TÀI LIỆU THAM KHẢO CHUYÊN đề KINH tế CHÍNH TRỊ SAU đại HỌC, TỔNG QUAN về KINH tế HỌC VÀ LÝ THUYẾT lựa CHỌN

Kinh tế học xuất hiện cách nay hơn 2 thế kỷ và trải qua nhiều giai đoạn phát triển, do đó đã xuất hiện khá nhiều định nghĩa về kinh tế học. Quan niệm thông dụng, được nhiều nhà kinh tế hiện nay thống nhất: Kinh tế học là là môn học nghiên cứu xem xã hội sử dụng như thế nào nguồn tài nguyên khan hiếm để sản xuất ra những hàng hóa cần thiết và phân phối cho các thành viên của xã hội.

Chuyên đề TỔNG QUAN VỀ KINH TẾ HỌC VÀ LÝ THUYẾT LỰA CHỌN

* * *

I KHÁI NIỆM, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ ĐẶC TRƯNG CỦA KINH TẾ HỌC

1 Khái niệm kinh tế học

Kinh tế học xuất hiện cách nay hơn 2 thế kỷ và trải qua nhiều giai đoạn phát triển, do đó đã xuất hiện khá nhiều định nghĩa về kinh tế học

Quan niệm thông dụng, được nhiều nhà kinh tế hiện nay thống nhất: Kinh tế học là là môn học nghiên cứu xem xã hội sử dụng như thế nào nguồn tài nguyên khan hiếm để sản xuất ra những hàng hóa cần thiết và phân phối cho các thành viên của xã hội

Kinh tế học là môn học nghiên cứu hoạt động của con người trong sản xuất và tiêu thụ hàng hóa Kinh tế học có quan hệ chặt chẽ với nhiều môn khoa học xã hội như: triết học, kinh tế chính trị học, sử học, xã hội học Kinh tế học với Kinh tế chính trị: là hai môn học khác nhau, có đối tượng nghiên cứu riêng

Hai phân ngành lớn của kinh tế học: kinh tế học vi mô và kinh tế học vĩ mô

Kinh tế học vĩ mô nghiên cứu hoạt động của toàn bộ tổng thể rộng lớn

của nền kinh tế như tăng trưởng kinh tế, sự biến động của giá cả và việc làm của cả nước; cán cân thanh toán và tỷ giá hối đoái

Kinh tế vi mô lại nghiên cứu sự hoạt động của các tế bào trong nền kinh

tế là các doanh nghiệp hoặc gia đình, nghiên cứu những vấn đề tiêu dùng cá nhân, cung cầu, sản xuất, giá cả thị trường, lợi nhuận, cạnh tranh

Sự khác nhau giữa kinh tế học vi mô và kinh tế học vĩ mô còn có thể được minh họa bằng thí dụ về lĩnh vực đầu tư sau đây: Trong kinh tế học vĩ

mô ta xem xét việc xác định suất đầu tư bình quân của các doanh nghiệp và

sự chi tiêu đó ảnh hưởng như thế nào đến tổng sản phẩm quốc dân, công ăn,

việc làm, giá cả Còn trong kinh tế học vi mô lại tập trung xem xét các quyết định của doanh nghiệp có ảnh hưởng như thế nào đến khối lượng sản xuất, việc lựa chọn các yếu tố sản xuất và việc định giá các hàng hóa cụ thể

Kinh tế học vi mô và kinh tế học vĩ mô tuy khác nhau, nhưng không chia cắt nhau mà bổ sung cho nhau, tạo thành hệ thống kiến thức của kinh tế thị trường có sự điều tiết của nhà nước Kết quả của kinh tế vĩ mô phụ thuộc vào các hành vi của kinh tế vi mô, kinh tế quốc dân phụ thuộc vào sự phát triển của các doanh nghiệp, của tế bào kinh tế trong sự tác động ảnh hưởng của kinh tế vĩ mô của nền kinh tế Kinh tế vĩ mô tạo hành lang, môi trường, điều kiện cho kinh tế vi mô phát triển

2 Phương pháp nghiên cứu của kinh tế học

Tuỳ theo cách thức sử dụng mà kinh tế học được chia ra thành hai phương pháp nghiên cứu: kinh tế học thực chứng và kinh tế học chuẩn tắc Nghiên cứu kinh tế thường được tiến hành từ kinh tế học thực chứng rồi chuyển sang kinh tế học chuẩn tắc

Kinh tế học thực chứng mô tả và phân tích các sự kiện, những mối quan

hệ trong nền kinh tế: Tỷ lệ lạm phát hiện nay là bao nhiêu? Nếu lạm phát giảm đi 2% thì tỷ lệ thất nghiệp có tăng lên không và tăng lên bao nhiêu? Kinh tế học thực chứng là để trả lời câu hỏi: bao nhiêu? là gì? như thế nào?

Kinh tế học chuẩn tắc đề cập đến mặt đạo lý được giải quyết bằng sự lựa

chọn, chẳng hạn chư: tỷ lệ thất nghiệp cao đến mức độ nào thì chấp nhận được ? Có nên tăng chi phí quốc phòng không? Có nên dùng thuế để lấy bớt của người giàu bù cho người nghèo không ? Những vấn đề này thường được tranh luận nhưng không bao giừo được giải quyết bằng khoa học hoặc bằng thực tiễn kinh tế Kinh tế học chuẩn tắc là để trả lời câu hỏi: nên làm gì?

Các phương pháp khác:

Phương pháp quan sát, thu thập số liệu: Do các hiện tượng kinh tế hết sức

phức tạp, thường xuyên biến động và chịu nhiều yếu tố tác động nên quan sát

là cần thiết và sưu tầm đầy đủ các số liệu Sử dụng phương pháp phân tích sau khi đã có số liệu Sử dụng phương pháp trừu tượng hóa, bóc tách các nhân tố

không định nghiên cứu để xem xét các mối quan hệ kinh tế giữa những biến số

cơ bản Khi phân tích trừu tượng như vậy, việc sử dụng phương pháp thống kê

có ý nghĩa rất lớn Sau đó cần rút ra những kết luận, đối chiếu với thực tế, phát hiện ra những những điểm bất hợp lý, đề ra các giả thiết mới, rồi lại kiểm nghiệm bằng thực tế để rút ra những kết luận sát thực hơn đối với đời sống kinh tế

3 Những đặc trưng của kinh tế học

a Gắn liền với tiền đề nghiên cứu và phát triển của môn học

Đây là đặc trưng cơ bản và quan trọng của kinh tế học Đó là kinh tế học

nghiên cứu sự khan hiếm các nguồn lực một cách tương đối với nhu cầu kinh

tế - xã hội Nếu có thể sản xuất với số lượng vô hạn về mọi loại hàng hóa và thoả mãn đầy đủ được mọi nhu cầu của con người, thì sẽ không có hàng hóa kinh tế và cũng không cần tiết kiệm hay nghiên cứu kinh tế học

b Tính hợp lý của kinh tế học

Đặc trưng này thể hiện ở chỗ khi phân tích hoặc lý giải một sự kiện kinh

tế nào đó, cần phải dựa trên những giả thiết nhất định về diễn biến của sự kiện kinh tế này Chẳng hạn khi muốn phân tích xem người tiêu dùng muốn mua thứ

gì, với số lượng bao nhiêu, kinh tế học đưa ra giả định là họ tìm cách mua được nhiều hàng hóa và dịch vụ nhất với số thu nhập có hạn của mình Để giải thích xem doanh nghiệp sản xuất cái gì, bao nhiêu và bằng cách nào, nó giả định là

họ tìm cách tối đa hóa thu nhập của mình với những ràng buộc nhất định về các yếu tố sản xuất Tuy nhiên cần lưu ý rằng, tính chất hợp lý của những giả thiết chỉ có ý nghĩa tương đối

c Kinh tế học nghiên cứu mặt lượng

Việc thể hiện các kết quả nghiên cứu kinh tế bằng những con số có tầm quan trọng đặc biệt Khi phân tích kết quả của các hoạt động kinh tế, nếu chỉ nhận định

nó tăng lên hay giảm đi thì chưa đủ mà còn phải xác định xem sự thay đổi đó là bao nhiêu

d Tính toàn diện và tính tổng hợp của kinh tế học

Khi xem xét các hoạt động và sự kiện kinh tế phải đặt nó trong mối liên

hệ với các hoạt động và sự kiện kinh tế khác trên phương diện một nước, thâm chí trên phương diện kinh tế thế giới

e Các kết quả nghiên cứu kinh tế chỉ được xác định ở mức trung bình

Vì những kết quả này phụ thuộc rất nhiều vào các yếu tố khác nhau và

không thể xác định được chính xác tất cả các yếu tố này

II NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA LÝ THUYẾT LỰA CHỌN

1 Quan niệm sự lựa chọn

Quá trình phát triển kinh tế của mỗi nước, mỗi ngành, mỗi địa phương và mỗi doanh nghiệp, chính là quá trình lựa chọn để quyết định tối ưu sản xuất cái

gì, sản xuất như thế nào và sản xuất cho ai ? Sự lựa chọn kinh tế tối ưu đều phải dựa trên lý thuyết lựa chọn, chỉ có trên cơ sở đó mới xây dựng được phương pháp ứng dụng trong các trường hợp cụ thể, trong từng lĩnh vực hoạt động

a Lý thuyết lựa chọn tìm cách lý giải cách thức mà những nhân vật khác nhau sử dụng để đưa ra những quyết định của mình Nó cố gắng giải thích tại sao họ lựa chọn và cách thức lựa chọn của họ

Khái niệm hữu ích nhất được sử dụng trong lý thuyết lựa chọn là khái niệm chi phí cơ hội Nếu ta hiểu rõ khái niệm chi phí cơ hội thì ta có được một công cụ để xử lý một loạt vấn đề kinh tế khác nhau, một loạt tình huống khác nhau xảy ra trong các hoạt động kinh tế

Khái niệm chi phí cơ hội: Khi người ta quyết định làm một việc gì đó, tức là

đã bỏ mất cơ hội để làm việc khác và khả năng khác bị mất đi đó, được gọi là chi phí cơ hội

Ví dụ: Giả sử bạn có 300 nghìn đồng thu nhập thêm vào đầu dịp nghỉ hè Với số tiền này bạn có thể đi Sầm Sơn nghỉ mấy ngày hoặc mua một chiếc quạt bàn Nếu bạn quyết định đi nghỉ ở Sầm Sơn thì các nhà kinh tế sẽ nói rằng chi phí cơ hội của chuyến đi này là chiếc quạt mới

Bản chất của chi phí cơ hội: Chi phí cơ hội của một quyết định là giá trị hàng hóa hoặc dịch vụ bị bỏ qua khi lựa chọn quyết định đó và bỏ qua các quyết định khác trong điều kiện khan hiếm các yếu tố thực hiện quyết định

Ví dụ: Khi quyết định sử dụng thời gian của mình trong ngày hôm nay, tôi

đã chọn việc nghe chuyên gia giảng chuyên đề, vì những lợi ích đạt được sẽ lớn hơn là chi phí cơ hội trong trường hợp sử dụng thời gian để đọc sách

b Tại sao sự lựa chọn là cần thiết: vì các nguồn lực là có giới hạn.

c Tại sao sự lựa chọn có thể thực hiện được: vì một nguồn lực khan

hiếm có thể sử dụng vào mục đích này hay mục đích khác

2 Mục tiêu của sự lựa chọn

a Đối với người tiêu dùng, mục tiêu lựa chọn là tối đa hoá lợi ích với khả năng hạn chế về ngân sách và giá cả hàng hóa

b Đối với nhà sản xuất có một hàm mục tiêu, để đơn giản hóa vấn đề, người ta coi đó là mục tiêu tối đa hoá lợi nhuận trong điều kiện nguồn lực đầu vào có hạn, khan hiếm, trong điều kiện mở rộng thương mại quốc tế, phát huy lợi thế so sánh

c Đối với chính phủ cũng phải đưa ra quyết định về sử dụng ngân sách hữu hạn của mình sao cho đạt mục tiêu phúc lợi ích xã hội lớn nhất…

3 Bản chất và phương pháp lựa chọn kinh tế tối ưu

a Bản chất của sự lựa chọn kinh tế tối ưu

Chúng ta không thể sản xuất mọi thứ theo khối lượng mong muốn, vì các nguồn tài nguyên đều khan hiếm so với mong muốn của chúng ta Trong điều kiện đó, chúng ta lựa chọn sản xuất hàng hóa, dịch vụ này, thì mất một cơ hội

để sản xuất hàng hóa, dịch vụ khác Sự lựa chọn tối ưu cần trước hết ưu tiên

về mặt kinh tế, nhưng đồng thời phải chú ý thỏa đáng các vấn đề xã hội, an toàn và an ninh quốc gia

Như vậy, bản chất của sự lựa chọn kinh tế là căn cứ vào nhu cầu vô hạn của con người, của xã hội, của thị trường để ra các quyết định tối ưu về sản xuất cái gì, sản xuất như thế nào và sản xuất cho ai trong giới hạn cho phép của nguồn lực hiện có.

b Phương pháp tiến hành lựa chọn kinh tế

Trong lựa chọn kinh tế tối ưu, thông thường người ta sử dụng mô hình toán với các bài toán tối ưu Nhưng ràng buộc quan trọng nhất là giới hạn của

đường năng lực sản xuất Tất cả những luận cứ khách quan và chủ quan về sự lựa chọn các quyết định kinh tế tối ưu đều phải nằm trên đường giới hạn của năng lực sản xuất hiện có Trên dường năng lực cho phép đó, chúng ta sẽ chọn tại điểm nào thì tối ưu cho mong muốn của chúng ta

4 Ảnh hưởng của một số quy luật đến việc lựa chọn kinh tế tối ưu

a) Quy luật khan hiếm

Nhu cầu tăng lên vô hạn nhưng khả năng sản xuất cung ứng luôn hữu hạn do sự khan hiếm về tài nguyên và hạn chế về năng lực sản xuất hiện có,

do vậy các chủ thể kinh tế luôn phải lựa chọn phương án sản xuất kinh doanh tối ưu

b) o Quy luật thu nhập giảm dần

Qui luật này nói lên mối liên hệ giữa một đầu vào của quá trình sản xuất với đầu ra của sản xuất do đầu vào đó tạo ra Quy luật này cho thấy, khối lượng đầu ra

có thêm ngày càng giảm, khi liên tiếp bỏ thêm những đơn vị bằng nhau của một đầu vào biến đổi (như lao động) với điều kiện số lượng đầu vào khác (như đất đai) giữ cố định.(Nói cách khác, nội dung quy luật phản ánh một sự tăng lên của mỗi đơn vị đầu vào biến đổi so với một đầu vào khác cố định với một trình độ kĩ thuật nhất định, sẽ làm gia tăng sản lượng đầu ra, nhưng đến một thời điểm nào đó nếu càng gia tăng các yếu tố đầu vào, đầu ra sẽ tăng chậm dần hoặc không tăng nữa)

Số lao động

Sản lượng (tạ)

Sản lượng biên (tạ)

100 101 102 103

2500 2520 2535 2545

20 15 10 Bảng 2 Ví dụ bằng số quy luật thu nhập giảm dần Chú ý: Quy luật này không phải lúc nào cũng đúng Trong nhiều trường hợp, nó chỉ có hiệu lực khi đã bổ sung một số lớn các lượng bằng nhau của đầu vào biến thiên Hay nói cách khác, lúc đầu thì đầu vào biến thiên có thể

đem lại thu nhập bổ sung ngày càng tăng (vì chúng có thể hỗ trợ nhau tạo ra năng suất cao) nhưng rốt cuộc thì quy luật thu nhập giảm dần sẽ xảy ra

Cần phân biệt hai trường hợp sau đây với qui luật thu nhập giảm dần:

- Trường hợp thu nhập không đổi theo qui mô: Sự tăng thêm cân đối về qui mô, khi tất cả các đầu vào đều tăng theo cùng một tỷ lệ cùng một lúc thì đầu ra cũng tăng theo tỷ lệ đó Rõ ràng đều này không mâu thuẫn gì với qui luật thu nhập giảm dần

- Trường hợp thu nhập tăng theo qui mô: Nếu tăng tất cả các đầu vào cùng một lúc và cùng tỷ lệ Trong nhiều quá trình công nghiệp, khi nhân đôi tất cả các yếu tố đầu vào thì có thể làm cho nhà máy hoạt động có hiệu quả hơn và do đó sản lượng tăng lên hơn gấp đôi Trường hợp này gắn với sản xuất hàng loạt, có phân công lao động chuyên môn hóa cao và sản xuất với qui mô lớn

- Quy luật này giúp cho các doanh nghiệp tính toán lựa chọn các yếu tố đầu vào một cách tối ưu hơn

c) Quy luật chi phí cơ hội tăng dần

Quy luật này nói rằng, để có thêm một số lượng bằng nhau về một mặt hàng, xã hội phải hy sinh ngày càng nhiều số lượng các mặt hàng khác (Bảng

và đồ thị) Giả sử việc sản xuất quần áo sẽ chủ yếu dùng đến lao động và hầu như không dùng đến đất đai, còn việc sản xuất lương thực cần đến cả lao động và đất đai Giả sử tiếp nữa là đất đai được coi là cố định Bắt đầu xuất phát từ điểm A ta thấy rằng, việc giảm đi từng đơn vị khỏi ngành sản xuất quần áo để chuyển sang ngành sản xuất lương thực sẽ làm tăng sản lượng lương thực Tuy nhiên, do trong ngành này đất đai là cố định nên theo qui luật thu nhập giảm dần, số lao động như nhau được bổ sung cho ngành sản xuất lương thực sẽ tạo ra ngày càng ít lương thực

Điều kiện để tồn tại qui luật này là tỷ lệ sử dụng đầu vào của hai loại hàng hóa phải khác nhau Nếu tỷ lệ như nhau thì đường giới hạn khả năng sản xuất trở thành đường thẳng và qui luật này không còn đúng nữa

Quy luật chi phí cơ hội ngày càng tăng giúp chúng ta tính toán sản xuất cái gì, như thế nào có lợi nhất

d) Giới hạn khả năng sản xuất (PPF)

* Sự minh họa PPF:

Giả sử trong nền kinh tế có số lượng các yếu tố sản xuất và trình độ công nghệ cho trước Khi phải quyết định sản xuất cái gì, như thế nào cần phải quyết định phân phối như thế nào các tài nguyên để sản xuất hàng nghìn loại hàng hóa khác nhau Để đơn giản, ta giả sử chỉ có 2 loại hàng hóa: lương thực và quần áo

Bảng 1 Những khả năng sản xuất thay thế khác nhau Khả năng Lương thực (tấn) Quần áo (nghìn bộ) A

B C D E F

0 1 2 3 4 5

7,5 7 6 4,5 2,5 0

0 1 2 3 4 5 6 7 8

Quần áo

(nghìn bộ)

Lương thực (tấn) M

B

C

D

E

F

A

N

Hình 1 Đường giới hạn khả năng sản xuất

Theo đường cong A.B.C xã hội ngày càng có ít quần áo và nhiều lương thực hơn việc chuyển quần áo thành lương thực được thực hiện thông qua việc chuyển tài nguyên được sử dụng trong việc sản xuất ra quần áo sang sản xuất lương thực

Trong ví dụ này ta đã ngầm giả định nền kinh tế đang ở trên đường giới hạn khả năng sản xuất của mình (sử dụng hết tài nguyên) và khi đó ta nói nền kinh tế đang hoạt động có hiệu quả

Những điểm nằm ở phía trong đường giới hạn khả năng sản xuất (như điểm M) là điểm thể hiện nền kinh tế chưa đạt hiệu quả, do sử dụng không hết nguồn tài nguyên hoặc do một yếu tố nào đó về công nghệ, về chính trị hoặc độc quyền, khiến không thể kết hợp một cách có hiệu quả các yếu tố đầu vào sản xuất Những điểm nằm ngoài đường giới hạn khả năng sản xuất như tại điểm N là không thể đạt được của nền kinh tế

III BA CHỨC NĂNG CƠ BẢN CỦA NỀN KINH TẾ, VAI TRÒ CỦA THỊ TRƯỜNG VÀ CHÍNH PHỦ TRONG NỀN KINH TẾ HỖN HỢP

1 Ba chức năng cơ bản và các mô hình nền kinh tế giải quyết 3 chức năng

a, Ba chức năng cơ bản

Tất cả các nền kinh tế quốc dân đều phải thực hiện ba chức năng cơ bản sau:

- Sản xuất ra những hàng hóa và dịch vụ nào, với số lượng bao nhiêu?

Cơ sở của chức năng này là sự khan hiếm nguồn lực so với nhu cầu xã hội Nhiệm vụ chủ yếu mà bất kỳ nền kinh tế nào cũng phải giải quyết là giảm đến mức tối thiểu sự lãng phí trong việc sản xuất ra những sản phẩm không cần thiết và tăng cường đến mức tối đa việc sản xuất những sản phẩm cần thiết

- Các hàng hóa và dịch vụ được sản xuất như thế nào?

Việc lựa chọn đúng đắn vấn đề thông thường cũng đồng nghĩa với việc sử dụng số lượng chi phí đầu vào thấp nhất để sản xuất ra một số lượng sản phẩm nhất định

- Hàng hóa và dịch vụ được sản xuất cho ai? hay sản phẩm quốc dân được phân chia như thế nào cho các thành viên của xã hội?

Ba chức năng trên là ba vấn đề mà bất kỳ nền kinh tế nào cũng đều phải thực hiện dù trình độ phát triển như thế nào Những chức năng đó đều mang tính lựa chọn, bởi vì nguồn lực cần thiết để sản xuất ra sản phẩm đều khan hiếm Cơ sở của sự lựa chọn được thực hiện là: 1 Hiện đang có những cách thức sử dụng khác nhau các nguồn lực trong sản xuất ra những sản phẩm khác nhau 2 Có các phương pháp khác nhau để sản xuất ra một sản phẩm cụ thể

3 Có các phương pháp khác nhau để phân phối hàng hóa và thu nhập cho các thành viên xã hội

Những cách thức thực hiện ba chức năng cơ bản trong mỗi nước cụ thể tuỳ thuộc vào: điều kiện lịch sử, hệ tư tưởng và chính sách của nhà nước

b, Các mô hình của nền kinh tế giải quyết 3 chức năng cơ bản

Mô hình nền kinh tế tập quán truyền thống (hay bản năng) tồn tại trong

công xã nguyên thuỷ Ba chức năng được quyết định theo tập quán truyền thống duy trì từ thế hệ trước sang thế hệ sau

Mô hình nền kinh tế chỉ huy (hay KHH tập trung), trong đó chính phủ ra

mọi quyết định về sản xuất và phân phối Ba chức năng được thực hiện theo những kế hoạch tập trung thống nhất của nhà nước

Mô hình nền kinh tế thị trường: ba chức năng được thực hiện thông qua cơ

chế thị trường, trong đó cá nhân người tiêu dùng và doanh nghiệp tác động lẫn nhau trên thị trường để xác định giá cả thị trường, lợi nhuận thu nhập Các doanh nghiệp sẽ sản xuất những mặt hàng đem lại lợi nhuận cao nhất, bằng những kỹ thuật rẻ nhất và tiêu dùng của các hộ gia đình được xác định bởi số lượng tiền công có được nhờ lao động và từ lợi tức, nhờ sở hữu tài sản của mình

Mô hình nền kinh tế hỗn hợp: đó là mô hình kết hợp các nhân tố thị

trường, chỉ huy và truyền thống, trong đó các thể chế công (mệnh lệnh, chính sách của chính phủ) và tư nhân (thông qua bàn tay vô hình của cơ chế thị trường) đều kiểm soát nền kinh tế, thực hiện ba chức năng cơ bản