồng thiểu số hoặc bản xứ sinh sống Tuy nhiên,cần lưu ý là kể cả khi những hạn chế đưa ra được coi là thích đáng thì vẫn còn mộtkhía cạnh nữa phải tuân thủ, đó là việc áp dụng những hạn chế đó phải phù hợp vớinhững quyền khác được ghi nhận trong ICCPR và với những nguyên tắc cơ bản vềbình đẳng và không phân biệt đối xử Bởi vậy, sẽ bị coi là vi phạm Công ước nếuviệc hạn chế xuất phát từ sự phân biệt đối xử về chủng tộc, giới tính, sắc tộc, ngônngữ, tôn giáo, quan điểm chính trị hay quan điểm khác, nguồn gốc dân tộc hay xãhội, sở hữu, nguồn gốc xuất thân hay địa vị khác (ví dụ, việc áp dụng các biện phápngăn cản phụ nữ được tự do đi lại hay rời khỏi đất nước bằng cách đòi hỏi họ phải

có sự đồng ý hoặc có chồng đi cùng là vi phạm Điều 12)

2.2.15 Quyền cấm phạt tù vì nghĩa vụ dân sự

Điều 11 ICCPR quy định: Không ai bị bỏ tù vì lý do không có khả năng hoàn

thành nghĩa vụ theo hợp đồng

2.2.16 Quyền về thủ tục khi bị trục xuất

Điều 13 ICCPR quy định: Một người nước ngoài cư trú hợp pháp trên lãnhthổ một quốc gia thành viên của Công ước này chỉ có thể bị trục xuất khỏi nước đótheo quyết định phù hợp pháp luật, trừ trường hợp khác do yêu cầu cấp thiết về anninh quốc gia, người bị trục xuất được phép đệ trình những lý lẽ phản đối việc trụcxuất và được yêu cầu xem xét lại trường hợp của mình bởi nhà chức trách có thẩmquyền, người hoặc những người do nhà chức trách có thẩm quyền đặc biệt cử ra, và

được đại diện khi trường hợp của mình được xem xét lại

2.2.17 Cấm áp dụng luật hồi tố

Điều 15 ICCPR quy định:

1 Không ai có thể bị kết án phạm tội hình sự vì một hành động hoặc bấthành động không phải là tội phạm theo luật quốc gia hoặc luật quốc tế vào thờigian xảy ra hành vi đó Cũng không được áp dụng hình phạt nặng hơn hình phạt đã

ấn định vào thời gian xảy ra hành vi phạm tội Nếu sau khi xảy ra hành vi phạm tội,luật pháp lại quy định hình phạt nhẹ hơn, thì người phạm tội được hưởng mức hìnhphạt đó

2 Không một quy định nào trong Điều này cản trở việc xét xử hoặc trừng trịnhững người mà hành động hoặc không hành động của họ vào lúc xảy ra sự việcđược coi là tội phạm theo nguyên tắc pháp luật chung đã được cộng đồng quốc tếcông nhận

2.2.17 Quyền được thừa nhận là thể nhân trước pháp luật

Điều 16 ICCPR quy định: “Mỗi người đều có quyền được công nhận là thể nhân trước pháp luật ở bất kỳ nơi nào.”

Hai quyền này được quy định tại Điều 21 và 22 của Công ước, là nhữngphương tiện quan trọng giúp thực thi nhiều quyền dân sự, chính trị cũng như cácquyền kinh tế, xã hội, văn hóa khác Hai quyền này có sự tác động qua lại và phụthuộc lẫn nhau, song cũng có nhiều điểm khác biệt

Theo Điều 21, quyền hội họp hoà bình phải được công nhận Việc thựchiện quyền này không bị hạn chế, trừ trường hợp do pháp luật quy định và nhữnghạn chế này là cần thiết trong một xã hội dân chủ, vì lợi ích an ninh quốc gia, antoàn và trật tự công cộng, để bảo vệ sức khoẻ của công chúng hoặc nhân cách hoặcbảo vệ quyền và tự do của những người khác Liên quan đến Điều 21, Ủy ban Nhânquyền hiện chưa có bình luận chung nào, tuy nhiên, từ nội dung của nó có thể thấy

rõ tự do hội họp không phải là một quyền tuyệt đối Những người vi phạm, kể cảcác nhân viên thực thi pháp luật, nếu vi phạm quyền hội họp hòa bình phải chịutrách nhiệm pháp lý, bị xử lý theo quy định của pháp luật

Điều 22 Công ước tái khẳng định và cụ thể hóa quy định về quyền tự do

hội họp tại Điều 20 UDHR Theo đó, “Mọi người có quyền tự do lập hội với những người khác, kể cả quyền lập và gia nhập các công đoàn để bảo vệ lợi ích của mình” (khoản 1)

Hiện chưa có bình luận chung nào của Ủy ban Nhân quyền đề cập đến nộidung của Điều 22 Công ước Tuy nhiên, có thể thấy quyền tự do lập hội được quyđịnh tại Điều 22 này bao gồm: Quyền thành lập ra các hội mới; quyền gia nhập cáchội đã có sẵn và quyền hoạt động, điều hành các hội, kể cả việc tìm kiếm, huy độngcác nguồn kinh phí

Theo quy định của khoản 2 Điều 22, việc thực hiện quyền lập hội không bịhạn chế, trừ trường hợp do pháp luật quy định và những hạn chế này là cần thiếttrong một xã hội dân chủ, vì lợi ích an ninh quốc gia, an toàn và trật tự công cộng,

để bảo vệ sức khoẻ của công chúng hoặc nhân cách, hoặc các quyền và tự do củanhững người khác Điều này không ngăn cản việc hạn chế hợp pháp đối với những

người trong các lực lượng vũ trang và cảnh sát Ngoài ra, khoản 3 điều này cũngquy định bảo đảm cho quyền này được thực hiện và không bị phương hại

2.3.2 Quyền tham gia chính trị

Điều 25 ICCPR quy định về một số quyền thường được gọi chung là cácquyền tham gia chính trị Các chủ thể được hưởng quyền này chỉ giới hạn ở côngdân của các quốc gia thành viên Nội dung của Điều 25 Công ước là sự cụ thể hóa

các quy định của Điều 21 UDHR, theo đó “Mọi công dân, không có bất kỳ sự phân biệt nào như đã nêu ở Điều 2 và không có sự hạn chế bất hợp lý nào, đều có quyền

và cơ hội để: Tham gia vào việc điều hành các công việc xã hội một cách trực tiếp hoặc thông qua những đại diện được họ lựa chọn; Bầu cử và ứng cử trong các cuộc bầu cử định kỳ chân thực, bằng phổ thông đầu phiếu, bình đẳng và bỏ phiếu kín nhằm bảo đảm cho cử tri tự do bày tỏ ý chí của mình; Được hưởng các dịch vụ công cộng tại đất nước của mình trên cơ sở bình đẳng”.

Theo giải thích của Ủy ban Nhân quyền, Điều 25 Công ước công nhận và bảo

vệ quyền của mọi công dân được tham gia các hoạt động công cộng, quyền bầu cử,ứng cử và quyền được tham gia các cơ quan công quyền Công ước yêu cầu cácquốc gia thành viên, cho dù thể chế chính trị và hình thức nhà nước như thế nào,cũng phải thực hiện những biện pháp pháp lý và các biện pháp cần thiết khác đểbảo đảm cho mọi công dân đều có cơ hội được hưởng các quyền theo Điều này.Điều 25 dựa trên cốt lõi về một chính quyền dân chủ mà tổ chức và hoạt động dựatrên cơ sở đồng thuận của nhân dân và phù hợp với các nguyên tắc của Công ước.Không giống với nhiều quyền và tự do khác được Công ước công nhận (cácquyền và tự do được bảo đảm cho mọi cá nhân trong phạm vi lãnh thổ và thuộcquyền tài phán của quốc gia thành viên), Điều 25 bảo vệ các quyền của riêng các

“công dân” của quốc gia đó Công ước không cho phép có sự phân biệt nào giữacác công dân trong việc hưởng những quyền này vì lý do chủng tộc, sắc tộc, giớitính, ngôn ngữ, tôn giáo, quan điểm chính trị hay quan điểm khác, nguồn gốc dântộc hay xã hội, sở hữu, thành phần xuất thân hay địa vị khác Sự phân biệt giữa

những người được hưởng tư cách công dân mà căn cứ vào thành phần xuất thân vàviệc nhập quốc tịch là trái với Điều 25

III KHÁI QUÁT KẾT QUẢ NỘI LUẬT HÓA CÁC QUY ĐỊNH CỦA CÔNG ƯỚC TRONG QUÁ TRÌNH HOÀN THIỆN HỆ THỐNG PHÁP LUẬT CỦA VIỆT NAM

Nội luật hóa là quá trình đưa nội dung các quy phạm của điều ước quốc tếvào nội dung của quy phạm pháp luật trong nước thông qua việc xây dựng, banhành (sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ hoặc ban hành mới) văn bản quy phạm pháp luậttrong nước để có nội dung pháp lý đúng với nội dung của các quy định của điềuước đã được ký kết hoặc gia nhập

Sau hơn 30 năm qua kể từ ngày gia nhập ICCPR, Việt Nam đã có những nỗlực đáng kể để bảo đảm và phát huy các quyền dân sự và chính trị được quy địnhtrong ICCPR, trong đó thể hiện rõ nét ở việc nội luật hóa các quy định của côngước này trong quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam, cụ thể như sau:

1 Kết quả nội luật hóa

1.1 Về quyền tự quyết

Quyền tự quyết được thể hiện ở hai vấn đề sau:

Một là vấn đề thừa nhận và bảo vệ quyền của các dân tộc trong việc sở hữu đất đai và lãnh thổ:

Việt Nam là quốc gia có 54 dân tộc với truyền thống đoàn kết, tương trợ lẫnnhau, cùng chung sống xen kẽ lâu đời bên nhau, có truyền thống đoàn kết trongsuốt tiến trình hàng ngàn năm lịch sử, chung sức xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ViệtNam Chính sách và mục tiêu của Nhà nước Việt Nam là củng cố khối đại đoàn kếtdân tộc trên tinh thần bình đẳng để cùng nhau xây dựng một quốc gia Việt Namđộc lập, thống nhất, dân chủ, tự do và giàu mạnh Việc bảo đảm quyền bình đẳngtoàn diện về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hoá, xã hội cho tất cả các dân tộc chính

là biểu hiện việc thực hiện quyền tự quyết của các dân tộc trong đại gia đình ViệtNam

Ở Việt Nam không có vấn đề dân tộc bản địa hoặc người bản địa Quyền làmchủ của người dân đối với các nguồn tài nguyên của đất nước, trong đó có đất đai

đã được khẳng định tại Điều 53 Hiến pháp năm 2013, theo đó, đất đai thuộc sở hữutoàn dân do nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý, tổ chức và cánhân có quyền sử dụng đất theo qui định của pháp luật Các quyền liên quan đếnđất đai được nhà nước bảo vệ

Hai là vấn đề tham vấn trong quy trình ra quyết định chính sách và pháp luật:

Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật đã quy định rõ việc tham vấn ýkiến của tổ chức cá nhân đối với việc soạn thảo và ban hành văn bản quy phạmpháp luật, chính sách phát triển kinh tế xã hội đều phải tham khảo ý kiến của đốitượng bị tác động Đối với chính sách pháp luật liên quan đến đồng bào dân tộcthiểu số, vùng sâu, vùng xa nơi có nhiều đồng bào dân tộc cư trú thì đều phải lấy ýkiến trực tiếp của họ hoặc thông qua ý kiến của tổ chức chính quyền địa phương.Trong cơ cấu của Nhà nước có Hội đồng dân tộc do Quốc hội bầu ra, Ủy ban Dântộc là cơ quan ngang Bộ của Chính phủ nhằm tổ chức phát triển kinh tế - xã hội,chăm lo và bảo vệ quyền lợi các dân tộc thiểu số Bên cạnh đó, vai trò và tiếng nóicủa các tổ chức, đoàn thể quần chúng như Hội Chữ thập Đỏ, Hội Liên hiệp Phụ nữ,Đoàn Thanh niên, Hội Người Cao tuổi, Hội Cựu chiến binh, Hội Nông dân… trongviệc tham gia quản lý Nhà nước và xã hội ngày càng được coi trọng

Tại Việt Nam, người dân tộc thiểu số được tạo điều kiện tham gia ngày càngnhiều vào hệ thống chính trị, quản lý xã hội, quản lý nhà nước từ Trung ương đếnđịa phương Hệ thống chính trị từ Trung ương đến địa phương đều có cán bộ làngười dân tộc thiểu số giữ các cương vị chủ chốt như nguyên Tổng bí thư Đảngcộng sản Việt Nam (giai đoạn năm 2001 – 2011), Phó Chủ tịch Quốc hội, Chủ

nhiệm Ủy ban Dân tộc của Quốc hội, nhiều lãnh đạo cấp Vụ của Ủy ban Dân tộc làngười dân tộc thiểu số…

1.2 Về quyền không phân biệt đối xử và bình đẳng trước pháp luật

Trong các lĩnh vực của đời sống xã hội, các văn bản luật hiện hành đều cóquy định cụ thể nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật như Bộ luật Dân sự (2005),

Bộ luật Hình sự (1999, sửa đổi 2009), Bộ luật Tố tụng dân sự (2011), Bộ luật Tốtụng hình sự (2003), Luật Hộ tịch (2014), Luật Quốc tịch (2014), Luật Bầu cử đạibiểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân (2015), Luật Người khuyết tật(2010), Luật Khám bệnh, chữa bệnh (2009)…

Trong quan hệ dân sự, các bên đều bình đẳng, không được lấy lý do khác biệt

về dân tộc, giới tính, hoàn cảnh kinh tế, tín ngưỡng… để đối xử không bình đẳngvới nhau Mọi cá nhân đều có năng lực pháp luật dân sự như nhau, tự do cam kết,thoả thuận trong việc xác lập quyền, nghĩa vụ dân sự, được pháp luật bảo vệ cácquyền nhân thân và bình đẳng về quyền để lại tài sản của mình cho người khác vàquyền hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật (Điều 4, 5, 14, 24, 632 Bộ luậtDân sự 2005…)

Khi tham gia quản lý xã hội, bầu cử, ứng cử, mọi công dân không phân biệtdân tộc, nam, nữ, thành phần xã hội, tín ngưỡng, tôn giáo, trình độ văn hoá, nghềnghiệp, thời hạn cư trú (đủ 18 tuổi trở lên) đều có quyền tham gia bầu cử, có quyềntham gia ứng cử (đủ 21 tuổi trở lên) đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dântheo quy định của pháp luật; mọi công dân đều có cơ hội ngang nhau tham gia bầu

cử, ứng cử

1.3 Về quyền bình đẳng giới

Điều 26 Hiến pháp năm 2013 khẳng định công dân nam, nữ bình đẳng vềmọi mặt, Nhà nước có chính sách bảo đảm quyền và cơ hội bình đẳng giới vànghiêm cấm phân biệt đối xử về giới Vấn đề bình đẳng giới được thể chế hóa tronghầu hết các văn bản quy phạm pháp pháp luật, tạo điều kiện và cơ hội trao quyền