Vận dụng dạy học theo chủ đề trong phần lịch sử thế giới (1945 2000) ở trường trung học phổ thông

Để nâng cao chất lượng giáo dục nói chung, môn lịch sử nói riêng, việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học là những nhân tố quan trọng “đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo h

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

iii

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, em xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Ban chủ nghiệm khoa Lịch

sử, Phòng sau đại học, các thầy ( cô) giáo trong bộ môn Lý luận và Phương pháp dạy học Lịch sử trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện giúp đỡ em trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS.TS Nguyễn Thị Côi – người đã tận tình

hướng dẫn em trong suốt quá trình làm luận văn Sự chỉ bảo ân cần của cô là nguồn động viên giúp em thực hiện đề tài này

Cuối cùng tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, người thận, bạn bè đồng nghiệp cũng như bạn bè trong nhóm Lý luận và Phương pháp dạy học Lịch sử đã tận tình giúp đỡ, cổ vũ, động viên tác giả trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn

Do hạn chế về kỹ năng nghiên cứu khoa học của bản thân cũng như điều kiện khách quan không cho phép nên đề tài không tránh khỏi những thiếu sót Chính vì vậy, em rất mong nhận được sự góp ý của thầy (cô) và bạn bè để luận văn của em được hoàn thiện hơn

Hà Nội, ngày 03 tháng 12 năm 2014

Học viên thực hiện

Phạm Văn Long

iv

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

GV: Giáo viên

HS: Học sinh

v

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1 Bảng thống kê điểm kiểm tra của học sinh lớp đối chứng và lớp thực nghiệm ( theo nhóm điểm và tỉ lệ % ) 90 Bảng 3.2 Biểu đồ so sánh kết quả bài kiểm tra của lớp đối chứng và lớp thực nghiệm ( tỉ lệ % ) 91

vi

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN iii

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT iv

DANH MỤC CÁC BẢNG v

MỞ ĐẦU 9

1 Lý do chọn đề tài 9

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 11

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 18

4 Mục đích nghiên cứu 18

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 19

6 Phương pháp nghiên cứu 19

7 Giả thuyết khoa học 20

8 Đóng góp của đề tài 20

9 Cấu trúc của luận văn 20

CHƯƠNG 1 : CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG DẠY HỌC LỊCH SỬ THEO CHỦ ĐỀ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 21

1.1 Cơ sở lý luận 21

1.1.1 Quan niệm về dạy học theo chủ đề 21

1.1.2 Xuất phát điểm của vấn đề 23

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của dạy học theo chủ đề trong dạy học Lịch sử ở trường trung học phổ thông 33

1.2.Cơ sở thực tiễn 38

1.2.1.Thực trạng việc dạy học lịch sử ở trường Trung học phổ thông hiện nay 38

1.2.2.Thực trạng việc dạy học lịch sử theo chủ đề ở trường Trung học phổ thông 39

vii

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 43

CHƯƠNG 2 : XÂY DỰNG MỘT SỐ CHỦ ĐỀ TRONG PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI ( 1945 – 2000 ) Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 44

2.1.Vị trí, mục tiêu, nội dung chương trình Lịch sử thế giới ( 1945 – 2000 ) ở trường trung học phổ thông 44

2.1.1.Vị trí của chương trình Lịch sử thế giới ( 1945 – 2000 ) 44

2.1.2 Mục tiêu của chương trình Lịch sử thế giới ( 1945 – 2000) 45

2.1.3.Nội dung của chương trình Lịch sử thế giới ( 1945 – 2000) 47

2.2.Những yêu cầu khi xây dựng các chủ đề lịch sử trong dạy học Lịch sử thế giới ( 1945 – 2000 ) ở trường trung học phổ thông 49

2.2.1 Xác định rõ mục tiêu chủ đề 49

2.2.2.Xác định kiến thức trong nội dung chủ đề bảo đảm tính cơ bản, chính xác, khoa học 51

2.2.3.Nội dung kiến thức trong chủ đề phải phong phú đa dạng 52

2.2.4.Cấu trúc nội dung chủ đề phải có tính hệ thống, logic 53

2.3.Xây dựng một số chủ đề phần Lịch sử thế giới ( 1945 – 2000 ) ở trường trung học phổ thông 53

2.3.2.Xây dựng chủ đề theo các nội dung: kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, quân sự 55

2.3.2.Xây dựng chủ đề theo giai đoạn 68

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 74

CHƯƠNG 3 : MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ KHI TIẾN HÀNH CÁC BÀI HỌC TRÊN LỚP PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI (1945 – 2000) Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THỬ NGHIỆM VÀ THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 75

3.1.Một số yêu cầu khi lựa chọn biện pháp dạy học Lịch sử theo chủ đề 75

3.2.Một số biện pháp dạy học theo chủ đề trong phần Lịch sử thế giới ( 1945 – 2000 ) ở trường Trung học phổ thông 76

viii

3.2.1.Sử dụng dạy học nêu vấn đề kết hợp với các phương pháp dạy học

truyền thống 76

3.2.2.Vận dụng linh hoạt dạy học theo dự án 88

3.2.3.Vận dụng dạy học theo hợp đồng kết hợp với một số kĩ thuật dạy học hiện đại 93

3.3.Thử nghiệm và thực nghiệm sư phạm 102

3.3.1.Mục đích 102

3.3.2.Đối tượng và địa bàn thử nghiệm và thực nghiệm 102

3.3.3.Nội dung và phương pháp thử nghiệm 103

3.3.4.Kết quả thử nghiệm và thực nghiệm 103

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 108

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 109

TÀI LIỆU THAM KHẢO 111

PHỤ LỤC 119

29-NQ/TW ngày 4/11/2013 Hội nghị Trung ương 8 khóa XI “ Phát triển giáo dục và

đào tạo là nâng cao dân trí , đào tạo nhân lực , bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Học đi đôi với hành ; lý luận gắn với thực tiễn ; phát triển giáo dục và đào tạo phải gắn với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội và bảo vê ̣ Tổ quốc ; với tiến bộ khoa học và công nghệ ; phù hợp quy luật khách quan Chuyển phát triển giáo dục và đào tạo từ chủ yếu theo số lượng sang chú trọng chất lượng và hiệu quả, đồng thời đáp ứng yêu cầu số lượng " Một trong những nhiệm vụ cơ bản của giáo dục - đào

tạo hiện nay là hình thành và phát triển nhân cách học sinh toàn diện theo mục tiêu phát triển nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước

Để tạo ra những con người có tài năng phẩm chất là trách nhiệm to lớn của hệ thống

giáo dục nói chung và nhà trường phổ thông nói riêng

Môn Lịch sử có vị trí, ý nghĩa quan trọng đối với việc giáo dục thế hệ trẻ Từ những hiểu biết về quá khứ, học sinh hiểu rõ truyền thống dân tộc, tự hào với những thành tựu dựng nước và giữ nước của tổ tiên, xác định nhiệm vụ trong hiện tại, có thái độ đúng với sự phát triển hợp quy luật của tương lai Thực tiễn giáo dục trong những năm qua cho thấy, việc giáo dục Lịch sử ở trường phổ thông đã có những bước phát triển nhất định Nhiều giáo viên đã mạnh dạn ứng dụng các phương pháp dạy học hiện đại, tiến

bộ để tạo hứng thú học tập của học sinh góp phần nâng cao hiệu quả bài học Một số học sinh cũng đã vươn lên đạt điểm cao trong các kì thi học sinh giỏi quốc gia và các kì

thi vào Đại học, Cao đẳng Tuy nhiên do nhiều nguyên nhân khác nhau mà hiệu quả dạy hoc Lịch sử còn có những bất cập Những nhận thức, quan niệm sai lệch về vi trí, chức năng của khoa học lịch sử và môn lịch sử trong đời sống xã hội, trong giáo dục đã dẫn tới phương pháp giảng dạy và học tập còn nhiều hạn chế Tình trạng học sinh không nắm vững những sự kiện lịch sử cơ bản, nhớ sai, nhầm lẫn kiến thức lịch sử là

hiện tượng khá phổ biến ở nhiều trường

Để nâng cao chất lượng giáo dục nói chung, môn lịch sử nói riêng, việc đổi mới nội

dung và phương pháp dạy học là những nhân tố quan trọng “đổi mới mạnh mẽ phương

pháp dạy và học theo hướng hiện đại ; phát huy tính tích cực , chủ động , sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều , ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học , cách nghĩ, khuyến khích tự học , tạo cơ sở

để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức , kỹ năng, phát triển năng lực Xây dựng

và chuẩn hóa nội dung giáo dục phổ thông theo hướng hiện đại, tinh gọn, bảo đảm chất lượng, tích hợp cao ở các lớp học dưới và phân hóa dần ở các lớp học trên; giảm

số môn học bắt buộc; tăng môn học, chủ đề và hoạt động giáo dục tự chọn Biên soạn sách giáo khoa, tài liệu hỗ trợ dạy và học phù hợp với từng đối tượng học….” [ 22]

Dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử là một trong những quan điểm dạy học phù hợp với mục tiêu đổi mới và đáp ứng được nhu cầu học tập của học sinh hiện nay Dạy học theo chủ đề góp phần phát triển tư duy logic cho học sinh, kiến thức cung cấp cho học sinh mang tính hệ thống và có mối liên hệ chặt chẽ với nhau.Vì vậy dạy học theo chủ đề sẽ phát huy tính tích cực, chủ động và gây hứng thú học cho học sinh

Trước những thực trạng như trên đặt ra yêu cầu phải đổi mới toàn diện nhằm nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử, đáp ứng việc đổi mới chương trình sách giáo khoa sau năm

2015 Tại Hội thảo khoa học quốc gia về dạy học Lịch sử ở trường phổ thông Việt Nam, các nhà khoa học, nhà quản lý giáo dục, các giảng viên, giáo viên đã đề xuất một

số định hướng ban đầu về việc xây dựng chương trình và sách giáo khoa môn Lịch sử ở trường phổ thông sau năm 2015, một trong những phương án nhận được sự ủng hộ

đông đảo nhất tại hội thảo là đề nghị áp dụng dạy học Lịch sử theo chủ đề ở trường trung học phổ thông

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi quyết định lựa chọn vấn đề “ Vận dụng dạy

học theo chủ đề trong phần Lịch sử thế giới ( 1945 – 2000) ở trường Trung học phổ thông” làm đề tài luận văn của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Tài liệu nước ngoài

Thông qua tài liệu dịch, chúng tôi tiếp cận một số công trình sau:

Học giả L.V.Zancov với tác phẩm “ Dạy học và phát triển ” ( 1978 )( Nxb Giáo dục) đã chỉ ra rằng “ sự phát triển trí tuệ và sự vững chắc của kiến thức ở mỗi cá nhân học sinh chỉ thực sự có được khi cá nhân đó có sự nỗ lực cao về tư duy, nghị lực, ý chí, dạy học với mức độ khó khăn trí tuệ ngày càng cao Mặt khác không nên quá chú trọng nhồi nhét kiến thức mà quên tạo cho học sinh hứng thú, niềm vui học tập và sự động viên, khích lệ cũng như tạo được không khí học tập phấn khởi, cởi mở”[ 80, tr.43] Trong cuốn “ Giáo dục học ” ( 1986 )( Nxb ĐHSP Tp HCM), nhà giáo dục học Iu.K Babansky đã cho chúng ta thấy rõ một hệ thống các phương pháp dạy học nhằm tác động vào nhận thức và hành vi của học sinh sau khi hoàn thành bài học, “ phương pháp thuyết trình, vấn đáp, sử dụng đồ dùng trực quan, thảo luận, ôn tập củng cố, nêu gương…giúp lĩnh hội một hệ thống tri thức phát triển các năng lực trí tuệ đã được quy định trong các chương trình, nội dung dạy học, qua đó có được những tri thức cần thiết

về các giá trị, các chuẩn mực xã hội cần hình thành trong nhân cách, kết quả là hình thành một trình độ học vấn nhất định, hình thành thế giới quan khoa học, hệ thống quan điểm sống ” [ ,tr.116- 117]

Ở góc độ cụ thể hơn, trong cuốn “ Chiến lược dạy học có hiệu quả ” ( 2010)( Ban Đào tạo ĐHQG dịch) các tác giả C.Allan và Thomas nói rằng “ tranh luận là phương pháp tác động khéo léo của nhà giáo dục đến đối tượng giáo dục bằng con đường tổ chức đối thoại, tranh luận Cuộc đối thoại, tranh luận này diễn ra giữa các thành viên của tập thể,

giữa các học sinh trong lớp với nhau để tìm ra lời giải đáp cho một tình huống khó xử, một sự kiện giáo dục nào đó vừa xảy ra, để từ đó mà khẳng định, mà hình thành một quan điểm…” [ 1, tr 56 ]

Dưới góc độ bộ môn Lịch sử,chúng ta có thể kể đến những tác giả và các công trình như: N.G Đairi với tác phẩm “Chuẩn bị giờ học Lịch sử như thế nào”( 1973)( Nxb Giáo dục Hà Nội) đã tiến hành phân tích và chỉ rõ những yêu cầu quan trọng nhất của giờ học và việc chuẩn bị giờ học, tác giả nhấn mạnh đến việc thiết lập hệ thống kiến thức trong các bài học vì nội dung của hầu như giờ học nào cũng đều gắn bó chặt chẽ với những giờ học trước và giờ học sau

Tác giả I.F Kharlamôp trong cuốn “ Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào” ( 1978)( Nxb Giáo dục Hà Nội) lại cho rằng học tập là quá trình nhận thức tích cực, học sinh phải thực hiện chu trình đầy đủ những hoạt động trí tuệ, bao gồm: tri giác tài liệu; thông hiểu, ghi nhớ; luyện kĩ năng, kĩ xảo; khái quát hóa, hệ thống hóa kiến thức Giáo viên cần lựa chọn nội dung, tổ chức các hoạt động ôn tập sao cho học sinh biểu lộ tính sáng tạo, đi tới hiểu và nắm vững kiến thức

Đây là những công trình mang tính lý luận cao, mặc dù chưa đề cập nhiều tới vấn đề dạy học theo chủ đề và các phương pháp phù hợp, nhưng cũng đã đề cập chuyên sâu đến một số khía cạnh như làm thế nào để phát huy tính tích cực học tập của học sinh ? Làm thế nào để xử lý tốt mối quan hệ giữa sách giáo khoa và bài giảng của giáo viên, giữa việc học trên lớp cũng như tự học ? Đây cũng chính là những định hướng cho việc xậy dựng và biên soạn đổi mới nội dung, chương trình sách giáo khoa sau này mà chúng ta đang hướng tới

2.2 Tài liệu trong nước

Tác giả Hà Thế Ngữ - Đặng Vũ Hoạt trong cuốn “ Giáo dục học ” ( 1987 )( Nxb Giáo dục) khẳng định “ các nhà giáo dục cần tạo cơ hội cho các em tiếp xúc với thực tế cuộc sống sinh động, tránh cách ly các em trước các mối quan hệ phức tạp của cuộc

Trong cuốn “ Lý luận dạy học ” ( 2010)( Nxb ĐHQGHN) tác giả Ngô Thu Dung đưa ra giải pháp cụ thể hơn là “ các phương pháp giáo dục đưa ra phải tạo cơ hội, điều kiện thuận lợi cho mỗi cá nhân phát triển về mọi mặt, song trực tiếp và chủ yếu là tác động hình thành và phát triển mặt nhân cách trong mỗi người, trong đó yếu tố hoạt động cá nhân giữ vai trò quyết định trực tiếp ” [ 22, tr.45 ]

Ở một góc nhìn khác, tác giả Trần Thị Tuyết Oanh với cuốn “ Giáo dục học ” ( 2007) ( Nxb ĐHSP)cũng khẳng định “ các phương pháp dạy học tích cực có tác động không chỉ đến hiệu quả tiếp nhận tri thức, mà còn tác động đến tư duy, hứng thú học tập và thái độ, hành vi người học Các hình thức ngoại khóa, học tập theo nhóm, hoặc gắn với các tình huống thực hành – thực tiễn…cũng sẽ đưa lại những định hướng giá trị tích cực về nhiều mặt trong nhân cách người học ” [61, tr.182 ] Đồng quan điểm này, tác giả Nguyễn Sinh Huy – Nguyễn Văn Lê trong cuốn “ Giáo dục học đại cương ” ( 1999 )( NXb Giáo dục Hà Nội )cho rẳng “ cần đa dạng các loại hình hoạt động, cần lựa chọn kết hợp theo điều kiện tốt nhất có thể được thông qua đó tạo được hứng thú, đưa lại niềm vui, không khí thi đua phấn khởi khi hoạt động Cần động viên, phát huy tính tích cực cá nhân của chủ thể, kết hợp hợp lý với vai trò đôn đốc, điều chỉnh của người cố vấn ” [35, tr.123]

Những cuốn giáo trình về Giáo dục học, Lý luận dạy học…tuy không đề cập nhiều tới vấn đề dạy học theo chủ đề nhưng cũng đã đưa ra những hướng đi cụ thể phù hợp với yêu cầu đổi mới chương trình, sách giáo khoa hiện nay, mà dạy học theo các chủ đề là

có vai trò tích cực, chủ động trong việc học tập vì ở đây các em huy động những kiến thức đã học để hiểu sâu, toàn diện một sự kiện Các em được ôn tập, củng cố, tổng hợp các kiến thức ở mức độ cao hơn và biết vận dụng vào trong quá trình học

Trong cuốn “ Một số chuyên đề phương pháp dạy học Lịch sử ” ( 2002 ), trong bài viết “ Về mối quan hệ giữa kiến thức lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam ở trường phổ thông ” tác giả Ngô Minh Oanh đã nêu lên cơ sở thực tiễn và cơ sở khoa học của vấn đề, chỉ ra con đường, biện pháp sử dụng kiến thức lịch sử thế giới để dạy tốt lịch

sử Việt Nam Từ mối quan hệ mật thiết gắn bó giữa lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam chúng ta có thể xây dựng được các chủ đề lịch sử phù hợp dựa trên sự tích hợp kiến thức lịch sử thế giới và Việt Nam góp phần giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn tiến trình lịch sử dân tộc, so sánh với các dân tộc trên thế giới cũng như đóng góp của lịch

sử dân tộc vào tiến trình lịch sử của nhân loại

Phương pháp dạy học Lịch sử theo chủ đề tạo cho giáo viên có thể linh hoạt trong quá trình giảng dạy, học sinh học được nhiều và chủ động tìm tòi, chiếm lĩnh kiến thức Hơn nữa khi học theo chủ đề sẽ giúp học sinh ôn tập có hệ thống và dễ dàng ghi nhớ

kiến thức Trong cuốn “ Phương pháp ôn tập Lịch sử ở trường phổ thông – Một số vấn

đề về lí luận và thực tiễn ” ( 2012 )( Nxb ĐHQGHN) tác giả Hoàng Thanh Tú đã chỉ ra

việc căn cứ vào trình độ học sinh, loại bài ôn tập trong chương trình, mục tiêu cần đạt

để lựa chọn, cấu trúc nội dung ôn tập phù hợp với hình thức tổ chức và phương pháp tiến hành “ các nội dung ôn tập có thể cấu trúc theo hai kiểu điển hình là cấu trúc theo

chủ đề khái quát và so sánh các sự kiện trong mối quan hệ đồng đại/ lịch đại và cấu trúc theo chủ đề tương ứng với các nội dung về chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, khởi nghĩa, kháng chiến, chiến tranh” Dạy và học Lịch sử theo các chủ đề không chỉ tạo tư duy logic cho học sinh, tăng khả năng hiểu bài mà còn giúp quá trình tổng hợp kiến thức ở mức độ cao hơn và biết vận dụng sáng tạo trong học tập

Không có phương pháp nào là vạn năng có thể thay thế các phương pháp khác Muốn học sinh nắm được những kiến thức phổ thông cơ bản của khoa học lịch sử thì trước hết phải cung cấp cho các em một hệ thống những sự kiện lịch sử cơ bản, theo tác giả

Trịnh Đình Tùng trong cuốn “ Phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học Lịch

sử ở phổ thông ” ( 1999 ) thì “ sự kiện lịch sử phải được học sinh thể hiện lại một cách

sinh động, cụ thể, có hình ảnh Không khí lịch sử của giờ học phải được tạo ra bởi chính sự sống động của các sự kiện lịch sử Chính vì vậy, các biện pháp sư phạm được

áp dụng trong giờ học lịch sử phải trước hết khôi phục lại bức tranh của quá khứ, đồng thời định hướng giúp học sinh khám phá bản chất của sự kiện, hiện tượng, từ đó mà hình thành thế giới quan khoa học, nhân sinh quan cách mạng, giáo dục tư tưởng tình cảm, bồi dưỡng truyền thống dân tộc ”

Hiện nay chúng ta đang xây dựng chương trình và bộ sách giáo khoa Lịch sử phù hợp với yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục phổ thông sau năm 2015 PGS – TS

Đinh Ngọc Bảo cho rằng “ việc xậy dựng chương trình nên lựa chọn theo phương án

kết hợp đường thẳng với chuyên đề chuyên sâu: ở trung học cơ sở, học sinh sẽ được học khái quát tiến trình lịch sử thế giới theo như đường thẳng hiện nay, đến trung học phổ thông sẽ học chuyên sâu vào một số nước hoặc khu vực được lựa chọn; hoặc ở trung học cơ sở vẫn học khái quát tiến trình lịch sử theo đường thẳng như hiện nay,

nhưng đến trung học phổ thông sẽ học theo lịch sử văn minh – văn hóa thế giới ” [ 2 ]

Đồng quan điểm với ý kiến trên, PGS – TS Vũ Quang Hiển đề xuất “ chương trình và sách giáo khoa môn Lịch sử sau năm 2015 nên xây dựng theo chủ đề, được xác định trong từng thời kì, mỗi chủ đề nhằm giải quyết một nội dung cơ bản nhưng khá sâu sắc Cấu trúc như vậy sẽ đáp ứng yêu cầu khắc sâu kiến thức có tính hệ thống, tăng cường

rèn luyện năng lực tư duy, khuyến khích tư duy logic, phát triển kĩ năng vận dụng kiến thức, nhất là đối với học sinh khá giỏi, phù hợp hơn với học sinh chuyên Lịch sử ” [ 31 ]

TS Nguyễn Hồng Liên định hướng xây dựng chương trình và biên soạn sách giáo

khoa “ ở cấp trung học phổ thông nếu chương trình có chủ trương khắc sâu kiến thức

theo kiểu đồng tâm thì cần dạy dưới dạng những chủ đề quan trọng gắn với những kiến thức cơ bản mà học sinh đã được học từ trước Có như vậy học sinh vừa được ôn lại và

hệ thống hóa những kiến thức cơ bản nhất, cốt lõi nhất mà các em đã học, vừa có cái

nhìn tổng quát, không bị nhàm chán, trên cơ sở đó sẽ phát triển tư duy tốt hơn ” [ 47 ]

TS Nguyễn Văn Ninh và TS Nguyễn Thị Kim Hoa lại cho rằng “ nên thiết kế bài học

dưới dạng chủ đề lịch sử Mỗi một chủ đề sẽ cấu tạo những đơn vị kiến thức nhỏ dưới hình thức các chương hay các tiết học Việc thiết kế như vậy sẽ không lặp lại kiến thức, đồng thời giáo viên sẽ phát huy được khả năng sáng tạo, thuận tiện cho việc tổ chức học tập cho học sinh, tiến hành đổi mới phương pháp dạy học một cách hiệu quả hơn Học sinh sẽ có cái nhìn tổng thể hơn, có sự so sánh về một nội dung ( kinh tế, chính trị

hay văn hóa ) giữa các giai đoạn lịch sử khác nhau ” [ 60] ; “ đối với cấp trung học

phổ thông học sinh học các chuyên đề kinh tế, văn hóa, xã hội…giúp các có cái nhìn khái quát về lịch sử Các bài học lịch sử gắn với thực tế cuộc sống góp phần giúp học

sinh định hướng cho lựa chọn ngành nghề sau này” [ 30 ]

Học tập các kinh nghiệm của các nước tiên tiến trên thế giới, GS- TS Trần Thị Vinh

cho rằng việc xây dựng chương trình môn Lịch sử ở nước ta hiện nay “ không nên đi

vào những nội dung chi tiết, những bài giảng cụ thể mà chỉ đưa ra những chủ đề chính

và một số ví dụ minh họa mang tính chất gợi ý để những người thực thi, thầy và trò có thể phát huy quyền tự chủ và ý tưởng sáng tạo của mình một cách tối đa trong dạy học Lịch sử ” [ 78 ] Tác giả Lê Thị Thu Hương trong bài viết của mình đã đưa ra định hướng kết cấu lại sách giáo khoa sau năm 2015 “ theo hướng dạy theo chuyên đề/ chủ

đề “ bổ dọc ” , ở mỗi chuyên đề/ chủ đề giáo viên cần sơ lược giới thiệu khái quát nội dung giai đoạn lịch sử mà chuyên đề/ chủ đề sẽ đề cập đến Trong mỗi giai đoạn lịch sử

học Lịch sử ở trường phổ thông Việt Nam ( 2012 ) thì “ hiện nay môn Lịch sử ở trung

học phổ thông đang được học theo chương trình đồng tâm với trung học cơ sở, nhưng mức độ chưa tốt Chúng tôi đề nghị không nên học lặp lại mà nên áp dụng dạy học theo chủ đề cả về lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam Nói như vậy không có nghĩa là môn Lịch sử là môn tự chọn, mà phả là môn cơ bản, bắt buộc Nhưng vẫn nên xu thế là trong nội bộ môn Lịch sử có những chủ đề bắt buộc và phải có cả chủ đề tự chọn ” Cũng tại Hội thảo khoa học quốc gia về dạy học Lịch sử ở trường phổ thông Việt Nam

( 2012 ) trong bài viết “ Nhìn nhận lại chương trình, sách giáo khoa Lịch sử hiện hành

và một số vấn đề trao đổi, định hướng xây dựng chương trình, sách giáo khoa sau năm

2015 ” tác giả Nguyễn Xuân Trường đã đề xuất “ ở cấp THPT nội dung kiến thức lịch

sử không lặp lại tiến trình như THCS nữa mà được thiết kế thành các chủ đề Tuy nhiên, phải đảm bảo tính toàn diện giữa các chủ đề về chiến tranh với chủ đề về kinh

tế, văn hóa ”

Xuất phát từ thực tiễn dạy và học môn Lịch sử ở trường phổ thông hiện nay thì yêu cầu đổi mới là vấn đề cấp bách Dạy học lịch sử theo chủ đề là một trong những xu thế phát triển chung mà nhiều nước trên thế giới đã và đang thực hiện Như vậy có thể thấy dạy học theo chủ đề là một trong những định hướng được các nhà nghiên cứu, nhà quản lí giáo dục đưa ra tại hội thảo này, và đây cũng là chủ trương định hướng cho việc xây dựng chương trình sách giáo khoa sau năm 2015

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trên đã trình bày những nội dung cơ bản về dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh Đồng thời khẳng định việc dạy học theo chủ đề là một xu hướng mới trong quá trình đổi mới giáo dục ở

nước ta sau năm 2015 Tuy nhiên, còn ít tài liệu nói về việc dạy học theo các chủ đề trong từng khóa trình cụ thể

Trên cơ sở tiếp thu những thành quả nghiên cứu của các công trình đi trước, luận văn

sẽ tập trung giải quyết một số vấn đề sau:

Thứ nhất, tìm hiểu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc dạy học theo chủ đề nói chung và việc dạy học Lịch sử theo chủ đề nói riêng tại trường Trung học phổ thông

Thứ hai, thử xây dựng một số chủ đề trong chương trình Lịch sử Thế giới từ 1945 –

2000 ở trường Trung học phổ thông

Thứ ba, đề xuất một số biện pháp dạy học phù hợp với chủ đề lịch sử khi tiến hành các bài học trên lớp và vận dụng trong chương trình Lịch sử Thế giới từ 1945 – 2000 ở trường Trung học phổ thông

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu : Quá trình dạy học các chủ đề Lịch sử Thế giới từ 1945 – 2000

ở trung học phổ thông

- Phạm vi nghiên cứu:

+ Phạm vi về nội dung: Từ việc nghiên cứu lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử nói chung, dạy học theo chủ đề nói riêng đề tài tập trung xây dựng một số chủ

đề phần Lịch sử Thế giới từ 1945 – 2000 ở trường Trung học phổ thông và đề xuất một

số biện pháp sử dụng phù hợp khi tiến hành bài học trên lớp

+ Phạm vi về không gian: Điều tra, thực nghiệm sư phạm giáo viên và học sinh một số lớp ở trường THPT Văn Lâm- Hưng Yên

4 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở khẳng định ưu thế của việc dạy học theo chủ đề, đề tài xây dựng một số chủ

đề trong phần Lịch sử Thế giới từ 1945 – 2000 ở Trung học phổ thông và đề xuất biện pháp dạy học phù hợp các chủ đề đã xây dựng nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy

và học Lịch sử ở trường phổ thông

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu trên, đề tài cần thực hiện các nhiệm vụ cụ thể:

- Tìm hiểu các công trình nghiên cứu về giáo dục học, tâm lý học, giáo dục lịch

sử và các tài liệu lịch sử liên quan đến đề tài

- Tìm hiểu chương trình, sách giáo khoa Lịch sử phần Lịch sử Thế giới từ 1945 – 2000

ở trường Trung học phổ thông

- Tiến hành điều tra cơ bản đối với giáo viên và học sinh ở một số trường Trung học phổ thông để đánh giá thực trạng việc dạy học Lịch sử nói chung và dạy học theo chủ đề nói riêng

- Xây dựng một số chủ đề trong chương trình Lịch sử Thế giới từ 1945 – 2000 ở trung học phổ thông và đề xuất các biện pháp dạy học phù hợp

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm để khẳng định tính khả thi của các chủ đề và phương pháp dạy học các chủ đề đó

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: đọc, phân tích, tổng hợp, hệ thống, khái quát hoá những tài liệu giáo dục học, tâm lý học, giáo dục lịch sử…về lí luận phương pháp dạy học nói chung, và dạy học lịch sử theo chủ đề nói riêng

- Nghiên cứu chương trình và sách giáo khoa phần Lịch sử Thế giới từ 1945 – 2000 ở Trung học phổ thông

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: điều tra thực trạng việc dạy học Lịch sử ở trường phổ thông nói chung, vấn đề dạy học theo chủ đề nói riêng thông qua phiếu hỏi, phỏng vấn…

- Thực nghiệm sư phạm: soạn bài theo một chủ đề đã xây dựng và tiến hành thử nghiệm sư phạm về nội dung, thực nghiệm về biện pháp dạy học để khẳng định tính khả thi của dạy học theo chủ đề trong bộ môn Lịch sử

- Sử dụng phương pháp thống kê toán học: xử lí số liệu bằng phần mềm SPSS 16.0

7 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được các chủ đề Lịch sử và áp dụng các biện pháp dạy học phù hợp theo những yêu cầu luận văn đề xuất sẽ tạo hứng thú học tập cho học sinh góp phần nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường phổ thông

9 Cấu trúc của luận văn

Ngoài mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn gồm có 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc vận dụng dạy học Lịch sử theo chủ

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG DẠY HỌC LỊCH SỬ THEO CHỦ ĐỀ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.1 1.1 Cơ sở lý luận

1.2 1.1.1 Quan niệm về dạy học theo chủ đề

1.1.1.1 Một số khái niệm cơ bản

Theo từ điển tiếng Việt “ dạy học là truyền đạt lại kĩ năng, tri thức một cách có phương pháp ” [ 76,tr.329]

“ Chủ đề là đề tài được chọn làm nội dung chủ yếu ” [ 76, tr.239 ]

Dạy học theo chủ đề là một phương pháp dạy học trong đó có sự tích hợp liên môn làm cho nội dung học có ý nghĩa hơn, thực tế hơn và học sinh có thể tự hoạt động

nhiều hơn để tìm ra kiến thức mới và vận dụng vào thực tiễn [ 40 ]

Dạy học theo chủ đề là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và hiện đại

mà ở đó giáo viên không dạy học chỉ bằng cách truyền thụ kiến thức mà chủ yếu là hướng dẫn học sinh tự tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức được học vào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn [ 21 ]

Dạy học theo chủ đề là một mô hình mới cho hoạt động lớp học thay thế lớp học truyền thống bằng lớp học chú trọng những nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan tới nhiều lĩnh vực, với trung tâm tập trung vào học sinh và nội dung tích hợp với những vấn đề gắn liền với thực tiễn

Dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử là sự sự tích hợp kiến thức, làm cho kiến thức ( các khái niệm ) có mối liên hệ mạng lưới nhiều chiều, là sự tích hợp vào nội dung học những kiến thức xã hội, cuộc sống làm cho nội dung học có ý nghĩa hơn, hấp dẫn hơn, đó là “ thổi hơi thở ” của cuộc sống hôm nay vào những kiến thức cổ điển

nhằm nâng cao chất lượng “ cuộc sống thật ” trong các bài học

1.1.1.2 So sánh đặc điểm của dạy học truyền thống và dạy học theo chủ đề

- Học sinh được giao nhiệm vụ học tập và

tự tìm cách thức thực hiên ( có sự hỗ trợ

của giáo viên )

- Phù hợp với nhiều đối tượng học sinh

vì mỗi học sinh có một phương pháp học

tập phù hợp riêng

- Hướng đến các mục tiêu: một dung

lượng kiến thức khoa học, hiểu biết tiến

trình khoa học và rèn luyện các kỹ năng

tiến trình khoa học: quan sát, thu thập dữ

liệu, xử lý, suy luận và áp dụng thực tiễn

- Dạy học theo một chủ đề thống nhất

được tổ chức lại từ một phần chương

trình học

- Kiến thức thu được là những khái niệm

liên hệ mạng lưới với nhau

- Trình độ nhận thức có thể đạt: phân tích,

tổng hợp, đánh giá

- Kết thúc chủ đề: học sinh có một tổng

thể kiến thức mới, tinh giản, chặt chẽ và

khác với nội dung sách giáo khoa

-Kiến thức gần với thực tiễn do sự cập

nhật thông tin đầy đủ và liên tục

- Sau khi kết thúc chủ đề, hiểu biết của

học sinh vượt ra ngoài khuôn khổ nội

dung cần học

- Giáo viên quyết định tiến trình học tập của học sinh

-Phù hợp với một số học sinh có cách tư duy logic, tuần tự, chặt chẽ

-Mục tiêu: kiến thức mới thông qua hoạt động, bồi dưỡng các phương pháp tư duy khoa học và phương pháp nhận thức khoa học: suy luận khoa học, mô hình hóa, thực nghiệm…

- Dạy học theo từng bài riêng rẽ trong một thời lượng cố định dành cho từng bài

- Kiến thức thu được rời rạc hoặc liên hệ một chiều

- Trình độ nhận thức có thể đạt: biết, hiểu, vận dung ( giải bài tập )

- Kết thúc một chương: không có một tổng thể kiến thức mới mà có kiến thức từng phần riêng biệt hoặc hệ thống kiến thức liên hệ một chiều theo trật tự bài học

- Kiến thức khá xa rời thực tiễn do sự cập nhật thông tin chậm và chưa đầy đủ

- Kiến thức thu được sau khi học chỉ giới hạn trong nội dung học

Điểm tương đồng giữa dạy học theo chủ đề với dạy học truyền thống là:

+ Vẫn coi trọng việc lĩnh hội một dung lượng kiến thức nền tảng Do đó dạy học theo chủ đề là có khả năng vận dụng vào thực tiễn

+ Để vận dụng dạy học theo chủ đề cần phải tổ chức lại một số bài học thành một chủ

đề có ý nghĩa thực tiễn

Từ những đối chiếu so sánh trên cũng có thể rút ra những điểm khác biệt là:

+ Dạy học theo chủ đề cũng như các mô hình dạy học tích cực khác là không được coi học sinh là chưa biết gì mà cần tận dụng những kinh nghiệm sống thực tiễn của học sinh để giải quyết vấn đề

+ Dạy học theo chủ đề cần đặt quan tâm chủ yếu tới việc sử dụng kiến thức có sự tích hợp cao, tinh giản và tính công cụ cao, đồng thời hướng tới nhiều mục tiêu giáo dục tích cực khác

+ Trong dạy học theo chủ đề, kiến thức mới được học sinh lĩnh hội cùng lúc với việc giải quyết nhiệm vụ học tập, đó là kiến thức tổ chức theo một tổng thể mới khác kiến thức trình bày trong các nguồn tham khảo

+ Vai trò của giáo viên và học sinh thay đổi cơ bản từ việc lấy giáo viên làm trung tâm sang lấy học sinh làm trung tâm Các nhiệm vụ học tập được giao, học sinh quyết định chiến lược học tập với sự hỗ trợ, hợp tác của giáo viên

1.1.2 Xuất phát điểm của vấn đề

1.1.2.1.Về mục tiêu của môn Lịch sử

Cùng với các môn học khác ở trường trung học phổ thông, môn Lịch sử góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện cho thế hệ trẻ Mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông được xây dựng trên cơ sở lí luận và thực tiễn, thể hiện tập trung ở việc quán

triệt mục tiêu chung của giáo dục phổ thông, thông qua chức năng, nhiệm vụ của môn học và tình hình, nhiệm vụ cụ thể của đất nước trong những điều kiện cụ thể Theo điều

2 Luật Giáo dục được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XI kỳ

họp thứ 7 đã nêu: “ Mục tiêu giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn

diện, có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ” [

3, tr.8]

Mục tiêu chung của giáo dục được cụ thể hóa ở mục tiêu của cấp trung học phổ

thông, được xác định “ Giáo dục trung học phổ thông nhằm giúp học sinh củng cố và

phát triển những kết quả của giáo dục trung học cơ sở, hoàn thiện học vấn phổ thông

và có những hiểu biết thông thường về kỹ thuật và hướng nghiệp, có điều kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa chọn hướng phát triển, tiếp tục học đại học, cao đẳng, trung cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động ” [56,tr.5]

Một cách cụ thể, mục tiêu của môn Lịch sử ở trường phổ thông nhằm giúp cho học sinh có được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới, góp phần hình thành ở học sinh thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu nước, truyền thống dân tộc, cách mạng, bồi dưỡng năng lực tư duy, hành động, thái độ ứng xử đúng đắn trong đời sống xã hội Mục tiêu môn học Lịch sử cụ thể hóa mục tiêu giáo dục chung và cần phải đạt được mục tiêu trên 3 mặt kiến thức, kĩ năng , thái độ

- Về kiến thức: cung cấp những kiến thức cơ bản, có hệ thống về các sự kiện lịch sử tiêu biểu trên cơ sở củng cố, phát triển nội dung kiến thức lịch sử đã học Học sinh nắm được những quy luật chung của dân tộc và xã hội loài người trên nền tảng kiến thức lịch sử đã học ở bậc trung học cơ sở

- Về kĩ năng: rèn luyện kĩ năng tư duy phân tích, tổng hợp, khái quát, xem xét, đánh giá các sự kiện, hiện tượng lịch sử, nhân vật lịch sử trong mối quan hệ không gian, thời gian; rèn luyện các kĩ năng thực hành bộ môn: lập bảng biểu, vẽ sơ đồ, sử dụng bản đồ….Qua đó bồi dưỡng năng lực phát hiện, đề xuất, giải quyết các vấn đề lịch sử, hình

thành năng lực tự học, tự nghiên cứu các nguồn tài liệu khác nhau Môn Lịch sử cũng như các môn khác ở trường trung học phổ thông còn hướng đến việc rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức đã học vào đời sống và định hướng phát triển các kĩ năng sống cho học sinh

-Về thái độ: hướng đến giáo dục lòng yêu nước, tự hào dân tộc, lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hôi; tinh thần đoàn kết quốc tế, tình hữu nghị với các dân tộc đấu tranh cho độc lập, tự do, văn minh tiến bộ xã hội; niềm tin vào sự phát triển hợp quy luật của xã hội loài người và dân tọc cho dù trong tiến trình lịch sử có những lúc quanh

co, khúc khuỷu Đồng thời giáo dục học sinh có ý thức làm nghĩa vụ công dân, hình thành những phẩm chất cần thiết trong cuộc sống cộng đồng

Các mục tiêu chung như trên được thể hiện ở mục tiêu của chương trình lịch sử ở từng lớp học, là cơ sở xác định được mục tiêu cụ thể cho từng bài học trong chương trình Việc dạy học theo chủ đề cũng cần hướng tới việc đạt mục tiêu chung cũng như mục tiêu cụ thể của từng bải, từng chương, góp phần vào việc giáo dục toàn diện học sinh

1.1.2.2 Đặc trưng kiến thức Lịch sử và nhận thức Lịch sử của học sinh

Ở trường phổ thông, việc dạy học lịch sử phải cung cấp cho học sinh những kiến thức khoa học để trên cơ sở ấy tiến hành việc giáo dục tư tưởng chính trị, phẩm chất đạo đức và bồi dưỡng khả năng nhận thức và hành động của học sinh Để hình thành kiến thức lịch sử cho học sinh, giáo viên cần tiến hành theo các bước: cung cấp sự kiện, tạo biểu tượng lịch sử, hình thành khái niệm, rút ra quy luật và bài học lịch sử Các kiến thức đó cần được củng cố và ôn tập thường xuyên và tuân theo yêu cầu sư phạm, theo quy trình hợp lí để đạt hiệu quả Kiến thức của môn Lịch sử có những đặc điểm riêng, không giống với kiến thức của các môn học khác: tính quá khứ, tính không lặp lại, tính cụ thể, tính hệ thống, tính thống nhất giữa “ sử” và “ luận”

Lịch sử là quá trình phát triển hợp quy luật của xã hội loài người từ lúc loài người

và xã hội hình thành tới nay Tất cả những sự kiện và hiện tượng lịch sử được nhắc tới đều là những chuyện đã xảy ra, mang tính quá khứ Khi học sinh học lịch sử là được

học về những sự kiện, hiện tượng đã diễn ra trong quá khứ Vì vậy, học sinh không được trực tiếp quan sát được lịch sử quá khứ và chỉ nhận thức được chúng một cách gián tiếp thông qua các tài liệu còn lưu giữ lại hoặc trên cơ sở phân tích, suy luận từ những sự kiện, hiện tượng tương tự, dùng các loại tài liệu này để tham khảo chứ không thể thay thế hiện tượng lịch sử khách quan mà chúng ta đang nghiên cứu Mỗi sự kiện, hiện tượng lịch sử chỉ xảy ra trong một thời gian và không gian nhất định Không có một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào xảy ra cùng thời điểm, trong các thời kì khác nhau

là hoàn toàn giống nhau; dù có điểm giống nhau, nhưng không lặp lại nguyên si mà là

sự kế thừa, phát triển Và như vậy, trong việc giảng dạy lịch sử có những khó khăn nhất định Do đó những hiểu biết của học sinh về các sự kiện lịch sử cần được thường xuyên củng cố, ghi lại dựa trên những hình ảnh, những liên tưởng về hoàn cảnh, thời gian xảy ra sự kiện, tránh việc “ hiện đại hóa” lịch sử Trong nội dung chương trình từng lớp, các sự kiện lịch sử thường chỉ được học một lần duy nhất, lần sau không lặp lại nữa do đó đòi hỏi người giáo viên phải thường xuyên hướng dẫn củng cố kiến thức làm cho việc ghi nhớ của học sinh trở nên vững chắc hơn

Học lịch sử học sinh được học những sự kiện gắn với thời gian, địa điểm và những nhân vật cụ thể Trên cơ sở những đặc điểm riêng của các sự kiện, hiện tượng lịch sử, học sinh cần khái quát được những đặc điểm, quy luật phát triển chung của các sự kiện tương tự thời đại hoặc theo tiến trình lịch sử dưới sự hướng dẫn của giáo viên Nội

dung tri thức lịch sử “ rất phong phú, đề cập đến mọi lĩnh vực cuả đời sống xã hội loài

người, bao gồm cả chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa, nghệ thuật, khoa học kĩ thuật…” [51, tr.178 ] Các nội dung đó được sắp xếp theo hệ thống, do đó việc cung

cấp kiến thức mới cũng phải làm rõ mối quan hệ chặt chẽ giữa các sự kiện đồng đại và lịch đại, làm rõ tính logic, tính tất yếu của lịch sử Việc vận dụng dạy học lịch sử theo chủ đề không chỉ làm tăng thêm hứng thú học tập mà còn rèn luyện kĩ năng phân tích, tổng hợp, liên hệ, so sánh và tư duy logic của học sinh Mọi giải thích, bình luận đều phải xuất phát từ sự kiện cụ thể, chính xác, tin cậy và không có sự kiện nào không

được giải thích làm sáng tỏ bản chất của nó Do vậy, “ dạy học lịch sử không phải là

việc liệt kê các sự kiện, cũng không phải là dạy chính trị hay thuyết giảng chung chung

mà phải cung cấp sự kiện và trên cơ sở đó hướng dẫn học sinh đánh giá, bình luận, đồng thời biết vận dụng, liên hệ thực tiễn ” [70, tr.46 ]

Dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng là một quá trình sư phạm rất phức tạp Đó là một quá trình nhận thức đặc thù, trong đó giáo viên hướng dẫn học sinh theo

kế hoạch mang tính mục đích rõ ràng để học sinh có vốn kiến thức cơ sở về văn hóa, khoa học và những kĩ năng cơ bản, phát triển năng lực nhận thức, dần dần hình thành

cơ sở thế giới quan duy vật biện chứng và nhân cách đạo đức Quá trình nhận thức của học sinh có điểm chung và điểm riêng biệt so với quá trình nhận thức của loài người, của các nhà khoa học

Về đặc điểm chung: Trong học tập Lịch sử, học sinh phải nhận thức những sự

kiện, quá trình cụ thể của lịch sử thế giới, lịch sử dân tộc và lịch sử địa phương Sự nhận thức đó trải qua các giai đoạn từ nhận thức cảm tính ( tri giác về sự kiện, quá trình lịch sử cụ thể để có các biểu tượng ) đến nhận thức lí tính ( bằng sức mạnh của tư duy trừu tượng, khái quát nhờ hoạt động “ xử lí” những tri thức cụ thể, hình thành các khái niệm ) Tiếp đó, học sinh học cách vận dụng tri thức đã học để tạo ra trong tư duy những mối liên hệ mới giữa tri thức cũ và những điều mới, chưa biết và sau đó là sử dụng kiến thức về quá khứ để hiểu ngày nay, để hành động trong thực tiễn, phù hợp với yêu cầu, trình độ, nhiệm vụ của mình

Quá trình này được thực hiện qua việc thu nhận tri thức lịch sử ( do giáo viên cung cấp; tự học ), tạo biểu tượng ( qua quan sát tranh ảnh, bản đồ, xem phim tư liệu với sự

hỗ trợ của của các phương tiện công nghệ và kết hợp các biện pháp sư phạm hợp lí:

miêu tả, kể chuyện…), hình thành khái niệm, rút ra bài học, quy luật lịch sử….qua đó

vận dụng kiến thức vào học tập và đời sống Theo quy luật chung đó, trong quá trình dạy học của mình, giáo viên bằng các biện pháp mới và phù hợp hướng dẫn học sinh ghi nhớ sự kiện, hiểu được bản chất vấn đề, lí giải được nguyên nhân phát sinh của các

sự kiện, hiện tượng lịch sử, qua đó vận dụng để phân tích, đánh giá vai trò của các sự

kiện, nhân vật lịch sử trong tiến trình lịch sử chung đồng thời vận dụng sáng tạo vào việc giải quyết các vấn đề của suộc sống

Về đặc điểm riêng: Học sinh chủ yếu nhận thức thông qua tài liệu, qua giáo viên,

nghĩa là tiếp nhận kiến thức, kinh nghiệm học tập một cách gián tiếp Học sinh trong quá trình học tập không phải là tìm ra cái mới cho nhân loại mà nhận thức cái mới đối với bản thân mình và rút ra từ kho tàng hiểu biết chung của nhân loại Việc học tập của học sinh là quá trình nhận thức dưới sự điều khiển, hướng dẫn, tổ chức của giáo viên

và việc giảng dạy của giáo viên hỗ trợ, tạo cơ hội cho học sinh học tốt Trong khi đó tri thức của nhân loại vô cùng phong phú Học sinh không phải và không thể nắm vững toàn bộ kho tàng hiểu biết chung của nhân loại mà chỉ có thể học những tri thức phổ thông cơ bản, phù hợp với yêu cầu thực tiễn, được các nhà khoa học chọn lựa đưa vào chương trình môn học và được các giáo viên ứng dụng phù hợp vào từng đối tượng, điều kiện dạy học Nhờ vậy, học sinh có được nhận thức mới mà không phải trải qua con đường nhận thức quanh co Chính đặc điểm này đặt ra yêu cầu cho việc dạy học nói chung, việc vận dụng dạy học theo chủ đề nói riêng trong môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông, đó là sự cần thiết phải xác định, lựa chọn những kiến thức cơ bản

mà học sinh cần đạt được sau khi kết thúc bài học/ chương trong chương trình môn học Chính sự lựa chọn này sẽ chi phối việc lựa chọn phương pháp dạy của giáo viên, phương pháp học và kết quả học tập của học sinh Thông qua việc lĩnh hội tri thức, rèn luyện kĩ năng, hình thành kĩ xảo, học sinh có được thế giới quan khoa học và bồi dưỡng những phẩm chất đạo đức Vì vậy, quá trình nhận thức chính là quá trình học sinh được giáo dục để phát triển toàn diện, hình thành những năng lực của người công dân nhằm đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Tóm lại, hiệu quả của quá trình dạy học được phản ánh tập trung ở kết quả của quá trình nhận thức của người học Vì vậy, nghiên cứu các đặc điểm của quá trình nhận thức của học sinh trong học tập lịch sử là cơ sở xây dựng các chủ đề học tập và vận dụng phương pháp dạy học phù hợp bộ môn cũng như đối tượng học sinh

1.1.2.3 Những yêu cầu đổi mới giáo dục nói chung, đổi mới phương pháp dạy học nói riêng ở Việt Nam hiện nay

Trong bối cảnh phát triển nhanh chóng của khoa học – công nghệ hiện nay, của

xu thế toàn cầu hóa, các nước trên thế giới và Việt Nam đều hướng đến việc cải cách nền giáo dục để thích ứng với hoàn cảnh mới Quán triệt đường lối của Đảng, ngành Giáo dục và Đào tạo xác định nhiệm vụ trọng tâm là tiến hành đổi mới phương pháp dạy học kết hợp với đổi mới nội dung chương trình, sách giáo khoa và kiểm tra đánh giá Trong đó chủ trương đổi mới phương pháp dạy học được ghi rõ trong Luật Giáo

dục 2005, điều 28.2 ( sửa đổi và bổ sung năm 2009) đã ghi: “ Phương pháp giáo dục

phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh ” [ 7, tr.27 ]

Trong mô hình dạy học truyền thống, giáo viên giữ vai trò chủ thể, học sinh chỉ

là những người học thụ động, ghi chép, học thuộc lòng những gì giáo viên dạy trên lớp

Mục đích của việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông là “ thay đổi lối

dạy học truyền thụ một chiều sang dạy học theo phương pháp dạy học tích cực nhằm giúp học sinh phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, rèn luyện thói quen

và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kĩ năng vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập và thực tiễn ” [6, tr.12 ]

Có thể nói cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động Trong phương pháp dạy học, người học – đối tượng của hoạt động “ dạy ” đồng thời là chủ thể của hoạt động “ học ” – được cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo viên tổ chức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phá những điều mình chưa rõ chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức đã được giáo viên sắp đặt Dạy theo cách này giáo viên không chỉ đơn thuần truyền đạt tri thức mà còn hướng dẫn hành động Nội dung và phương pháp dạy học phải giúp cho học sinh biết hành động và tích cực tham gia các chương trình hành động của cộng đồng

Vì vậy mà trong dạy học lịch sử cần thay đổi cách dạy và cách học theo hướng tích cực hóa người học Người dạy sẽ đóng vai trò chủ đạo, còn người học sẽ đóng vai trò chủ động chiếm lĩnh tri thức Yêu cầu của việc đổi mới phương pháp dạy học trong môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông định hướng cho cách dạy, cách học như sau:

Thứ nhất, dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học không chỉ là một biện

pháp nâng cao hiệu quả mà còn là mục tiêu của dạy học Nếu rèn luyện cho người học

có được phương pháp, kỹ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho lòng ham học,

khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi con người, kết quả học tập sẽ được nhân lên gấp bội

Thứ hai, dạy và học được tiến hành thông qua việc tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác Trong một lớp học mà trình độ kiến thức, tư duy của học sinh

không đồng đều thì khi áp dụng phương pháp tích cực buộc phải chấp nhận phân hóa

về cường độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ học tập, nhất là khi bài học được thiết kế thành một chuỗi hoạt động độc lập.Thông qua thảo luận trong tập thể, ý kiến của mỗi

cá nhân được bộc lộ, khẳng định hay bác bỏ, qua đó người học nâng cao mình lên một trình độ mới

Thứ ba, từ dạy và học thụ động chuyển sang dạy và học tích cực, đồng thời kết hợp đánh giá của giáo viên, của bạn học và tự đánh giá Giáo viên không còn đóng vai trò

đơn thuần là người truyền đạt kiến thức, giáo viên trở thành người thiết kế, tổ chức,

hướng dẫn các hoạt động học tập, hoặc theo nhóm nhỏ để học sinh tự chiếm lĩnh nội

dung học tập, chủ động đạt các mục tiêu kiến thức, kỹ năng, thái độ theo yêu cầu của chương trình Muốn thực hiện dạy và học tích cực cần phát triển các phương pháp thực hành, các phương pháp trực quan theo kiểu tìm tòi từng phần hoặc nghiên cứu phát hiện vấn đề Cùng với đó là quá trình dạy học kiểm tra đánh giá thường xuyên và kiểm tra đánh giá tổng kết là rất quan trọng Kiểm tra đánh giá một cách nghiêm túc và khoa học không chỉ cho chúng ta biết được mức độ đạt được mục tiêu dạy học đề ra mà còn cung cấp thông tin phản hồi hữu ích để điều chỉnh quá trình dạy học nhằm đạt được mục tiêu một cách hiệu quả nhất Yêu cầu của kiểm tra đánh giá trong môn Lịch sử không chỉ dừng lại ở mức độ tái hiện kiến thức, lặp lại các kĩ năng mà còn hướng tới

việc rèn luyện các kĩ năng tư duy bậc cao Hoạt động tự kiểm tra đánh giá thường xuyên giúp học sinh tự điều chỉnh được cách học để đạt được hiệu quả

Đổi mới phương pháp dạy và học cần kế thừa, phát triển những mặt tích cực của

hệ thống phương pháp dạy học quen thuộc, đồng thời cần học hỏi, vận dụng một số phương pháp mới, phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện dạy và học nước ta để giáo dục từng bước tiến vững chắc Từ việc định hướng cho quá trình đổi mới phương pháp dạy học nói chung trên có tác dụng rất lớn đối với việc dạy học theo chủ đề, thông qua đó phát huy được tính tích cực của học sinh, các em sẽ được phát huy những khả năng tư duy sáng tạo của mình thông qua việc tham gia vào các hoạt động nhóm, tập thể, dựa

án học tập…qua đó rèn luyện kĩ năng kĩ xảo và thể hiện được những tình cảm của các nhân đối với những vấn đề mà mình tìm hiểu, nghiên cứu nghĩa là việc giáo dục tư tưởng đạo đức, ý thức cộng đồng cho học sinh không còn mang tính giáo điều, sách vở

và mang tính áp đặt, việc học tập được xem như một phần của cuộc sống chứ không còn là sự tách bạch và đơn điệu Vận dụng dạy học theo chủ đề cần thực hiện yêu cầu đổi mới giáo dục đồng thời có cơ sở để đổi mới phương pháp dạy học

1.1.2.4 Những ưu thế của dạy học theo chủ đề trong đổi mới phương pháp dạy học

Khác với dạy học truyền thống là dạy học theo từng đơn vị kiến thức cụ thể trọn vẹn, tương đối độc lập phù hợp với kiểu dạy theo lớp – bài Dạy học theo chủ đề là dạy hệ thống kiến thức của một chủ đề mang tính chất tổng quát có thể liên quan đến một hay nhiều lĩnh vực, chuyên ngành khác nhau Việc dạy học theo chủ đề sẽ được bước đầu định hình bằng một hệ thống câu hỏi định hướng ( ở mức độ thấp là do giáo viên yêu cầu, cao hơn là xây dựng với sự thỏa thuận giữa giáo viên và học sinh, thậm chí có thể

do học sinh đề xuất ) và sau đó là các bài tập cho chủ đề học tập, tất cả đều dựa trên mục tiêu và nội dung kiến thức của chủ đề học tập

Với phương pháp này, học sinh sẽ tận dụng tối đa những hiểu biết, kinh nghiệm và những kiến thức tự tìm hiểu được để trình bày, trao đổi với các bạn học sinh khác trong lớp Từ đó hình thành cho học sinh kỹ năng giao tiếp, hợp tác, tích cực, chủ động, có

cơ hội phát huy mọi khả năng của bản thân Học sinh luôn phải tìm kiếm, phân tích,

tổng hợp, xử lý thông tin Việc xây dựng câu hỏi định hướng cho chủ đề là một khâu quan trọng trong quá trình dạy học theo cách tiếp cận dạy học theo chủ đề Các câu hỏi giáo viên đưa ra có tác dụng thu hút sự tập trung chú ý của học sinh, khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình tìm hiểu kiến thức mới, góp phần bồi dưỡng năng lực tự học, tự nghiên cứu cho học sinh Để trả lời câu hỏi khái quát, đòi hỏi học sinh phải nắm vững và phải trả lời được các câu hỏi của bài học và câu hỏi nội dung, các câu hỏi này sẽ dẫn dắt nội dung và cách thức làm việc cho học sinh trong suốt quá trình dạy học, đồng thời nó cũng thể hiện giáo viên là người dẫn dắt, định hướng cho học sinh tìm hiểu kiến thức trong quá trình dạy học Ngoài những bài tập mang tính định lượng, định tính liên quan tới từng đơn vị kiến thức cụ thể cũng như những bài tập liên quan tới nhiều đơn vị kiến thức giống như cách tiếp cận dạy học truyền thống, trong mỗi chủ đề học tập, chú trọng giúp học sinh thực hiện những bài tập lớn gắn liền với thực tiễn, bao trùm nội dung kiến thức và có “ tính mở ” Những bài tập này thường được thực hiện trong thời gian dài, chiếm một vị trí quan trọng trong quá trình học tập của học sinh Thậm chí những bài tập này có khi là nội dung chủ chốt của chủ đề học tập, mà giải quyết nó đồng nghĩa với việc hoàn thành nội dung học tập của chủ đề

Để giải quyết được các bài tập như vậy, học sinh cần nghiên cứu kỹ các kiến thức cơ bản của chủ đề học tập cũng như kiến thức của các môn khoa học khác liên quan, đồng thời vận dụng một cách sáng tạo những kiến thức đó cũng như huy động kiến thức kinh nghiệm của bản thân trong quá trình học tập Đây là một trong những ưu điểm nổi bật của mô hình dạy học này Như vậy, dạy học theo chủ đề có nhiều ưu thế, trong đó nổi bật là:

+ Các kiến thức cần truyền đạt cho học sinh có thể liên quan tới một hay nhiều lĩnh vực, nhiều chuyên ngành khác nhau

+ Các kiến thức cần dạy nằm trong một cấu trúc tổng thể có sự liên hệ chặt chẽ với nhau, việc nhận thức của học sinh đối với những kiến thức đó được định hướng một cách logic dựa trên hệ thống câu hỏi, từ câu hỏi khái quát tới câu hỏi bài học và câu hỏi nội dung

+ Giúp học sinh phát huy tính chủ động, tự tin, tự vận động, năng động, độc lập và tính độc đáo của cá nhân

+ Tận dụng được các phương tiện, công cụ học tập xung quanh học sinh

+ Đảm bảo được tính mềm dẻo và thích ứng cao của giáo dục đối với người học, với đặc điểm cá nhân và nhân cách của họ ( nhu cầu, giá trị, tình cảm, mục đích )

+ Rèn luyện được khả năng làm việc theo nhóm, tính hợp tác của học sinh

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của dạy học theo chủ đề trong dạy học Lịch sử ở trường trung học phổ thông

Với mục tiêu hướng tới hình thành ở học sinh những kĩ năng tư duy, kĩ năng sống và làm việc, việc dạy học theo chủ đề có vai trò và ý nghĩa rất lớn trong việc định hướng nhận thức và hành động của học sinh trong quá trình học tập ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường

1.1.3.1 Vai trò của dạy học theo chủ đề

Có thể nói việc áp dụng mô hình dạy học tích cực như hiện nay, đặc biệt là vận dụng dạy học theo chủ đề chúng ta nhận thấy một điều rằng các thành tố của quá trình dạy học cũng đã có những thay đổi tích cực, phù hợp với nội dung học tập của học sinh, đồng thời đó cũng là những định hướng cho việc thay đổi chương trình, sách giáo khoa sau năm 2015 Đây là vai trò rất quan trọng của việc dạy học theo chủ đề - một định hướng dạy học mới đang được các nhà quản lý, giáo viên chú trọng Thực hiện dạy học theo chủ đề có tác động tích cực tới các yếu tố của quá trình giáo dục:

Theo cách tiếp cận mục tiêu giáo dục tiên tiến, bên cạnh việc xây dựng hệ thống kiến thức, cần chú trọng hơn đến việc hình thành cho học sinh các kĩ năng cần thiết,

gắn việc học của học sinh với các hoạt động thực tiễn ( học bằng hoạt động và thông qua hoạt động ) điều này giúp học sinh vận dụng tốt hơn những kiến thức đã học vào thực tiễn và nội dung học tập thật sự giúp ích cho cuộc sống của họ sau này Có thể thấy từ việc coi trọng rèn luyện các kĩ năng thực hành khoa học, coi trọng việc xây dựng kiến thức dựa trên các hoạt động thực tiễn nên xu hướng xây dựng chương trình trở nên có tính mở hơn dựa trên một chương trình chuẩn, các kiến thức trang bị cho học sinh có liên quan đến nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau, do đó việc dạy học theo chủ đề trong trường phổ thông được chú trọng và phát triển như một điều tất yếu và tự nhiên

Với mục tiêu hướng tới hình thành ở học sinh các kĩ năng tư duy, kĩ năng sống và làm việc, nên trong quá trình học tập theo các chủ đề học sinh không những chiếm lĩnh được tri thức khoa học mang tính tổng thể ( chứ không phải từng khái niệm riêng lẻ )

mà còn được làm quen với cách làm việc khoa học và được rèn luyện các kĩ năng thực hành Các chủ đề này thường được thận trọng, khéo léo lựa chọn và xây dựng bắt nguồn từ thực tiễn cuộc sống mà học sinh đang sống, tạo hứng thú ở học sinh khi tìm hiểu, xử lý các thông tin khoa học và đời sống từ các nguồn khác nhau để cùng giải quyết vấn đề đặt ra Kết quả là bên cạnh kiến thức cốt lõi họ còn thu được rất nhiều kiến thức khác có được do sự tự lực tìm kiếm và xử lý thông tin

Khi mục tiêu giáo dục chú trọng hơn đến việc hình thành ở học sinh các kĩ năng tiến hành nghiên cứu khoa học, thì việc dạy học sẽ chú ý nhiều đến việc tạo cơ hội cho học sinh tham gia hoạt động học tập, quá trình học tập sẽ được tiến hành bằng các hoạt động và thông qua hoạt động Thông qua các hoạt động học tập cụ thể, những kiến thức này sẽ được chính xác hóa dần thành kiến thức khoa học, điều này sẽ làm cho kiến thức mang tính chất thực tiễn cao và được lưu giữ một cách chắc chắn hơn Chính vì thế, dạy học phải chú ý đến các phương pháp tạo cơ hội, tạo điều kiện cho người học tích cực, chủ động, trong quá trình giải quyết các vấn đề thực tiễn trên cơ sở kiến thức được học

Với mô hình dạy học tích cực hiện nay thường ưu tiên việc sử dụng kiến thức vào giải quyết vấn đề thực tiễn đặt ra, học sinh được học các bước tiến hành một bài nghiên cứu

và kĩ năng giải quyết vấn đề từ việc giải quyết vấn đề chứ không phải từ việc tham gia

xây dựng kiến thức như quan niệm dạy học truyền thống quen thuộc Với tinh thần “

học để biết, học để làm, học để cùng chung sống, học để tự khẳng định mình ” , giáo

dục ở mọi quốc gia không thể đứng ngoài xu thế phát triển của xã hội, của khoa học kĩ thuật, phải là lĩnh vực đi đầu trong việc giúp thế hệ trẻ tiếp cận và sử dụng những thành tựu mới của nhân loại, của khoa học hiện đại, có như vậy mới có thể giúp người học “ biết”, từ đó có cơ sở để “ làm” và “ chung sống ” Do đó, công nghệ thông tin là yếu tố quan trọng tác động mạnh mẽ đến nền giáo dục trên toàn thế giới Nó vừa là phương tiện, vừa là nguồn tài nguyên vô hạn hỗ trợ đắc lực cho việc dạy học trong nhà trường nhằm đáp ứng mục tiêu dạy học mới trong tương lai

Hình thức tổ chức dạy học cũng có sự thay đổi Bên cạnh việc tổ chức học tập theo lớp ( với số lượng học sinh ít hơn ), các mô hình tiếp cận dạy học hiện đại chú trọng cách

tổ chức dạy học theo nhóm hợp tác Không gian học tập không bó hẹp trong lớp học

mà mở ra ngoài thực tiễn hơn Thời gian học tập để hoàn thành một nội dung, một chủ

đề không nhất thiết trong 1 – 2 tiết học mà có thể kéo dài trong một vài tuần tùy ý nghĩa, mức độ quan trọng và khó khăn của nội dung kiến thức

Cùng với sự thay đổi về nội dung, phương pháp, phương tiện dạy học, thì cách thức kiểm tra đánh giá cũng có sự thay đổi Việc kiểm tra đánh giá học sinh không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra kết quả mà học sinh đạt được sau một học phần hay một khoảng thời gian định kì nào đó mà sự đánh giá phải được diễn ra trong suốt quá trình dạy học ( đánh giá quá trình ) Nghĩa là không những đánh giá xem học sinh đã biết những gì

mà quan tâm nhiều hơn tới việc đánh giá xem học sinh đã làm gì và làm như thế nào để biết được điều đó

1.1.3.2 Ý nghĩa của dạy học theo chủ đề

là những kiến thức đó được đi theo “ chiều dọc ” cho nên tính khái quát rất cao Các chủ đề luôn có tính chiều sâu, đòi hỏi các em phải có sự tổng hợp, đánh giá cao, và đưa

ra được các ý kiến riêng của cá nhân Các kiến thức này luôn có sự liên kết chặt chẽ, ràng buộc nhau, do đó học sinh sẽ có một kiến thức mới trên nền tảng của những bài học trước đó, qua đó tạo cho các em tính tư duy sáng tạo cao, phát huy được khả năng của bản thân

Ví dụ: với bài 9: Quan hệ quốc tế trong và sau thời kì chiến tranh lạnh

Với chương trình “ đồng tâm” thì mục tiêu kiến thức đạt được sẽ là:

-Biết và hiểu được nguồn gốc của chiến tranh lạnh, những sự kiện dẫn tới tình trạng chiến tranh lanh giữa hai phe – tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa

- Hiểu rõ khái niệm “ chiến tranh lạnh” và tóm tắt được nội dung các cuộc chiến tranh cục bộ đã xảy ra từ năm 1945 đến 1975

- Trình bày được những sự kiện trong xu thế hòa hoãn Đông – Tây giữa hai phe: tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa, những biến đổi của tình hình thế giới sau khi chiến tranh lạnh kết thúc

Với dạy học theo chủ đề, học sinh sẽ được học các chủ đề nhỏ trong chủ đề lớn này là:

“ Crưm – nơi khởi nguồn của trật tự thế giới mới ”; “ Bức màn sắt ”của Sơcsin- điểm khởi đầu chiến tranh lạnh Mối quan hệ hai cực Xô – Mĩ và hai khối Đông - Tây ”;

“Thế giới đơn cực” hay “ Thế giới đa cực”: Sự lựa chọn của Mĩ và Thế giới ”; “ Sự

chuyển hóa các mâu thuẫn thời đại và chiều hướng tập hợp lực lượng trên thế giới

Sau khi học xong các tiểu chủ đề này, học sinh sẽ đạt được kiến thức:

- Trình bày và phân tích được đặc trưng cơ bản của thế giới sau chiến tranh thế giới thứ hai, chính đặc trưng đó đã chi phối quan hệ quốc tế và nền chính trị thế giới

- Trình bày được những biểu hiện của sự đối đầu Đông – Tây trong thời kì chiến tranh lạnh: chiến tranh Đông Dương 1945 – 1954; chiến tranh Triều Tiên 1950 – 1953, chiến tranh Việt Nam 1954 - 1975

- Nêu và giải thích được những biểu hiện của xu hướng hòa hoãn Đông – Tây từ đầu những năm 70 và phân tích những tác động của nó với thế giới

- Giải thích được khái niệm “ trật tự hai cực Ianta ”

- Về kĩ năng

Việc rèn luyện kĩ năng cho học sinh phải dựa trên mục tiêu về kiến thức Với việc dạy học theo chủ đề thì kĩ năng sẽ được phát triển lên một mức cao hơn, không chỉ dừng lại

ở việc phân tích những điều có trong bài hoc học, mà phải có tính tổng hợp cao và phải

có vốn kiến thức xã hội rộng, những vấn đề đưa ra luôn đòi hỏi phải có sự đánh giá, nhận xét mang tính dấu ấn cá nhân cao Dạy học theo chủ đề giúp học sinh hình thành những kĩ năng thật sự cần thiết: khả năng thu thập, tìm kiếm, xử lý thông tin, trao đổi, làm việc nhóm….Đồng thời huy động ở học sinh trí thông minh đa năng

Ví dụ với các tiểu chủ đề: “Thế giới đơn cực” hay “ Thế giới đa cực”: Sự lựa chọn

của Mĩ và Thế giới”; “ Kinh tế thị trường: Xương sống của xu thế khu vực hóa và toàn cầu hóa”; “ Sự chuyển hóa các mâu thuẫn thời đại và chiều hướng tập hợp lực lượng trên thế giới”, muốn phân tích được thì học sinh phải có những vốn kiến thức rộng,

không đơn thuần chỉ có trong sách giáo khoa đồng thời luôn luôn cập nhật thông tin hàng ngày thì mới có thể phân tích, khái quát hóa cao được Đồng thời qua đó rèn luyện cho các em tính tư duy, logic và phát huy tính tích cực của học sinh

- Về thái độ

Qua học theo chủ đề, học sinh có được thái độ yêu – ghét, phản đối – đồng tình rõ ràng, vì những kiến thức mới thu nhận được luôn theo mạch thẳng, các em sẽ có được những thái độ gì sau khi học bài mới và cũng dựa trên nền tảng của bài học cũ Qua đó

sẽ có được một thái độ phổ quát nhất đối với chủ đề lớn mà bản thân đang nghiên cứu

Ví dụ, vẫn với bài học trên thì với chương trình “ đồng tâm” thái độ của học sinh sau khi học xong sẽ là: lên án giới cầm quyền Mĩ và các nước phương Tây trong việc gây nên chiến tranh lạnh

Nhưng với dạy học theo chủ đề thì thái độ của học sinh sẽ là “Lên án giới cầm quyền

Mĩ, các nước tư bản phương Tây trong việc gây ra chiến tranh lạnh và chiến tranh cục

bộ ở Việt Nam, Triều Tiên…Đồng thời tự hào về những thắng lợi của nhân dân Việt Nam trong cuộc chiến tranh chống Mĩ, từ đó có ý thức trách nhiệm bảo vệ Tổ Quốc và

chế độ xã hội chủ nghĩa hiện nay

1.2.Cơ sở thực tiễn

1.2.1.Thực trạng việc dạy học lịch sử ở trường Trung học phổ thông hiện nay

Trong những năm gần đây, dư luận xã hội dành sự quan tâm đặc biệt đến chất lượng giáo dục nói chung, chất lượng giảng dạy bộ môn Lịch sử nói riêng Hầu hết các ý kiến đều bày tỏ sự bức xúc về sự giảm sút của chất lượng bộ môn Lịch sử trong các kì thi tốt nghiệp trung học phổ thông và tuyển sinh vào đại học cao đẳng, đặc biệt là sự hiểu biết về lịch sử nước nhà của học sinh Kết quả điểm thi trong các kì thi đại học cao đẳng đạt quá thấp, nhiều thí sinh bài điểm 0, có năm chỉ có 4% trên trung bình Thực trạng nói trên cùng với dư luận xã hội đã gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh đối với những người làm công tác quản lý giáo dục, đặc biệt là đối với giáo viên trực tiếp giảng dạy

bộ môn Lịch sử

Khi nói tới sự giảm sút của chất lượng giảng dạy bộ môn Lịch sử, có nhiều ý kiến khác nhau: đối với những người trực tiếp giảng dạy thì cho rằng nguyên nhân chất lượng thấp là do chương trình, sách giáo khoa chưa phù hợp, còn nặng nề, đề thi và đáp án còn bất cập so với điều kiện dạy, học và trình độ học sinh; các em học sinh không thích học môn Lịch sử, khả năng học của học sinh yếu; đối với những người làm công tác

cụ hỗ trợ còn ít….Hi vọng rằng sau năm 2015 cùng với sự đổi mới về chương trình sách giáo khoa, phương pháp dạy học, dạy học theo chủ đề sẽ được các giáo viên áp dụng một cách rộng rãi, phát huy tính tích cực của học sinh

1.2.2.Thực trạng việc dạy học lịch sử theo chủ đề ở trường Trung học phổ thông

1.2.2.1.Đối với giáo viên

Việc tiến hành điều tra khảo sát về thực trạng dạy học Lịch sử nói chung, thực trạng tổ chức hướng dẫn học sinh học Lịch sử theo chủ đề là rất cần thiết Kết quả điều tra khảo sát là co sở để đưa ra những kết luận và yêu cầu đặt ra cần giải quyết nhằm nâng cao chất lượng dạy và học môn Lịch sử, trong đó nhấn mạnh vào vận dụng dạy học theo chủ đề ở trường phổ thông Chúng tôi khảo sát 04 giáo viên dạy môn Lịch sử ở trường THPT Văn Lâm – Hưng Yên, kết quả thu được:

Câu 1: 100% giáo viên đồng ý bộ môn Lịch sử là một môn học rất cần thiết

Câu 2: dạy học lịch sử ở trường phổ thông có vai trò và ý nghĩa: 50% Những chủ đề

đưa ra có tính chiều sâu và tổng hợp cao, thách thức học sinh đào sâu kiến thức và kích

thích tư duy; 25% Cung cấp những cơ hội tiếp cận với nhiều lĩnh vực; 25% Thúc đẩy

học sinh phát huy một cách tối đa kiến thức kinh nghiệm và tính tự giác của mình trong

học tập

Câu 3: Kiến thức lịch sử có vai trò: 100% giáo viên đồng tình với vai trò : giáo dục tư

tưởng tình cảm cho thế hệ trẻ; Lịch sử đưa ra những định hướng; Lịch sử kiểm nghiệm

định hướng

Câu 4: Các phương pháp sử dụng trong dạy học lịch sử: 50%Thuyết trình

25% Thảo luận nhóm; 25% Dự án

Câu 5: Dạy học lịch sử theo chủ đề: 75% cần thiết; 25% rất cần thiết

Câu 6: Mức độ dạy học lịch sử theo chủ đề: 25% chưa khi nào; 50% thỉnh thoảng; 25%

thường xuyên

Câu 7: Dạy học lịch sử theo chủ đề có tác dụng:100% giáo viên đều đồng ý dạy học

theo chủ đề sẽ: phát triển tư duy cho học sinh; học sinh được phát triển các kĩ năng, kĩ

xảo; kiến thức học sinh thu nhận được theo một hệ thống và logic

Câu 8: Dạy học lịch sử theo chủ đề phát triển kĩ năng tư duy, tự học cho học sinh vì:

25% Học sinh được tiếp cận nhiều nguồn tài liệu; 25% Học sinh được tham gia trực

tiếp vào quá trình xây dựng bài học; 25% Các vấn đề giáo viên đưa ra luôn đòi hỏi phải

có sự tổng hợp, khái quát; 25% Ý kiến khác

Câu 9: Các phương pháp có ưu thế khi dạy học lịch sử theo chủ đề là: 50% Nêu vấn

đề; 25% Dự án; 0%Hợp đồng; 25%Thuyết trình kết hợp với thảo luận nhóm

Câu 10: 100% giáo viên đều cho rằng phương pháp dạy học theo dự án là cách thức

giáo viên tổ chức cho học sinh thực hiện môt nhiệm vụ học tập phức hợp có tính thực

tiễn cao, học sinh là người tự lập kế hoạch, chủ động thực hiện, sáng tạo ra các sản

phẩm nhất định và đánh giá kết quả đạt được

Câu 11: Những khó khăn khi dạy học lịch sử theo chủ đề: 25% thiếu tài liệu; 25% chưa

biết cách xây dựng các chủ đề; 25% mất thời gian chuẩn bị; 25% học sinh không tích

cực tham gia

Câu 12: 100% các giáo viên đống ý là nên thiết kế các chủ đề của Lịch sử thế giới (

1945 – 2000): Quan hệ quốc tế trong và sau chiến tranh lạnh; Những thăng trầm của