Vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay

Một bộ phận người dân có xu hướng sùng bái các tác phẩm văn hóa, nghệ thuật nước ngoài một cách thái quá làm ảnh hưởng đến việc xây dựng nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc.Chú ý: Trong v

VIỆN HÀN LÂM

KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN NGỌC ÁNH

VAI TRÒ CỦA QUAN ĐIỂM THẨM MỸ TRONG

GIÁO DỤC THẨM MỸ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội - 2017

VIỆN HÀN LÂM

KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN NGỌC ÁNH

VAI TRÒ CỦA QUAN ĐIỂM THẨM MỸ TRONG

GIÁO DỤC THẨM MỸ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

Chuyên ngành : Mỹ học

Mã số : 62 22 03 07

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS Phạm Hồng Thái

2 PGS.TS Nguyễn Văn Phúc

Hà Nội - 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu độc lập của riêng tôi trên cơ sở tiếp thu ý kiến của các tác giả đi trước dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Phạm Hồng Thái và PGS.TS Nguyễn Văn Phúc

Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và hoàn toàn tôn trọng sự thật

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

Tác giả luận án

Nguyễn Ngọc Ánh

MỤC LỤC

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN

Chương 2: VAI TRÒ CỦA QUAN ĐIỂM THẨM MỸ TRONG GIÁO DỤC

2.1 Một số vấn đề lý luận về quan điểm thẩm mỹ và giáo dục thẩm mỹ 25

Chương 3: THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA QUAN ĐIỂM THẨM MỸ

3.1 Những yếu tố cơ bản tác động đến vai trò của quan điểm thẩm mỹ

3.2 Những thành tựu trong việc thực hiện vai trò của quan điểm thẩm mỹ

3.3 Những hạn chế trong việc thực hiện vai trò của quan điểm thẩm mỹ

Chương 4: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA

QUAN ĐIỂM THẨM MỸ TRONG GIÁO DỤC THẨM MỸ

CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng Cộng sản Việt Nam, đất nước ta bước sang một trang mới, đó là thời kỳ đổi mới toàn diện với những chính sách mở cửa hội nhập, giao lưu cùng các nước trong khu vực và trên thế giới cả về chính trị, kinh tế, văn hóa Trong quá trình đó, bên cạnh sự chuyển biến lớn lao của đời sống kinh tế; đời sống văn hóa tinh thần, trong đó có các quan điểm, thị hiếu, nhu cầu thẩm mỹ của người dân cũng đang biến đổi rất nhanh chóng Văn kiện Đại

hội đại biểu toàn quốc lần XII của Đảng đã đưa ra nhiệm vụ trong tâm: “Phát huy

nhân tố con người trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội; tập trung xây dựng con người về đạo đức, nhân cách, lối sống, trí tuệ và năng lực làm việc; xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh” [26, tr.434]

Mặc dù vậy trong lĩnh vực đời sống thẩm mỹ hiện nay, bên cạnh những biểu hiện của các quan điểm thẩm mỹ,lành mạnh, tích cực, n cũng đang xuất hiện không ít những quan điểm trái chiều với những diễn biến phức tạp, đáng lo ngại

Do tác động của kinh tế thị trường trong thời đại toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, cuộc đấu tranh giữa các giá trị văn hóa, thẩm mỹ chân chính với những cái tầm thường, thấp hèn ở nước ta diễn ra ngày một quyết liệt dưới mọi hình thức Bên cạnh việc tiếp biến những giá trị hẩm mỹ tiến bộ của nhân loại, không ít những cái xấu đang len lỏi vào đời sống tư tưởng của người dân Sự du nhập của những

tư tưởng, trào lưu văn hóa, nghệ thuật từ bên ngoài tuy làm phong phú thêm đời sống tinh thần của người dân song cũng làm cho việc định hướng giá trị trở nên phức tạp, tạo sự hoài nghi về những giá trị tốt đẹp của dân tộc, trong đó có những giá trị của chủ nghĩa xã hội Những mặt xấu này không những đã khơi dậy các quan điểm sai trái, , những thị hiếu tầm thường, mà còn có tác động kìm hãm sự phát triểnnhững quan điểm thẩm mỹ cao đẹp, lành mạnh, làm suy thoái các giá trị truyền thống đã từng in sâu vào tâm hồn, tình cảm, tư tưởng của nhân dân ta qua nhiều thế hệ Trong khi đó, việc quản lý các hoạt động thông tin đại chúng và văn hóa phẩm còn lỏng lẻo, xu hướng thương mại hóa, chiều theo những thị hiếu thấp kém, làm cho chức năng giáo dục tư tưởng và thẩm mỹ của văn học nghệ thuật bị

suy giảm

Trong thời gian qua, nghệ thuật học, mỹ học Việt Nam đã trải qua không ít những bước thăng trầm cùng những biến chuyển của lịch sử, nhưng qua mỗi bước phát triển đó, quan điểm thẩm mỹ của dân tộc ta đều thấm nhuần tư tưởng cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin và Đảng Cộng sản Việt Nam Cuộc đấu tranh bảo

vệ những tư tưởng, quan điểm thẩm mỹ tốt đẹp, chân chính trước sự xuất hiện của những văn hóa lai căng, thấp hèn càng đòi hỏi chúng ta phải quán triệt sâu sắc hơn nữa quan điểm thẩm mỹ của Mác - Lênin trong sự nghiệp xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong xu thế hội nhập hiện nay

Nhận thức rõ tầm quan trọng của quan điểm thẩm mỹ đối với sự nghiệp xây dựng con người Việt Nam mới, trong Nghị quyết Hội nghị Trung ương 9 khóa XI, Đảng ta đã xác định rõ nhiệm vụ: “Hướng các hoạt động văn hóa, giáo dục, khoa học vào việc xây dựng con người có thế giới quan khoa học, hướng tới chân - thiện

- mỹ Gắn xây dựng, rèn luyện đạo đức với thực hiện quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân Nâng cao trí lực, bồi dưỡng tri thức cho con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

và hội nhập quốc tế, của kinh tế tri thức và xã hội học tập Đúc kết và xây dựng hệ giá trị chuẩn của con người Việt Nam thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế” [24, tr.49-50]

Trong bối cảnh đó, giáo dục thẩm mỹ là một bộ phận quan trọng trong mỹ học Mác - Lênin, có nhiệm vụ lớn trong xây dựng nền văn hóa mới, con người mới ở nước ta mà mục tiêu trọng tâm là tạo cơ sở đúng đắn cho mọi hoạt động thưởng thức, đánh giá và sáng tạo thẩm mỹ của chủ thể Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI tiếp tục nhấn mạnh: “Tăng cường giáo dục nghệ thuật, nâng cao năng lực cảm thụ thẩm mỹ cho nhân dân, đặc biệt là thanh niên, thiếu niên Phát huy vai trò của văn học

- nghệ thuật trong việc bồi dưỡng tâm hồn, tình cảm của con người Bảo đảm quyền hưởng thụ và sáng tạo văn hóa của mỗi người dân và của cộng đồng” [24, tr.50]

Giáo dục thẩm mỹ không chỉ bó hẹp trong giáo dục nhà trường mà còn chịu sự tác động của đời sống thẩm mỹ với các quan điểm thẩm mỹ phong phú, đa dạng Nội dung tư tưởng của giáo dục thẩm mỹ ở nước ta thấm nhuần quan điểm của Đảng, Nhà nước về các giá trị cao quý của con người Nó hướng tới hình thành

những thị hiếu tốt, tình cảm phong phú, lý tưởng thẩm mỹ cao đẹp để con người có

sự phát triển hài hòa giữa cá nhân và cộng đồng, giữa truyền thống và hiện đại Điều 2 Luật Giáo dục Việt Nam năm 2005 cũng đã nhấn mạnh: “Mục tiêu giáo dục

là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [89]

Tuy nhiên, việc giáo dục thẩm mỹ ở nước ta vẫn tồn tại những bất cập và chưa được quan tâm đúng mức Trong khi thực tiễn đang vận động và biến đổi không ngừng; công nghệ truyền thông có thể nối liền mọi khoảng cách; đặc biệt thế hệ trẻ Việt Nam năng động và không ngừng học tập, tìm hiểu những nhu cầu thẩm mỹ mới lạ thì chúng ta lại quá xem nhẹ việc mở rộng các hình thức giáo dục thẩm mỹ, chưa chú ý nhiều tới phát huy vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm

mỹ, chưa sát sao trong việc quản lý các kênh truyền thông đại chúng Trong thời gian qua đã xuất hiện sự lệch lạc trong xu hướng thương mại hóa nghệ thuật khiến bản chất của một số loại hình nghệ thuật bị mất đi giá trị ban đầu Một bộ phận người dân có xu hướng sùng bái các tác phẩm văn hóa, nghệ thuật nước ngoài một cách thái quá làm ảnh hưởng đến việc xây dựng nền văn hóa đậm đà bản sắc dân

tộc(.Chú ý: Trong văn phong khoa học tối kỵ việc sử dụng các thuật ngữ, cách nêu ý

kiến có tính mơ hồ như câu trên)

Như vậy, từ thực trạng những biểu hiện quan điểm thẩm mỹ hiện nay ở nước

ta và những định hướng giáo dục thẩm mỹ trong các văn kiện của Đảng gần đây cho thấy việc tiếp tục khẳng định và phát huy vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong việc hình thành nhân cách con người Việt Nam hiện đại đang là đòi hỏi cấp bách không chỉ về mặt lý luận mà còn cả về thực tiễn Vì vậy, nghiên cứu sinh lựa chọn vấn đề

“Vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay”

làm đề tài nghiên cứu luận án tiến sĩ

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của luận án là làm sáng tỏ vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ, thực trạng phát huy vai trò đó trong giáo dục thời gian qua, từ đó đề

xuất những giải pháp nhằm phát huy vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, luận án có nhiệm vụ:

Thứ nhất, phân tích làm rõ khái niệm, nội dung, những đặc trưng cơ bản của

quan điểm thẩm mỹ và giáo dục thẩm mỹ, vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ

Thứ hai, phân tích, đánh giá thực trạng vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo

dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay, từ đó xác định những vấn đề đặt ra từ thực trạng

Thứ ba, đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy vai trò của quan điểm thẩm

mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong phạm vi mỹ học và khuôn khổ của luận án tiến sĩ triết học, luận án tập trung nghiên cứu vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta gắn với việc phát huy các giá trị thẩm mỹ truyền thống dân tộc và đường lối văn hóa văn nghệ của Đảng Cộng sản Việt Nam

Về không gian, luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu vai trò của quan điểm

cảnh văn hóa - chính trị - kinh tế - xã hội của đất nước và quốc tế,

Về thời gian, luận án nghiên cứu từ năm 1986, khi thực hiện đường lối Đổi mới do Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng và lãnh đạo Những vấn đề được cập nhật trong thời gian khác chỉ nhằm so sánh và làm rõ các vấn đề trình bày ở giai đoạn này

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

4.1 Cơ sở lý luận

Luận án dựa trên cơ sở lý luận của mỹ học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và những quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về các vấn đề mỹ học và

văn hóa nghệ thuật Luận án có kế thừa một số thành tựu của các công trình nghiên cứu liên quan đã công bố của các tác giả đi trước

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, luận án lấy

mỹ học Mác - Lênin làm cơ sở lí luận kết hợp với sử dụng một số phương pháp sau:

- Phương pháp lịch sử - logic: Đối tượng nghiên cứu luôn được đặt trong mối

quan hệ với những điều kiện lịch sử cụ thể để thấy được logic vận động của vai trò

của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ

- Phương pháp hệ thống: Đây là phương pháp quan trọng giúp nghiên cứu

sinh có cách tiếp cận hợp lý về vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong tương quan chung của nội dung giáo dục thẩm mỹ, giữa giáo dục thẩm mỹ và các hình thức giáo

dục khác

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Thông qua việc tổng hợp, phân tích các tư

liệu liên quan đã làm cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc đánh giá thực trạng và giải pháp phát huy vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay

- Phương pháp so sánh: Phương pháp này giúp nhận diện được bản chất và

hiện tượng, nội dung và hình thức trong nghiên cứu vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ Qua đó, một mặt thấy được những đặc trưng cơ bản về vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ, mặt khác, tiếp thu có chọn lọc những hạt nhân hợp lý trong những nghiên cứu về vai trò của quan điểm thẩm mỹ ở trong và ngoài nước, để giải quyết những vấn đề đặt ra trong luận án

- Phương pháp liên ngành: Luận án có sử dụng thành tựu của các ngành khoa

học xã hội và nhân văn như: triết học, mỹ học, lý luận và phê bình văn học nghệ thuật, đạo đức học, tâm lý học, giáo dục học, xã hội học để làm rõ bản chất chính trị, xã hội, thẩm mỹ của vai trò quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ

- Phương pháp điều tra xã hội học: Với việc sử dụng bảng hỏi điều tra xã hội

học với đối tượng là một bộ phận người dân, sinh viên trên địa bản Hà Nội đã cung cấp cho luận án những số liệu thực tiễn quan trọng trong nghiên cứu thực trạng hình thành và phát huy vai trò quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay, từ đó có những giải pháp cụ thể hơn nhằm phát huy vai trò quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay

5 Những đóng góp mới về khoa học của luận án

Về mặt lý luận: Luận án góp phần làm rõ vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong

giáo dục thẩm mỹ Thông qua sự phân tích khái niệm, nội dung, những đặc trưng cơ bản của quan điểm thẩm mỹ và giáo dục thẩm mỹ, luận án góp phần khẳng định tầm quan trọng của vai trò của quan điểm thẩm mỹ đối với giáo dục thẩm mỹ, nội dung cốt lõi, ảnh hưởng và mức độ thành công của việc giáo dục thẩm mỹ bằng quan điểm thẩm mỹ ở nước ta hiện nay

Về mặt thực tiễn: Luận án phân tích, đánh giá thực trạng vai trò của quan điểm

thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta thời gian qua, từ đó đề xuất một số giải pháp phát huy vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

6.1 Ý nghĩa lý luận

Luận án góp phần bổ sung và phát triển những vấn đề lý luận về quan điểm thẩm mỹ, giáo dục thẩm mỹ và vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay, từ đó khẳng định việc chủ động vận dụng quan điểm thẩm mỹ tiến bộ trong giáo dục thẩm mỹ có ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan trọng trong hình thành và phát triển các năng lực thẩm mỹ của con người

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan, tổ chức, cá nhân nghiên cứu và giảng dạy mỹ học, đặc biệt là các hoạt động gắn liền với giáo dục thẩm mỹ, giúp các cán bộ, giáo viên, học sinh, sinh viên nâng cao nhận thức về quan điểm thẩm mỹ và ảnh hưởng của nó trong hoạt động giáo dục thẩm mỹ; từ đó

có những quan điểm thẩm mỹ đúng đắn trong nhận thức, thưởng thức và sáng tạo nghệ thuật

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chương, 10 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

1.1.1 Những công trình nghiên cứu lý luận liên quan đến quan điểm thẩm

mỹ, giáo dục thẩm mỹ và vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ

Đánh giá cao vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong việc giáo dục hình thành nhân cách con người cho nên từ lâu trong lịch sử phát triển của Mỹ học, một số nhà

Mỹ học nổi tiếng đã đề cập, nghiên cứu vấn đề này Sự nghiên cứu quan điểm thẩm

mỹ cũng như vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ngày càng được quan tâm nhiều hơn trong các giai đoạn về sau này, nhất là khi vấn đề xây dựng hình mẫu con người lý tưởng cho xã hội mới - xã hội chủ nghĩa được đặt ra

Có thể tổng quan vấn đề nghiên cứu có liên quan đến đề tài của luận án ở ba khía cạnh chính là: Về quan điểm thẩm mỹ, về giáo dục thẩm mỹ và về vai trò của quan

điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ

1.1.1.1 Về quan điểm thẩm mỹ

Quan điểm thẩm mỹ là khái niệm còn có những cách hiểu khác nhau về cách tiếp cận, nội dung, phạm vi cũng như nội hàm Nó ra đời cùng lịch sử đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm trong lịch sử mỹ học từ hơn 2000 năm nay Có thể thấy rõ điều đó trong tư tưởng mỹ học của những đại diện lớn nhất cho các giai đoạn phát triển của mỹ học nhân loại như: Platon (427 - 347 TCN), Aristote (384 - 322 TCN), Leonardo da Vinci (1452 - 1519), Sepxberi (1671 - 1713), Montesquieu (1689 - 1755), Diderot (1713 - 1784), Baumgacten (1714 - 1762), Kant (1724 - 1804), Lessing (1729 - 1781), Hegel (1770 - 1831), Bielinxki (1811 - 1848), Tsecnưsepxki (1828 - 1889)…Trong đó có thể kể đến một vài công trình tiêu biểu sau:

Trước tiên phải kể đến tác phẩm “Nghệ thuật thơ ca” của Aristote [4] Đây

được coi là tác phẩm có tính chất nền móng cho sự phát triển quan điểm thẩm mỹ duy vật sau này Aristote nghiên cứu một cách hệ thống các vấn đề: bản chất của cái đẹp, cái bi, cái hài, nghệ thuật, thanh lọc…trong 26 đoạn tạo thành 26 phần của

cuốn Thi pháp Theo ông, khởi nguồn trong quan điểm thẩm mỹ về mọi yếu tố này đều được bắt đầu từ sự “bắt chước” Nếu có quan điểm khác nhau thì chỉ là “đối tượng bắt chước khác nhau, bắt chước bằng phương thức và loại hình dùng để bắt chước khác nhau, mục đích của sự bắt chước cũng khác nhau” [70, tr.15] Mỹ học của ông thấm nhuần ý nghĩa nhân bản cao cả bên cạnh tính duy vật sâu sắc Tính lý tưởng được khẳng định cùng với tính hiện thực Ông cũng đặc biệt đề cao ý nghĩa nhận thức và ý nghĩa giáo dục thẩm mỹ bằng nghệ thuật

Thời Phục hưng, trong cuốn “Bàn về hội họa” [Theo 160] của danh họa nổi

tiếng Italia - Leonardo da Vinci, ông kiến giải, cái đẹp tồn tại trong những thuộc tính của chính bản thân sự vật, hiện tượng, trong sự kết hợp hài hòa giữa các bộ phận, nhất là màu sắc và âm thanh Trong tác phẩm này, ông thể hiện quan điểm chiếm lĩnh cái đẹp ở người nghệ sỹ bằng việc vận dụng các phương tiện khoa học Ông đặt nghệ thuật, cụ thể là hội họa, ngang hàng với khoa học về ý nghĩa và phương thức phản ánh thực tại Vì thế ông khẳng định: “Chúng ta học tập tự nhiên chứ không học tập các họa sỹ khác, những người mà bản thân họ cũng chỉ là con đẻ

của tự nhiên mà thôi” [Theo 160]

Kế đến, trong tác phẩm “Nghiên cứu triết học về nguồn gốc và bản chất của

cái đẹp” [Theo 160] của nhà triết học, nhà văn, nhà lý luận nghệ thuật thời Khai

sáng Pháp Diderot Ông nhất quán bảo vệ quan điểm thẩm mỹ coi cái đẹp là thuộc tính của nhiều đồ vật, sự vật khách quan Theo ông, nghệ thuật là sự tái hiện của tự nhiên Vì vậy, ông yêu cầu nghệ thuật phải là công cụ đắc lực để giáo dục con

người: “Giới thiệu cái đạo đức cho người ta noi theo, cái tật xấu cho người ta lên

án, cái lố bịch cho người ta thấy rõ - đó là nhiệm vụ của bất cứ một người chân chính nào cầm bút viết, cầm bút vẽ, cầm dao khắc” [Theo 160] Vai trò của quan

điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ cũng từ đây mà được hình thành

Ở Đức, thời cận đại, Hegel với tác phẩm “Mỹ học” [53] đã đưa ra những

nghiên cứu thể hiện quan điểm thẩm mỹ một cách rất công phu Mỹ học của Hegel xuất phát từ quan điểm về hiện tượng luận tinh thần Tinh thần tuyệt đối lần lượt được thể hiện trong cách tiếp cận nghệ thuật, tôn giáo và triết học Các quan điểm

thẩm mỹ của ông được trình bày ngay trong các tác phẩm “Hiện tượng luận tinh

thần”, “Bách khoa toàn thư”, “Triết học tinh thần”, tập trung nhất vẫn là tập bài

giảng “Mỹ học” của ông tại trường đại học Béclin và trường đại học Hayđenbéc từ

năm 1817 đến năm 1829 Tác phẩm đã luận giải sâu sắc trên quan điểm gắn chặt với lịch sử vấn đề, đặc biệt là các vấn đề nghệ thuật

Ở Liên Xô trước đây, lý luận mỹ học đã trở thành vũ khí đấu tranh chính trị, nhiều nhà mỹ học đều đứng trên lập trường duy vật để giải quyết các vấn đề thẩm

mỹ, tiêu biểu như: Bielinxki, Tsécnưsépxki, M.Ốpxiannhicốp Bielinxki đã đứng trên lập trường duy vật để giải thích các vấn đề của nghệ thuật nên với ông nghệ

thuật là “sự tái hiện của cuộc sống” Từ đó ông đồng tình với quan điểm của các

nhà nghệ thuật theo khuynh hướng hiện thực, đề cao tính tư tưởng và tính nhân dân sâu sắc Đến Tsécnưsépxki, tiếp tục quan điểm mỹ học duy vật của Bielinxki, ông

khẳng định dứt khoát “cái đẹp là cuộc sống” Quan điểm này được ông bảo vệ và làm rõ trong nhiều sáng tác sau đó Ông cho rằng “Nghệ thuật là cuốn sách giáo

khoa của cuộc sống” và lý luận, nghệ thuật phản ánh thực tại nên cái đẹp trong thực

tại bao giờ cũng cao hơn cái đẹp trong nghệ thuật Ông còn yêu cầu nghệ thuật chân chính cần vạch rõ cái ác, cái chuyên quyền bạo lực, đồng thời dẫn đường cho nhân dân con đường đi tới cuộc sống tốt đẹp hơn Tiếp theo các bậc tiền bối, trong cuốn

“Mỹ học cơ bản và nâng cao” của M.Ốpxiannhicốp [127] đã luận giải khá đầy đủ

các nội hàm của đời sống thẩm mỹ Các vấn đề mỹ học cơ bản đều được ông trình bày cụ thể, khoa học Theo các ông, quan điểm thẩm mỹ là những nghiên cứu xoay quanh việc giải quyết những vấn đề liên quan tới cái đẹp và nghệ thuật Dù chưa có một khái niệm riêng cho quan điểm thẩm mỹ, nhưng nhìn chung quan điểm thẩm mỹ

đã được nhà mỹ học này tiếp cận như một nội dung quan trọng của khoa học mỹ học

Trong tác phẩm “Nghệ thuật và đời sống xã hội” của Plêkhanốp [130] đã chỉ

rõ sự phụ thuộc khăng khít giữa tính chất của sự cảm thụ thẩm mỹ của con người với tính chất của các điều kiện sinh hoạt, điều kiện sống của một xã hội nhất định Ông đưa ra quan điểm: “Bản tính con người khiến họ có thể có những cảm giác và quan niệm thẩm mỹ Những điều kiện sinh hoạt của họ cải biến những tiềm thế ấy thành hiện thực, chính là tùy theo các điều kiện ấy mà một con người xã hội nhất định (hoặc nói cho đúng hơn, một xã hội nào đó, một dân tộc nào đó, một giai cấp nào đó)

có chính là những thị hiếu và quan niệm thẩm mỹ này, chứ không phải là những thị hiếu và quan niệm thẩm mỹ khác” [130, tr.134] Trong tác phẩm, Plêkhanốp đã viện

dẫn nhiều ví dụ phong phú để làm cơ sở cho kết luận của mình, thể hiện rõ quan điểm thẩm mỹ, đó là gắn liền đời sống nghệ thuật với đời sống xã hội

Ở Việt Nam, quan điểm thẩm mỹ cũng được các nhà nghiên cứu mỹ học, văn học và nghệ thuật học đặc biệt quan tâm Tiêu biểu trong đó có tác phẩm của các tác

giả hàng đầu trong lĩnh vực mỹ học hiện nay như tác phẩm “Đẹp” của tác giả Vũ

Khiêu [80], các công trình viết chung của tác giả Đỗ Huy và Đỗ Văn Khang như

cuốn sách “Mỹ học Mác - Lênin” [72], “Giáo trình Mỹ học cơ sở” [77]; “Giáo trình

Đại cương về những khuynh hướng cơ bản trong lịch sử mỹ học” của hai tác giả Đỗ

Huy và Vũ Trọng Dung đồng chủ biên [65] và các tác phẩm khác như “Giáo trình

mỹ học đại cương” của tác giả Nguyễn Văn Huyên chủ biên [70]; cuốn sách “Mỹ học đại cương” [159] của Lê Ngọc Trà, Lâm Vinh, Huỳnh Như Phương Trên cơ sở

nghiên cứu các khuynh hướng mỹ học, các công trình này nhìn chung đã đề cập một cách đầy đủ về quan điểm thẩm mỹ của các nhà mỹ học, các trường phái trong lịch sử nghiên cứu mỹ học từ quan điểm thẩm mỹ duy vật chất phác, quan điểm thẩm mỹ duy tâm khách quan, duy tâm chủ quan, tới quan điểm thẩm mỹ biện chứng của C.Mác, Ph.Ăngghen Có thể coi đây là cơ sở lý luận cơ bản cho tác giả tham khảo để hoàn thành luận án của mình, nhưng để đưa ra một khái niệm về quan điểm thẩm mỹ thì chưa có một nhà nghiên cứu nào đề cập tới một cách rõ ràng

Ngoài các công trình nêu trên, một số nghiên cứu của các tác giả khác có đề cập đến quan điểm thẩm mỹ trong mối quan hệ với các yếu tố liên quan trong khoa học

mỹ học như: ý kiến của tác giả Đào Duy Thanh cho rằng quan điểm thẩm mỹ là một trong những thiết chế xã hội có tác động mật thiết đến biển hiện của thị hiếu thẩm

mỹ Ông viết “Mặc dù thị hiếu thẩm mỹ mang tính cá nhân, song những phán đoán,

đánh giá thị hiếu thẩm mỹ lại bị chi phối bởi những quan điểm thẩm mỹ, quan điểm chính trị, đạo đức, triết học” [146], muốn xây dựng thị hiếu thẩm mỹ tốt đẹp và lành

mạnh cần chú ý tới mối quan hệ cũng như sự tác động từ những thiết chế xã hội này Bàn về khái niệm của quan điểm thẩm mỹ, tác giả Phạm Quang Trung là một trong số ít tác giả đưa ra quan điểm cụ thể: “Quan điểm thẩm mỹ là một bộ phận

hợp thành thế giới quan của cá nhân và xã hội” [160] Theo ông: “Quan điểm thẩm

mỹ là sự khái quát nhu cầu thẩm mỹ của xã hội và hoạt động thẩm mỹ của con người Đó là những nguyên tắc tiếp cận các hiện tượng và quá trình thẩm mỹ ngoài

đời sống và trong nghệ thuật Do vậy, quan điểm thẩm mỹ chỉ đạo mọi hoạt động

thẩm mỹ, đặc biệt là hoạt động nghệ thuật của người nghệ sĩ” [160] Như vậy, tác

giả đã nhìn nhận quan điểm thẩm mỹ như một yếu tố có tính định hướng, chỉ đạo và chi phối mọi hoạt động thẩm mỹ của con người và xã hội

Bên cạnh các nghiên cứu có đề cập tới quan điểm thẩm mỹ, các bài viết còn lại

đi theo hai hướng: một là nhìn nhận quan điểm thẩm mỹ với tư cách các vấn đề khoa học: “Quan điểm thẩm mỹ và sử thi trong văn học” của tác giả Lã Nhâm Thìn [149], “Tư tưởng thẩm mỹ của Nguyễn Du trong tác phẩm Truyện Kiều” luận văn thạc sĩ triết học của Lê Thị Thùy [152], “Quan niệm về cái đẹp của mỹ học cổ đại” của Nguyễn Quỳnh Anh [2], “Từ nhân sinh quan đến thẩm mỹ quan của Nguyễn

Đình Chiểu” của Vũ Đình Liên [86], “Quan điểm thẩm mỹ âm nhạc của Đắc Tâm đối với ca khúc nước ngoài” của Đắc Tâm [138], “Người phụ nữ đẹp theo quan điểm thẩm mỹ Việt Nam trong văn chương” của Lê Thị Minh Huyền [71]…, hai là,

nhìn nhận quan điểm thẩm mỹ với tư cách các vấn đề thẩm mỹ trong cuộc sống

như: “Chín quan niệm thẩm mỹ trong văn hóa Nhật Bản” của website Viet SSE [9],

“Quan điểm thẩm mỹ kinh dị:“gọt chân”vừa giày cao gót” của website Vietnamnet [131], “Những quan điểm thẩm mỹ kiến trúc hiện đại” của website

noingoaithat.info [124]… Nhìn chung, các bài viết mới chỉ nhắc đến quan điểm thẩm mỹ như một thuật ngữ để làm rõ hơn vấn đề nghiên cứu chứ chưa đi sâu luận bàn và giải thích về khái niệm này

1.1.1.2 Về giáo dục thẩm mỹ

Giáo dục thẩm mỹ là một nội dung quan trọng trong việc hình thành, xây dựng

và phát triển hệ thống mỹ học trên thế giới Chính vì thế, lĩnh vực nghiên cứu này từ lâu đã thu hút sự quan tâm của rất nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước

Ở Đức, người nghiên cứu về các vấn đề thẩm mỹ một cách khá đầy đủ và công phu là Kant Kant đã coi nghệ thuật và các hoạt động của thị hiếu có ảnh hưởng tới các quá trình tự giác giáo dục thẩm mỹ

Kế theo, trong Các lá thư về giáo dục thẩm mỹ cho con người của nhà triết học

Schiller đã đề xuất một cương lĩnh giáo dục thẩm mỹ nổi tiếng với mục tiêu tạo ra cái lợi sẽ gắn với cái chân, cái thiện, cái mỹ Schiller quan niệm, thế giới là một nơi

"không có ai chỉ đơn thuần là một phương tiện, không có ai là nô lệ" Để thế giới

này đạt tới cảnh giới đó thì không thể làm bằng bạo lực mà phải bằng giáo dục thẩm

mỹ - đó là quan điểm vĩ đại khẳng định vai trò, vị trí của giáo dục và cho rằng “phải vận

dụng việc giáo dục thẩm mỹ để khôi phục tính cách hoàn chỉnh” của con người

Trong các bài giảng mỹ học của Hegel, ông đã đưa ra quan điểm về nghệ thuật

và sự tự sản sinh ra nhân cách văn hóa Lần đầu tiên trong lịch sử phát triển của mỹ học, qua các bài giảng của mình, Hegel đã coi nghệ thuật là sản phẩm của quá trình vận động của tinh thần tuyệt đối và đến lượt mình, nghệ thuật trở thành chiếc chìa khóa mở ra các vấn đề lớn lao của con người

Ở Nga, với các tác phẩm “Nhu cầu thẩm mỹ” của A.Giđrian [46], “Nguyên lý

mỹ học Mác - Lênin” của I.U.Lukin và V.C.Xcacherơsíccốp [90] và “Cơ sở lý luận văn hóa Mác - Lênin” của Ác-môn-đốp [1], các tác giả này đã nghiên cứu những

vấn đề cơ bản của văn hóa, thẩm mỹ từ đó chỉ ra quan điểm tổng quát về giáo dục thẩm mỹ, bản chất và nhiệm vụ của giáo dục thẩm mỹ, coi giáo dục thẩm mỹ như một công cụ quan trọng trong việc xây dựng và phát triển quan điểm thẩm mỹ của

cá nhân và xã hội Bên cạnh đó, các tác giả cũng trình bày những quan điểm khác nhau về giáo dục thẩm mỹ Trong khi I.A.Giđrian bảo vệ quan điểm cho rằng mọi thị hiếu thẩm mỹ đều bắt nguồn từ những mối quan hệ xã hội nhất định và giáo dục thẩm mỹ có tính chất quyết định tới việc định hình bản chất của thị hiếu thẩm mỹ thì Schiller cho thị hiếu thẩm mỹ là cái không bị ràng buộc bởi giáo dục thẩm mỹ hay các mối quan hệ xã hội Ác-môn-đốp, I.U.Lukin và V.C.Xcacherơsíccốp lại đồng quan điểm nhấn mạnh vai trò của nghệ thuật và ảnh hưởng của nghệ thuật đến giáo dục thẩm

mỹ, coi giáo dục nghệ thuật có tác động đến sự phát triển đa dạng đời sống con người Đặc biệt, Ác-môn-đốp còn dành cả một chương để trình bày quan niệm chung nhất về giáo dục thẩm mỹ, vai trò và các biện pháp giáo dục thẩm mỹ Nhìn chung, đây là các công trình nghiên cứu có giá trị, là tư liệu quý cho việc nghiên cứu vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở Việt Nam hiện nay

Các nhà mỹ học Xô Viết và Việt Nam đã đề cập nhiều về giáo dục thẩm mỹ Các

bộ giáo trình mỹ học của Nhêđôsivin, Xcacherơsicốp, Lukin, Ôpxiannhicôp đều có chương đưa ra các vấn đề liên quan đến nghệ thuật thẩm mỹ và vai trò của nó đối với giáo dục thẩm mỹ

Ở Việt Nam, giáo dục thẩm mỹ có thể coi là mảnh đất thu hút khá nhiều tâm

huyết của các nhà mỹ học, triết học, văn học cũng như nghệ thuật học Đây là những công trình cung cấp khối lượng kiến thức cơ bản nhất về giáo dục thẩm mỹ nói chung Một trong số đó có thể kể đến các cuốn sách: Nhóm các công trình:

“Giáo dục thẩm mỹ và xây dựng con người mới” của tác giả Lê Anh Trà [157];

“Giáo dục thẩm mỹ - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của tác giả Đỗ Huy [61];

“Văn hóa thẩm mỹ và nhân cách” của Lương Thị Quỳnh Khuê [82]; “Quan hệ giữa cái thẩm mỹ với đạo đức trong cuộc sống và trong nghệ thuật” của tác giả

Nguyễn Văn Phúc [129]; “Giáo dục thẩm mỹ, món nợ lớn đối với thế hệ trẻ” của

tác giả Đỗ Xuân Hà [50],… Bên cạnh những nét đặc thù riêng, các tác giả đều chung mục đích “hướng tới việc xây dựng một chương trình giáo dục thẩm mỹ toàn dân” Ngoài ra, các giáo trình mỹ học của tác giả Hoài Lam, Lê Ngọc Trà, Vũ Minh Tâm, Đỗ Văn Khang, Huỳnh Như Phương… đều có chương viết về giáo dục thẩm

mỹ Các nghiên cứu này có chung quan điểm đề cao giáo dục thẩm mỹ trong vai trò thiết lập những lý tưởng thẩm mỹ cho con người mới xã hội chủ nghĩa Chúng ta đều biết giáo dục thẩm mỹ là một bộ phận, một hình thức của hệ thống giáo dục xã hội chủ nghĩa Nó bao gồm một nội dung rộng lớn: giáo dục sự hình thành những khả năng và thị hiếu thẩm mỹ đúng đắn, giúp cho con người hiểu biết, cảm xúc, hành động đúng trước cái đẹp của đời sống xã hội, của cảnh vật thiên nhiên, của tác phẩm nghệ thuật và điều quan trọng hơn hết là biết sáng tạo những cái đẹp ngày càng phong phú và đa dạng trong mọi lĩnh vực của cuộc sống nhất là trong lĩnh vực xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Bên cạnh đó, gần đây, một số công trình khoa học cũng đã bàn tới vấn đề này

như: “Vai trò của văn học trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay”, luận án tiến

sĩ của tác giả Lê Quang Vinh [167]; “Vai trò của nghệ thuật trong giáo dục thẩm

mỹ”, luận án tiến sĩ của tác giả Trần Túy [164]; “Vai trò của truyền thông đại chúng trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay”, luận án tiến sĩ của tác giả Trần Ngọc

Tăng [137]; “Giáo dục thẩm mỹ trong việc hình thành lối sống văn hóa cho thanh

niên vùng đồng bằng sông Cửu Long hiện nay” luận án tiến sĩ của tác giả Lương

Thanh Tân [141]… Các tác giả đã tập trung đề cao vai trò của các yếu tố liên quan đến việc hình thành và hoàn thiện môi trường giáo dục thẩm mỹ Các nghiên cứu kể trên đều khẳng định rằng giáo dục thẩm mỹ là một nội dung trọng tâm trong sự

nghiệp giáo dục nói chung ở nước ta hiện nay, và thành quả của hoạt động giáo dục thẩm mỹ có mối quan hệ mật thiết với các yếu tố vệ tinh như nghệ thuật, văn học, truyền thông đại chúng… Các tác giả đã đưa ra những đóng góp nhất định và đi sâu nghiên cứu nội dung lý luận của giáo dục thẩm mỹ và quan hệ biện chứng giữa giáo dục thẩm mỹ với các hình thức biểu hiện của đời sống thẩm mỹ

1.1.1.3 Về vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ

Trong các tư tưởng về mỹ học của mình, dù không có một tác phẩm riêng biệt nào

về mỹ học nhưng C.Mác, Ph.Ăngghen đã đề cập rất nhiều đến các quan điểm về giáo dục thẩm mỹ, nghệ thuật cũng như vai trò của nghệ thuật đối với cuộc đấu tranh của nhân loại vì cái đúng, cái tốt, cái đẹp C.Mác - Ph.Ăngghen đã đưa ra những quan điểm

cơ bản nhất về văn hóa thẩm mỹ trong xã hội tương lai Các ông đặc biệt nêu lên vai trò của các quan điểm thẩm mỹ trong việc hình thành con người mới, thế giới quan mới và

bản chất con người Thông qua các tác phẩm như: “Hệ tư tưởng Đức”, “Gia đình thần

thánh”, “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước”, “Chống rinh”, “Tư bản”, “Bản thảo kinh tế - triết học 1844”, “Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị” và các bức thư của C.Mác và Ph.Ăngghen gửi cho nhau cũng như gửi

Đuy-cho bạn bè bàn về các vấn đề liên quan đến thẩm mỹ cũng như các nền nghệ thuật trên thế giới Có thể nói, bằng tư duy độc lập, khác lạ so với các tư tưởng

mỹ học trước đó, C.Mác và Ph.Ăngghen đã đặt nền móng cho một hệ thống mỹ học mới bằng cách gắn đời sống thẩm mỹ với những quan điểm thực tiễn, từ đó nhấn mạnh tầm quan trọng của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ, góp phần hoàn thiện đời sống thẩm mỹ tích cực, lành mạnh Đây là nhóm tài liệu liên quan quan trọng về lý luận đối với việc nghiên cứu luận án của tác giả

Trong số rất nhiều các công trình trong nước nghiên cứu về quan điểm thẩm

mỹ, giáo dục thẩm mỹ phải kể đến một số công trình đã đề cập tới mối quan hệ qua lại của quan điểm thẩm mỹ và giáo dục thẩm mỹ, trong đó phải kể đến các nghiên cứu tiêu biểu sau:

Vai trò của quan điểm thẩm mỹ còn được thể hiện trong các công trình “Một

số vấn đề giáo dục thẩm mỹ trong tư tưởng Hồ Chí Minh”, bài báo của tác giả Đỗ

Xuân Hà [49]; “Tìm hiểu quan điểm về tính nhân dân trong văn học nghệ thuật của

Lênin và Hồ Chủ tịch”, bài báo của tác giả Đỗ Huy [60] ; “Giáo trình lý luận văn

hóa và đường lối văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam”, Nxb Chính trị Quốc gia

[44] Đây là những nghiên cứu mang tính định hướng lý luận cho việc tiếp thu quan điểm thẩm mỹ xã hội vào trong hoạt động giáo dục thẩm mỹ hình thành nhân cách con người Việt Nam Các công trình trọng tâm nghiên cứu về quan điểm thẩm mỹ

và đường lối văn hóa văn nghệ của Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng như của Đảng Cộng sản Việt Nam, những đặc trưng cơ bản, phương hướng và hình thức chủ yếu tiếp tục hoàn thiện nền văn hóa nghệ thuật dân tộc

Trong các nghiên cứu “Đưa cái đẹp vào cuộc sống” của tác giả Nguyễn Như Thiết [148]; “Sự biến đổi những chuẩn mực đánh giá thẩm mỹ trong thời kỳ đổi

mới ở Việt Nam”, luận án tiến sĩ của tác giả Vũ Thị Kim Dung [18]; “Văn hóa thẩm mỹ và sự phát triển năng lực sáng tạo của con người” của tác giả Nguyễn

Ngọc Thu [151]… Các tác giả đều nhìn nhận cuộc sống như một bộ phận phận của văn hóa và đời sống thẩm mỹ, qua đó coi văn hóa thẩm mỹ là công cụ hữu hiệu cho việc giáo dục thẩm mỹ nhằm xây dựng lối sống mới xã hội chủ nghĩa

Hai cuốn sách “Xây dựng môi trường văn hóa ở nước ta hiện nay từ góc

nhìn giá trị học” [63] và “Nhận diện văn hóa Việt Nam và sự biến đổi của nó trong thế kỷ XX” [64] của tác giả Đỗ Huy đã đề cập đến việc xây dựng các giá

trị văn hóa thẩm mỹ ở Việt Nam trong thế kỷ mới và đưa ra những chuẩn giá trị nhằm giáo dục thẩm mỹ, xây dựng lối sống dân tộc - hiện đại trong đời sống văn hóa chung ở nước ta hiện nay

Trong cuốn “Quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam về văn hóa, văn nghệ

những mốc phát triển” [20] của Hội đồng lý luận, phê bình văn hóa, nghệ thuật

trung ương xuất bản năm 2011 tập hợp tám phần viết về vai trò định hướng của Đảng về các vấn đề văn hóa, văn nghệ từ khi thành lập Đảng đến nay, trong đó đặc biệt chú trọng đến vai trò của các quan điểm thẩm mỹ trong sự phát triển xã hội

trong thời kỳ đổi mới Phần tám: “Tập trung mọi nguồn lực xây dựng và phát triển

văn hóa, nghệ thuật trong thời kỳ mới - về Nghị quyết 23 của Bộ chính trị - tháng 6/2008”, tác giả Đinh Xuân Dũng viết: “Trong 20 năm đổi mới, quan điểm, đường

lối của Đảng về văn hóa, nghệ thuật tiếp tục được bổ sung, phát triển về chất lượng; công tác quản lý nhà nước đã có nhiều tiến bộ Đây là nhân tốc góp phần cổ vũ, khích lệ, tạo niềm tin cho văn nghệ sĩ vươn lên đạt được những thành tựu về văn

nghệ trong chặng đường vừa qua” [20, tr.218-219] Về giáo dục đào tạo, bồi dưỡng

“Nghị quyết nhấn mạnh: trong thời gian qua chúng ta đã cố gắng xây dựng được hệ thống 55 trường đại học, cao đẳng, trung cấp văn hóa, văn nghệ từ trung ương đến tỉnh, thành với đội ngũ giảng viên đông đảo” [20, tr.217]

Cuốn “Văn kiện Hội nghị lần thứ chín Ban Chấp hành Trung ương khóa XI”

[32] của Đảng Cộng sản Việt Nam xuất bản tháng 7/2014 với nội dung tổng kết 15 năm thực hiện Văn kiện Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Vai trò định hướng quan điểm thẩm mỹ đối với đời sống xã hội, văn học nghệ thuật cũng như giáo dục thẩm mỹ đã được bàn rất sâu, từ đó, cung cấp cho nghiên cứu sinh những kiến thức lý luận bổ ích để hoàn thiện luận án

Cuốn “Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII” [33], xuất bản tháng

3/2016 là tập hợp các Báo cáo, Nghị quyết và các bài phát biểu từ phiên khai mạc tới phiên bế mạc của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII Đảng Cộng sản Việt Nam Nghị quyết đã đưa ra những đánh giá kết quả thực hiện Nghị quyết Đại hội

XI, nhìn lại 30 năm đổi mới và mục tiêu tổng quát, các chỉ tiêu quan trọng và nhiệm

vụ trọng tâm trong 5 năm tới (2016-2020) Các quan điểm về văn hóa, văn nghệ mà Nghị quyết trình bày đều gắn bó mật thiết với đời sống kinh tế - xã hội và nội dung giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay, khi “tình hình thế giới, khu vực có nhiều diễn biến rất phức tạp; kinh tế thế giới phục hồi chậm; khủng hoảng chính trị ở nhiều nơi, nhiều nước” [33, tr.424], càng đòi hỏi hoạt động giáo dục thẩm mỹ trong nước phải vững vàng đưa quan điểm thẩm mỹ dân tộc thấm nhuần vào nhân dân Có thể nói đây là tài liệu lý luận quan trọng cho luận án

Như vậy, đã có khá nhiều nghiên cứu đề cập đến các vấn đề liên quan đến luận án Các nghiên cứu chủ yếu đi vào giải quyết các vấn đề cụ thể như: đường lối văn hóa văn nghệ qua các thời kỳ; quan điểm của Đảng, Nhà nước về các vấn đề văn hóa, thẩm mỹ hiện nay; lối sống của con người Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường, công nghiệp hóa, hiện đại hóa; xây dựng lối sống

có văn hóa cho thế hệ trẻ; vai trò của văn học trong đời sống thẩm mỹ; vai trò của nghệ thuật trong giáo dục thẩm mỹ; giáo dục thẩm mỹ cho thanh niên hiện nay;… nhưng chưa có một công trình nào nghiên cứu trực tiếp về vai trò của

quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay Vì vậy, đây là một trong những hướng nghiên cứu ưu tiên của luận án

1.1.2 Những công trình nghiên cứu liên quan đến thực trạng vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay

Về những nghiên cứu, phân tích, đánh giá về thực trạng vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay: Ngoài những công

trình nghiên cứu lý luận quan điểm thẩm mỹ và giáo dục thẩm mỹ, phải kể đến các công trình nghiên cứu trực tiếp về thực trạng vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong

giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay Các công trình: “Về tính thực tiễn của giáo

dục thẩm mỹ”, bài báo của tác giả Vũ Minh Tâm [140]; “Về giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay”, cuốn sách của tác giả Vĩnh Quang Lê [84] đã xem xét khá kỹ

các vấn đề liên quan đến giáo dục thẩm mỹ, tính thực tiễn của giáo dục thẩm mỹ cũng như những tác động từ thực tiễn đời sống thẩm mỹ đến giáo dục thẩm mỹ Các tác giả đều khẳng định tầm quan trọng của quan điểm thẩm mỹ xã hội đối với hoạt động giáo dục, hình thành và phát triển nhân cách con người Tác giả Vũ Minh Tâm chia sẻ: “Quá trình định hình và phát triển những nét cơ bản, cần thiết của nhân cách có tính nhân văn, về mặt thẩm mỹ là không đơn giản và đầy khó khăn Để đạt được những mục tiêu giáo dục thẩm mỹ, chắc chắn chúng ta phải tìm kiếm những đáp số phù hợp Câu trả lời tích cực nhất, theo chúng tôi, là trong đó, trước hết phải đảm bảo tính thực tiễn của nó” [140, tr.25-26]

Nghiên cứu “Văn hóa thẩm mỹ và sự phát triển nhân cách con người Việt

Nam trong thế kỷ mới” của tác giả Nguyễn Văn Huyên chủ biên [68] đã nghiên

cứu mối quan hệ giữa quan điểm văn hóa thẩm mỹ và sự nghiệp giáo dục phát triển năng lực sáng tạo và đời sống tinh thần của con người, giải phóng nhân cách trong tiến trình đổi mới ở nước ta đầu thế kỷ mới

Trong các công trình “Kế thừa và đổi mới các giá trị đạo đức truyền thống

trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay” của tác giả

Nguyễn Văn Lý [92]; “Một số vấn đề về lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội” do

tác giả Huỳnh Khái Vinh [166] chủ biên từ kết quả nghiên cứu của đề tài cấp Nhà

nước KHXH 04-03; “Kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc

trong việc xây dựng lối sống ở Việt Nam hiện nay”, luận án tiến sĩ của tác giả Võ

Văn Thắng [147]; các tác giả đều nhắc đến thực trạng các vấn đề cơ bản của văn hóa, lối sống, đạo đức và các chuẩn mực xã hội cũng như mối quan hệ của nó đến sự phát triển giáo dục, văn hóa nghệ thuật trong xây dựng lối sống mới, con người mới ở nước ta hiện nay

Về những nghiên cứu, phân tích, đánh giá về thực tiễn thực hiện vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay: Nghiên cứu,

đánh giá về thực trạng vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong hoạt động giáo dục thẩm mỹ đã đòi hỏi sự quan sát tỉ mỉ thực tiễn của các tác giả, thì đánh giá về thực tiễn thực hiện vai trò đó càng cần những nhận định sắc sảo hơn Một trong

số những công trình ấy phải kể đến: Công trình “Văn hoá thẩm mỹ và sự phát

triển năng lực sáng tạo của con người” [151] của tác giả Nguyễn Ngọc Thu đã

nhận định: “Văn hóa thẩm mỹ hiện diện như là nhân tố thẩm mỹ của những điều kiện xã hội và tự nhiên trong đó con người tiến hành các hoạt động sống của mình Những nhân tố thẩm mỹ này làm phát triển nhu cầu, khát vọng sáng tạo cũng như kích thích cảm hứng, duy trì cường độ và nâng cao hiệu quả cho hoạt động sáng tạo” [151] Vì vậy, ngoài việc nhấn mạnh vai trò của văn hóa thẩm mỹ đối với sự hình thành, phát triển năng lực sáng tạo của con người, tác giả còn phân tích thực trạng những phương diện căn bản trong tác động của văn hóa thẩm mỹ lên sự phát triển năng lực sáng tạo con người

Bàn về thực tiễn thực hiện vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong các hoạt động giáo dục nhằm nâng cao chất lượng hoạt động thẩm mỹ trong xã hội, trong

luận án phó tiến sĩ của mình về “Hoạt động đánh giá thẩm mỹ và hướng phát

triển của nó trong xã hội ta hiện nay” [139], tác giả Vũ Minh Tâm đã nghiên cứu

công phu về thực trạng hoạt động đánh giá thẩm mỹ cũng như thực trạng phát triển của hoạt động đó trong đời sống thẩm mỹ để từ đó xác lập nên những định hướng cho sự nghiệp phát triển các quan điểm về đánh giá thẩm mỹ cho xã hội Ông viết: “Nói tới hoạt động đánh giá thẩm mỹ là nói tới hệ chuẩn đánh giá của

nó Hệ chuẩn mang tính chủ quan nhưng lại xuất phát từ hiện thực khách quan và

có nội dung khách quan, có hình thức tồn tại hiện thực và sinh động” [139] Bằng những đánh giá cao về vai trò của những quan điểm thẩm mỹ trong hiện thực khách quan, tác giả Vũ Minh Tâm đã phần nào làm sáng rõ tầm quan trọng

của những thành quả của quan điểm trong thực tiễn đời sống thẩm mỹ

Bên cạnh đó, những báo cáo, tham luận tại các Đại hội đại biểu toàn quốc của

các Hội Nhà văn, Âm nhạc, Hội họa, Điêu khắc như: “Một số tham luận tại Đại hội

Đại biểu Hội Mỹ thuật Việt Nam lần VI” [119], “Thông cáo báo chí Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Nhạc sĩ Việt Nam lần thứ IX (nhiệm kỳ 2015-2020)” [150], “Tham luận tại Đại hội VIII Hội Nhà văn Việt Nam” [161] đã tổng kết những diễn biến, thành

công và hạn chế trong công tác triển khai của các Hội Các công trình này cung cấp cho tác giả một số cứ liệu thực tiễn sinh động về mối quan hệ của các loại hình văn hóa nghệ thuật này với đời sống thẩm mỹ dân tộc, từ đó xác định được phần nào vai trò và tác dụng của vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong đời sống thẩm mỹ và đưa

ra được những cách thức giáo dục thẩm mỹ hiệu quả hơn

1.1.3 Những công trình nghiên cứu về giải pháp phát huy vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay

Vấn đề đưa ra các giải pháp, kiến nghị trong xây dựng, hoàn thiện thẩm mỹ quan cho con người và xã hội đã được nhiều nhà khoa học đề cập tới ở những mức

độ khác nhau Tiêu biểu trong đó phải kể đến:

Cuốn sách “Phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn 2011-2020 Xu hướng và giải

pháp” [41] của tác giả Phạm Duy Đức chủ biên đã đưa ra một số giải pháp liên quan

đến việc phát huy vai trò của văn hóa thẩm mỹ Việt Nam trong hoạt động giáo dục thẩm mỹ trong thập niên 2011-2020 Tác giả đặc biệt chú ý đến giải pháp về vai trò của Đảng và công tác quản lý trong phát triển văn hóa giai đoạn này

Các bài báo “Giải pháp nâng cao chất lượng đời sống thẩm mỹ ở nước ta hiện

nay” [168] của tác giả Lê Anh Vượng, “Giải pháp của việc giáo dục quan điểm thẩm mỹ đối với việc hình thành ý thức thẩm mỹ cho con người trong nền kinh tế thị trường” [156] của tác giả Phạm Thị Tuân đều tập trung vào các giải pháp khuyến

khích vai trò tự do, sáng tạo của con người để nâng cao chất lượng đời sống thẩm

mỹ và ý thức thẩm mỹ của con người trong nền kinh tế thị trường hiện nay

Công trình nghiên cứu “Về giá trị văn hóa tinh thần Việt Nam” [142] gồm hai tập do tập thể các tác giả viết và nghiên cứu; “Giá trị tinh thần truyền thống của

dân tộc Việt Nam” [45] của tác giả Trần Văn Giàu; công trình “Tính kế thừa trong

sự phát triển của nền văn hóa Việt Nam”, luận án của tác giả Nguyễn Thu Linh [88]

và “Kế thừa giá trị truyền thống văn hóa dân tộc trong xây dựng nền văn hóa nghệ

thuật Việt Nam”, luận án tiến sĩ của tác giả Cù Huy Chử [14] đã nghiên cứu sâu sắc

về các giá trị văn hóa nghệ thuật, thẩm mỹ cũng như các giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Các tác giả đều đứng trên quan điểm giá trị đề xuất một số giải pháp nhằm thúc đẩy, tuyên tuyền, giáo dục các giá trị truyền thống văn hóa dân tộc

để xây dựng nền văn hóa, nghệ thuật, thẩm mỹ Việt Nam hiện đại

Trên cơ sở khảo sát thực trạng văn hóa nghệ thuật, đạo đức, thẩm mỹ và lối sống của toàn xã hội trong điều kiện đất nước đang phát triển, đề tài khoa học cấp

Nhà nước KHXH 04-02: “Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản

sắc dân tộc” [36] do tác giả Nguyễn Khoa Điềm chủ nhiệm đề tài và đề tài khoa học

cấp Nhà nước KHXH 04: “Về phát triển văn hóa và xây dựng con người thời kỳ

công nghiệp hóa, hiện đại hóa” [37] do tác giả Nguyễn Khoa Điềm và Phạm Minh

Hạc đồng chủ nhiệm đề tài đã đồng thời xuất phát từ góc độ tiếp cận văn hóa học, những tiền đề lý luận và thực tiễn thực hiện vai trò của văn hóa nghệ thuật trong giáo dục, phát triển đời sống con người nửa thế kỷ qua, nhóm tác giả đã đề xuất một

số giải pháp như: hoàn thiện hệ giá trị, phát triển các thiết chế, xây dựng đời sống văn hóa mới… nhằm xây dựng nền văn hóa Việt Nam đa dạng, kết hợp nét tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc với lối sống hiện đại của giai đoạn đất nước đang chuyển sang công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Kết quả của các công trình nghiên cứu đều khẳng định rằng, việc xây dựng và hoàn thiện những quan điểm cụ thể về thẩm mỹ, lối sống, văn hóa, văn nghệ, chính trị, đạo đức trong xã hội hiện nay là rất cần thiết và cấp bách Kết quả của các công trình nghiên cứu này đã đưa ra được một số giải pháp và kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng đời sống văn hóa nghệ thuật của nhân dân Tuy nhiên, hạn chế của các công trình này là chưa đưa ra được những giải pháp cụ thể vào các vấn

đề của việc tăng cường vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ

và phát huy vai trò đó ở nước ta hiện nay

Sở dĩ có thực trạng nghiên cứu kể trên là do trong quá trình nghiên cứu các vấn đề về quan điểm thẩm mỹ, các tác giả dường như đều mặc định về mặt lý luận đây là một khái niệm đã có sẵn nên chưa chú trọng làm rõ những nội hàm lý luận để triển khai thực tiễn và giải pháp một cách cụ thể, sát với nội dung quan

điểm thẩm mỹ

Trên cơ sở tôn trọng, tiếp thu, kế thừa thành tựu của các công trình đi trước,

luận án tập trung giải quyết vấn đề: “Vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục

thẩm mỹ ở nước ta hiện nay”

1.2 Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

1.2.1 Về những kết quả nghiên cứu mà luận án sẽ kế thừa, tiếp tục phát triển

Qua việc khảo cứu, tổng quan các công trình khoa học có liên quan đến đề tài luận án, có thể rút ra một số nhận xét như sau:

Về khía cạnh lý luận

Thứ nhất: Vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ không phải

là một vấn đề quá mới mẻ, nó liên quan đến nhiều mặt của đời sống xã hội Do đó

đã có nhiều công trình nghiên cứu về các nội dung liên quan đến vấn đề này trên nhiều phương diện khác nhau Các công trình đã nghiên cứu nguồn gốc, nội dung của quan điểm thẩm mỹ và khái niệm, bản chất, hình thức biểu hiện cũng như vai trò của giáo dục thẩm mỹ

Thứ hai: Các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về quan điểm thẩm

mỹ và giáo dục thẩm mỹ đã cung cấp cho nghiên cứu sinh một cái nhìn toàn diện và

đa chiều về nội hàm của khái niệm quan điểm thẩm mỹ, giáo dục thẩm mỹ Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án cho thấy, các nhà nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam khá thống nhất trong quan niệm về tầm quan trọng của quan điểm thẩm mỹ với đời sống thẩm mỹ, mà trọng tâm là tầm quan trọng của quan điểm thẩm mỹ trong việc giáo dục thẩm mỹ, góp phần hình thành và phát triển nhân cách con người Nội dung cốt lõi của việc xác định vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ chính là đường lối văn hóa văn nghệ của Đảng, Nhà nước

và nhu cầu thưởng ngoạn thẩm mỹ trong thực tế cuộc sống Tuy nhiên, do khác nhau về chế độ chính trị (giữa các nghiên cứu trong và ngoài nước), về điều kiện kinh tế, điều kiện lịch sử và mục đích nghiên cứu riêng của mỗi tác giả, tác phẩm nên nội dung nghiên cứu của các tác giả vẫn chưa đi sát vào việc giải quyết trực tiếp vấn đề lý luận về vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay Vì vậy, đây vừa là cơ hội, vừa là khó khăn cho nghiên cứu sinh tìm hiểu

rõ hơn về vấn đề này

Về khía cạnh thực tiễn

Thứ nhất: Các công trình nghiên cứu đã khái quát được một cách khá phong phú

về vai trò của những quan điểm văn hóa, nghệ thuật trong đời sống con người nói chung và trong từng bộ phận dân cư, từng nhóm người nói riêng, trong đó có rất nhiều quan điểm nhấn mạnh đến vai trò đó trong giáo dục thẩm mỹ; đưa ra thực trạng tuyên truyền và thực hiện vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ như thế nào, biểu hiện, mức độ cũng như đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm tăng cường bảo đảm vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay

Thứ hai: Các công trình nghiên cứu ở Việt Nam đã có những tiếp cận và phân

tích, đánh giá thực tiễn liên quan đến vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ Một số công trình đánh giá cao vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong việc hình thành nhân cách con người, mà công cụ quan trọng là giáo dục thẩm mỹ Trên

cơ sở đó, các công trình nghiên cứu đã chỉ ra được những thành tựu, bất cập, hạn chế và nguyên nhân trong việc giáo dục quan điểm thẩm mỹ; làm cơ sở cho nghiên cứu sinh tiếp tục nghiên cứu, bổ sung và hoàn thiện trong luận án

Về khía cạnh giải pháp, kiến nghị

Trên cơ sở lý luận và thực tiễn nêu trên, các công trình đã đưa ra một số đề xuất, kiến nghị nhằm tăng cường bảo đảm vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ như: nâng cao năng lực lãnh đạo của đội ngũ cán bộ văn hóa văn nghệ, nâng cao chất lượng môi trường thẩm mỹ, nâng cao năng lực tự giáo dục trong lĩnh vực thẩm mỹ, tăng cường giáo dục truyền thống cách mạng cho giới trẻ, đầu tư cho cơ sở vật chất phục vụ cho giáo dục thẩm mỹ Các giải pháp

và kiến nghị kể trên sẽ được nghiên cứu sinh tiếp tục nghiên cứu, bổ sung và hoàn thiện trong luận án

1.2.2 Về những vấn đề cần phải tiếp tục nghiên cứu

Về khía cạnh lý luận

Trên cơ sở tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, luận án cần chú ý làm rõ khái niệm, nội dung, những đặc trưng cơ bản của quan điểm thẩm mỹ và giáo dục thẩm mỹ, từ đó làm rõ vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ

Về khía cạnh thực tiễn

Trong một xã hội tiến bộ đang vận động, phát triển từng ngày như Việt Nam hiện nay, thực tiễn là một nhân tố quan trọng quyết định tới thành công, hạn chế của rất nhiều vấn đề Nghiên cứu về nội dung này, ở Việt Nam hiện nay đã có một số công trình nghiên cứu phân tích, đánh giá về thực trạng một số vấn đề văn hóa, thẩm mỹ trong đời sống thẩm mỹ Các công trình nghiên cứu đã đạt được những thành công nhất định trong phạm vi nghiên cứu trong đề tài của mình Tuy nhiên, nghiên cứu về vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong công tác giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay thì chưa có Bởi vậy, luận án phải tiếp tục phân tích, đánh giá thực trạng vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay

Về khía cạnh giải pháp, kiến nghị

Trên cơ sở nhận thức lý luận cũng như đánh giá thực trạng vai trò quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay, luận án có nhiệm vụ

đề xuất những giải pháp chủ yếu nhằm phát huy vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay

Tiểu kết chương 1

Tổng quan tình hình nghiên cứu cho thấy, cùng với các vấn đề về văn học, nghệ thuật, thẩm mỹ, giáo dục đã được các tác giả nước ngoài nghiên cứu từ khá sớm và có tính chất đi trước Các quan điểm về vấn đề này có tính chất đa chiều, và

có phần chịu sự tác động của các điều kiện kinh tế, văn hóa, lịch sử mang yếu tố khu vực, yếu tố vùng và đặc trưng quốc gia Nhìn chung, các tác giả khá thống nhất khi đồng nhất quan điểm thẩm mỹ với quan điểm về cái đẹp qua hai cách nhìn duy vật hoặc duy tâm

Ở Việt Nam, vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ là một vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan trọng trong giáo dục hình thành nhân cách con người Đã có nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu trong thời gian qua, đặc biệt là một vài thập niên gần đây, khi đất nước phát triển, bước vào quá trình hội nhập quốc tế càng sâu rộng hơn Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu này chủ yếu quan tâm đến các vấn đề vĩ mô của đời sống văn hóa nghệ thuật hoặc các vấn đề trọng tâm, cụ thể của đời sống thẩm mỹ Mặt khác, các nghiên cứu chủ yếu phân tích mối quan hệ của quan điểm thẩm mỹ và giáo dục thẩm mỹ về mặt lý luận, mà chưa đi sâu vào phân tích, đánh giá cụ thể về vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ và thực trạng thể hiện vai trò đó trong đời sống như thế nào; cũng như chưa có công trình nào trực tiếp đi vào giải quyết vấn đề vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở Việt Nam hiện nay, vị trí, vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong công tác giáo dục thẩm mỹ, để từ đó đưa ra các giải pháp nâng cao chất lượng vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ

ở Việt Nam hiện nay

Đây là một trong những nội dung còn đang bị “bỏ trống” trong nghiên cứu về vai trò của quan điểm thẩm mỹ trong giáo dục thẩm mỹ ở nước ta hiện nay, cũng chính là những nội dung mà luận án tập trung xem xét, luận giải và làm sáng tỏ trên

cả phương diện lý luận và thực tiễn

Chương 2 VAI TRÒ CỦA QUAN ĐIỂM THẨM MỸ TRONG GIÁO DỤC THẨM MỸ - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

2.1 Một số vấn đề lý luận về quan điểm thẩm mỹ và giáo dục thẩm mỹ

2.1.1 Quan điểm thẩm mỹ

2.1.1.1 Khái niệm về quan điểm thẩm mỹ

Quan điểm thẩm mỹ là một đối tượng nghiên cứu cụ thể của mỹ học Nó không chỉ biểu hiện chiều sâu các quan hệ thẩm mỹ của xã hội mà còn thể hiện quá trình tự phát triển của cá nhân Năm 1735, trong bài báo tiếng La tinh của mình có

tựa đề “Những suy xét có tính chất triết học trong việc xây dựng thi ca” (Meditationes

Philophical de nonnullis ad poema pertinetibus) nhà tư tưởng người Đức Baumgácten đã

đưa ra quan điểm coi mỹ học như một khoa học độc lập A.Baumgácten đề xuất nguyên lý

thích thú trong lĩnh vực mỹ học gắn liền với cảm giác về cái đẹp thông qua các giác quan

tai và mắt Ông luận giải, thích thú thẩm mỹ là sự kết hợp của các cảm giác tác động thụ động qua hai giác quan tai và mắt với quá trình giải phóng lý trí Theo A.Baumgácten, quan điểm thẩm mỹ chính là sự thích thú của con người về phương diện thẩm mỹ, gắn liền với tình cảm về cái đẹp, cái xấu, cái bi, cái hài, cái cao cả trong cuộc sống và nghệ thuật

Immanuel Kant (17824-1804), một trong những đại biểu của triết học cổ

điển Đức đã nhìn nhận quan điểm thẩm mỹ dưới góc độ duy tâm chủ quan Trong

cuốn Phê phán năng lực phán đoán, đã đưa ra quan điểm khẳng định thẩm mỹ là

một kiểu năng lực phán đoán Theo Kant, mỹ học là phê phán năng lực phán đoán hay chính là khoa học nghiên cứu khả năng tự khám phá ra các quan điểm, sở thích riêng của mình Theo đó, quan điểm thẩm mỹ là khả năng đưa ra phán đoán của cá nhân về cái đẹp và cái cao cả Kant cho rằng những quan điểm thẩm mỹ về bản chất mang tính vô tư, thờ ơ với các quyền lợi về vật chất

Khác với Immanuel Kant , nhà triết học duy tâm chủ quan Georg Wilhelm Friedrich Hegel (177 – 1831) đã bày tỏ quan điểm thẩm mỹ về nghệ thuật dưới góc độ duy tâm khách quan HegelXuất phát từ quan điểm cho rằng thế giới hiện thực chẳng qua chỉ là phản ánh của thế giới ý niệm tuyệt đối, ông cho rằng cái thẩm mỹ trong nghệ thuật cao hơn cái thẩm mỹ ngoài đời sống Ông không cho rằng nghệ thuật là phản ánh

đời sống hiện thực mà coi nghệ thuật là hình thức tồn tại thấp nhất của ý niệm tuyệt đối trong lĩnh vực tinh thần Quan điểm này đã được rất nhiều nhà thần học và triết học tư sản kế thừa và phát triển sang cả những năm đầu thế kỷ XXI

Bên cạnh quan điểm thẩm mỹ theo khuynh hướng duy tâm, cũng có một bộ phận lớn các nhà mỹ học có quan điểm thẩm mỹ theo khuynh hướng duy vật Cùng với sự phong phú của thực tiễn thẩm mỹ của nhân loại, khuynh hướng này đã tồn tại suốt mấy nghìn năm lịch sử với những sự vận động trong nội bộ khuynh hướng của mình, từ quan điểm thẩm mỹ theo khuynh hướng mỹ học duy vật chất phác thời cổ đại Hy Lạp - La Mã đến duy vật siêu hình (thế kỷ XVII - XVII), duy vật máy móc (thế kỷ XVIII - XIX) đến khuynh hướng duy vật nhân bản (thế kỷ XIX) và dừng lại ở khuynh hướng mỹ học duy vật biện chứng (từ thế kỷ XX đến nay) với quan điểm thẩm mỹ của trường phái mác-xít Theo lập trường mác-xít, quan điểm thẩm mỹ không phải là cái trời cho, có sẵn của con người, mà là kết quả của việc giáo dục và rèn luyện lâu dài chỉ có ở con người, động vật không hề có quan điểm thẩm mỹ và mỗi quan điểm thẩm mỹ cá nhân của con người đều gắn với thước đo thẩm mỹ của một xã hội cụ thể Trong

Bản thảo kinh tế - triết học năm 1844, C.Mác viết: “Chỉ có nhờ sự phong phú đã

được phát triển về mặt vật chất, của bản chất con người, thì sự phong phú của tính

cảm giác chủ quan của con người mới phát triển và một phần thậm chí lần đầu tiên

được sản sinh ra: lỗ tai thính âm nhạc, con mắt cảm thấy cái đẹp của hình thức, - nói vắn tắt là những cảm giác có khả năng về những sự hưởng thụ có tính chất người và

tự khẳng định mình như những lực lượng bản chất của con người” [103, tr.175-176]

“Toàn bộ cái gọi là lịch sử toàn thế giới chẳng qua chỉ là sự sáng tạo con người kinh

qua lao động của con người” [103, tr.182]

Cùng với C.Mác, Ph.Ăngghen cũng nhấn mạnh yếu tố không sẵn có của thẩm

mỹ, ông chỉ ra rằng năng lực thẩm mỹ của các thiên tài âm nhạc như Pa-ga-ni-ni, Thovanxen, Ra-pha-en đã được hình thành trong suốt quá trình lao động lâu dài của lịch sử nhân loại cùng sự cố gắng nỗ lực hết mình của mỗi cá nhân Ông khẳng định: “Ra-pha-en cũng như bất cứ nhà nghệ thuật nào khác đều bị chi phối bởi những thành tựu kỹ thuật trong nghệ thuật đã đạt được trong thời trước ông, bởi tổ chức xã hội và bởi sự phân công lao động trong địa phương của ông và cuối cùng, bởi sự phân công lao động trong tất cả các nước mà địa phương ông có quan hệ Một cá nhân đại loại như Ra-pha-en có phát triển được tài năng của mình hay

không, - điều đó hoàn toàn tùy thuộc vào nhu cầu, mà nhu cầu thì lại tùy thuộc vào phân công lao động và tùy thuộc vào những điều kiện giáo dục con người do sự phân công ấy sản sinh ra” [93, tr.574] Cũng gần quan điểm đó, trong tác phẩm

Nghệ thuật và đời sống xã hội của mình, Plêkhanôp cũng cho rằng: “Một con người

xã hội nhất định (hoặc nói cho đúng hơn một xã hội, một dân tộc một giai cấp nào đó) có chính là những thị hiếu và quan niệm thẩm mỹ này, chứ không phải là những thị hiếu và quan niệm khác” [130, tr.141] Điều đó cho thấy, quan điểm thẩm mỹ là sản phẩm của con người, nó mang màu sắc cá nhân, nhưng dù là năng lực thẩm mỹ của cá nhân, nhưng mỗi cá nhân này không tách khỏi các quan hệ thẩm mỹ của xã hội Các quan điểm, nhu cầu, thị hiếu, lý tưởng không vượt khỏi các quan hệ dân tộc, giai cấp và thời đại Do đó, những quan điểm thẩm mỹ lành mạnh là sản phẩm tất yếu của các hoạt động thực tiễn của chủ thể thẩm mỹ

Như vậy, quan điểm thẩm mỹ không thể xa rời các định hướng giá trị tiên tiến của thời đại, tính chủ quan thuần túy cá nhân thực sự không tồn tại trong quan điểm thẩm mỹ Nói cách khác, quan điểm thẩm mỹ là sự khái quát nhu cầu thẩm mỹ của

xã hội và hoạt động thẩm mỹ của con người Đó là những nguyên tắc tiếp cận các hiện tượng và quá trình thẩm mỹ ngoài đời sống và trong nghệ thuật Do vậy, quan điểm thẩm mỹ chỉ đạo mọi hoạt động thẩm mỹ, từ hoạt động sống đời thường đến hoạt động nghệ thuật của người nghệ sĩ

Từ sự phân tích ở trên, có thể hiểu Quan điểm thẩm mỹ là hệ thống những phán

đoán, nhận định, khái quát, kết luận về các hiện tượng thẩm mỹ, bộc lộ năng lực cảm thụ, đánh giá bằng lý trí của con người Nó là kết tinh của tổng hòa các hoạt động thẩm mỹ của cá nhân và cộng đồng được hình thành theo những chuẩn mực giá trị xã hội nhất định trong sự thống nhất với các điều kiện của một hình thái kinh tế - xã hội cụ thể

Quan điểm thẩm mỹ là kết quả kết tinh ý kiến của xã hội và những nhận định riêng của mỗi cá nhân Quan điểm thẩm mỹ đúng đắn luôn gắn liền với lối sống lành mạnh, sự tiến bộ, phù hợp với những giá trị văn hóa của cộng đồng, đáp ứng được đòi hỏi của sự phát triển xã hội, hài hóa trong ứng xử với tự nhiên, xã hội và bản thân con

người Các quan điểm thẩm mỹ cùng với các quan điểm về triết học, chính trị, đạo

đức, xã hội…tạo thành một hệ thống các quan điểm của con người về thế giới, giúp con người có thể nhận thức sâu sắc hơn, nhân văn hơn, đầy đủ hơn về thế giới mình đang sống Do đó, quan điểm thẩm mỹ có một ý nghĩa to lớn, có vai trò quan trọng

trong giáo dục thẩm mỹ

Nói cách khác, con người có một thước đo thẩm mỹ gắn liền với lịch sử sáng tạo của nó, và quan điểm thẩm mỹ là sản phẩm riêng của con người xã hội Tuy có những quan điểm thẩm mỹ mang màu sắc cá nhân riêng nhưng chúng đều được kiểm nghiệm bằng các thước đo xã hội, từ đó người ta phân biệt được quan điểm

thẩm mỹ đúng đắn với quan điểm thẩm mỹ sai lệch, chưa đúng chuẩn Vì vậy, quan

điểm thẩm mỹ mang đậm màu sắc của những tư tưởng, những quan điểm, đường lối văn hóa văn nghệ, nghệ thuật của mỗi quốc gia, dân tộc Xét trong phạm vi nước ta,

ngoài yếu tố chủ quan của mỗi cá nhân, quan điểm thẩm mỹ không tách rời khỏi quan điểm về đường lối văn hóa văn nghệ của Đảng

2.1.1.2 Một số đặc trưng của quan điểm thẩm mỹ

Thứ nhất: Quan điểm thẩm mỹ mang tính trừu tượng

C.Mác cho rằng văn hóa nghệ thuật là quá trình xã hội hóa các năng lực bản chất người, đồng thời cũng chỉ ra rằng lĩnh vực của văn hóa nghệ thuật quán triệt thế giới bằng phương thức tổng thể, ở đó thống nhất cái riêng với cái chung, cá nhân với xã hội, nội dung và hình thức, tình cảm và lý trí Khi lý giải quan điểm của văn hóa nghệ thuật, mỹ học mác-xít dùng tư duy lý tính, tư duy trừu tượng khái quát hóa hướng đến các thuộc tính chung của cái đẹp Tính trừu tượng bộc lộ trực tiếp qua các khái niệm, phạm trù mỹ học trong hệ thống lý luận về mỹ học, bộc lộ gián tiếp qua hình tượng nghệ thuật và các hiện tượng thẩm mỹ do con người xây dựng nên

Từ khi mỹ học ra đời, tính trừu tượng đã được coi là đặc điểm quan trọng của quan điểm thẩm mỹ Nó là hệ thống các ký hiệu được dùng như những phương tiện không thể thiếu trong việc giao lưu, truyền tải thông tin của con người Trên các vách đá, thân cây, trên mặt đất, thậm chí ngay trên mặt của người dân các bộ tộc, bộ lạc đều có các ký hiệu mang tính chất tượng trưng, trừu tượng, hàm ý những ý nghĩa thẩm mỹ và văn hóa đặc thù

Theo C.Mác, trải qua quá trình phát triển của lịch sử, trên cơ sở thực tiễn đời sống xã hội, tính trừu tượng trở thành một nét đặc trưng của quan điểm thẩm mỹ Bằng sự trừu tượng hóa các quan điểm thẩm mỹ, con người có thể thể hiện được cái quy luật, bản chất của sự vật; và hình tượng hóa một cách toàn vẹn, cụ thể, sinh động về đối tượng thẩm mỹ Như cách C.Mác so sánh công trình kiến trúc của con nhện và người kiến trúc sư, ông cho thấy quan điểm: Việc trừu tượng hóa trước sản

phẩm lao động là sự phác họa trước, thiết kế trước, là mô hình hóa trước sẽ thúc đẩy, cổ vũ và điều chỉnh hoạt động của con người và làm cho lao động có hiệu quả

và năng suất Chỉ có con người với khả năng tư duy trừu tượng của mình mới có ý thức hình dung trước trong óc mình về mục đích cũng như kết quả của mỗi quá trình lao động nói chung cũng như lao động nghệ thuật nói riêng Tính trừu tượng đó mang đặc trưng quan trọng của tư duy - ý thức xã hội Ðấy cũng là một dạng tư duy của con người - tư duy hình tượng - tư duy phát hiện bản chất và quy luật của đối tượng nhưng vẫn giữ được tính sinh động, cụ thể của đối tượng Trong quan điểm thẩm mỹ học, tính trừu tượng lại có những hình thức biểu hiện hoàn toàn khác Nếu như cảm xúc thẩm mỹ cho ta thấy ngay được sự yêu - ghét, thích thú hay chán nản; thị hiếu thẩm mỹ cho ta biết điều tốt - xấu, cao cả hay đớn hèn; lý tưởng thẩm mỹ cho ta biết đích đến mà chủ thể thẩm mỹ muốn nhắn nhủ, những khát vọng, ước mơ cụ thể trong tương lai… thì quan điểm thẩm mỹ không như vậy Quan điểm thẩm mỹ là nơi giao thoa mọi biểu hiện của chủ thể thẩm mỹ Thông qua các hình tượng trừu tượng, quan

điểm thẩm mỹ bộc lộ lý trí, thị hiếu, lý tưởng… của mình trong đó Hình tượng Những

cô gái ở Avignon được danh họa Picasso dựng lên không theo những cách vẽ tranh cổ

điển trước đó Để nhấn mạnh quan điểm của mình trên từng đường nét của bức họa, Picasso đã không ưu ái cho hình tượng những cô gái ở Avignon những đường nét mềm mại và gợi cảm mà với lối nghệ thuật chắp vá, lắp ghép những khối hình kỳ lạ

với nhau nhưng Những cô gái ở Avingon lại khiến nhiều người xem không thể rời

mắt trong sự thán phục bởi chính chiều sâu lý luận mà nó thể hiện Ý tưởng của Picasso qua các loại “mặt nạ châu Phi” này là một điều rõ ràng nhất, bằng lối tư duy hình tượng, nghệ thuật được trừu tượng hóa trong những hình thức biểu hiện đa dạng

và đặc thù “Chủ nghĩa hiện đại là nghệ thuật mang mặt nạ Nó không nói về những điều nó ngụ ý, nó là ô cửa sổ chứ không phải một bức tường” [34] Căn nguyên của nghệ thuật không hoàn toàn nằm trong hình thức biểu hiện cụ thể của nó mà còn nằm trong chính những quan điểm, hình tượng trừu tượng của nghệ thuật

Trên cơ sở đó, thông qua tính trừu tượng, vai trò của quan điểm thẩm mỹ được phản ánh tinh tế và đầy đủ Nó có vai trò dẫn dắt con người đi từ cái đơn nhất đến cái phổ biến, vừa phản ánh tính điển hình, tính khách quan của hiện thực, vừa có tính chủ quan, thể hiện tình cảm và những quan điểm của tác giả, đồng thời còn thể hiện quan điểm đúng đắn của xã hội nói chung

Hình tượng Các vị La Hán chùa Tây Phương của Huy Cận là một minh chứng

rõ ràng cho đặc điểm này Tác phẩm ra đời là kết quả của nhiều lần Huy Cận đến

thăm chùa, và lần nào ông cũng hướng tâm trạng của mình vào từng vị La Hán với nỗi niềm băn khoăn mà tác giả không thể tự giải đáp về từng tâm trạng ẩn sâu trong những nét chạm khắc của người nghệ nhân xưa Mãi đến năm 1960, sau mười tám tháng nghiền ngẫm triết học, trong cảm hứng của một nhà thơ cách mạng bỗng lóe lên những quan niệm nhân sinh làm mạch nguồn khơi thông cho việc lý giải các tư thế của các vị La Hán trong chùa Tây Phương

Ở đây, quan điểm thẩm mỹ được khơi gợi trên hình ảnh những pho tượng tạo thành một thế giới nhân quần đang vật lộn gay gắt với xã hội để khẳng định lẽ sống Huy Cận không bàn luận về Phật giáo mà mượn hình ảnh những pho tượng để bày tỏ quan điểm của mình về lịch sử dân tộc Người nghệ nhân xưa đã vô tình hay cố ý mà mượn đề tài chuyện phật để miêu tả xã hội đương thời lúc đó đang quằn quại trong đau khổ và bế tắc Bằng quan điểm của mình trong từng câu chữ, Huy Cận đã bày tỏ niềm tin tưởng vào cuộc đời mới sẽ khai thông những bế tắc của cha ông và vạch ra hướng đi mới cho dân tộc

Do vậy, tính trừu tượng trong quan điểm thẩm mỹ của chủ thể thể hiện ra như một tiêu chuẩn để đánh giá Trước sự đa dạng, phong phú của rất nhiều chủ thể thẩm

mỹ và những hiện tượng thẩm mỹ mới, chủ thể thể hiện quan điểm của mình như một công cụ chuẩn xác để bình xét thẩm mỹ và bày tỏ ý kiến chủ quan của mình trước các hoạt động thẩm mỹ, từ đó hình thành nên những chuẩn mực về quan điểm thẩm mỹ xã hội Như vậy, tính trừu tượng đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc làm rõ bản chất của quan điểm thẩm mỹ, nếu thiếu tính trừu tượng quan điểm thẩm mỹ sẽ không thể đạt được tới trình độ lý luận khái quát, tổng hợp và không thể hoàn thiện được

Thứ hai: Quan điểm thẩm mỹ mang tính giai cấp, tính dân tộc, tính thời đại

Tư tưởng mỹ học của nhân loại từ trước đến nay là sự đối lập quyết liệt, gay gắt giữa hai khuynh hướng duy tâm và duy vật Các nhà triết học, mỹ học, lý luận nghệ thuật luôn đứng trên quan điểm giai cấp, dân tộc để bày tỏ ý kiến của mình về những vấn đề mỹ học, lý giải những vấn đề mỹ học

Trong cơ cấu đời sống xã hội, chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định nghệ thuật là một hình thái ý thức xã hội thuộc thượng tầng kiến trúc, được sinh ra và chịu sự qui định của cơ sở hạ tầng đã sinh ra nó Trên một cơ sở kinh tế - xã hội nhất định

sẽ hình thành một nền nghệ thuật nhất định Cơ sở kinh tế - xã hội chẳng những

quyết định sự chi phối ra đời, phát triển của nghệ thuật mà còn có sức ảnh hưởng và chi phối tới nội dung của nghệ thuật Trong xã hội có giai cấp, tính giai cấp của nghệ thuật được biểu hiện trong tác phẩm rất đa dạng, nhiều màu sắc, cung bậc, đậm nhạt khác nhau Ðó có thể là một cách nói xa xôi bóng gió thân phận quẩn quanh của kiếp

người dân xưa: Con kiến mà đeo cành đa/Leo phải cành cụt leo ra, leo vào/Con kiến

mà leo cành đào/Leo phải cành cụt leo vào leo ra Hoặc rõ ràng hơn trong xã hội

phong kiến: Con vua thì lại làm vua/Con sãi ở chùa thì quét lá đa Hay đề cập trực

tiếp tới vấn đề áp bức bóc lột giai cấp qua các hình ảnh trong truyện Tấm Cám, Vợ chồng A Phủ, tiểu thuyết Tắt đèn, Bước đường cùng … Và khi mâu thuẫn giai cấp được dồn lên đỉnh điểm thì nghệ thuật đề cập đến một cách gay gắt, trực tiếp cuộc đấu tranh một mất một còn đối với kẻ thù giai cấp, dân tộc với các tác phẩm văn

chương: Người mẹ cầm súng, Sống như Anh, Rừng xà nu…

Mặt khác, không phải tác giả thuộc giai cấp nào thì nhất định sẽ sáng tác những tác phẩm nghệ thuật theo quan điểm của giai cấp đó Lịch sử văn học nghệ thuật thế giới đã để lại những tên tuổi như Nguyễn Du, Nguyễn Khuyến, Balzac, Tônxtôi… với những sáng tác đồ sộ cả về nội dung và hình thức mà quan điểm nghệ thuật trong tác phẩm không hề phản ánh thành phần giai cấp của tác giả Bên cạnh tính giai cấp, mỗi dân tộc có một nền nghệ thuật riêng biệt, một truyền thống nghệ thuật khác nhau phân biệt nghệ thuật của dân tộc này với dân tộc khác Cái làm nên sự phân biệt ấy chính là bản sắc dân tộc của nghệ thuật Trong mỗi tác phẩm nghệ thuật, tính dân tộc xuyên thấm vào mọi yếu tố, từ nội dung đến hình thức, có thể nói đến những yếu tố cơ bản như đề tài, chủ đề tư tưởng, hay ngay trong hình tượng, ngôn ngữ Nhà văn ưu tú của Nga I-li-a Ê-ren-bua (1891-1967) khi nói về lòng yêu nước đã dẫn ra một loạt hình ảnh gần gũi, là những biểu tượng của dân tộc, đất nước ông

mà không có nơi nào trên thế giới hội đủ được: “Lòng yêu nước ban đầu là lòng yêu những vật tầm thường nhất: yêu cái cây trồng ở trước nhà, yêu cái phố nhỏ đổ ra bờ sông, yêu vị thơm chua mát của trái lê mùa thu hay mùa cỏ thảo nguyên có hơi rượu mạnh… Dòng suối đổ vào sông, sông đổ vào đại trường giang Vôn-ga, con sông Vôn-ga

đi ra bể Lòng yêu nhà, yêu làng xóm, yêu miền quê trở nên lòng yêu Tổ quốc.” [Theo 72] Khẳng định tính dân tộc của nghệ thuật, điều đó không có nghĩa là không chú ý đến việc tiếp thu có sáng tạo những giá trị tinh thần, những tinh hoa nghệ thuật của nhân loại Những tác phẩm có tính dân tộc sâu sắc bao giờ cũng là một khám phá độc

đáo về dân tộc nhưng không tác rời với những tiến bộ với những giá trị nhân văn cao cả của con người nói chung Trong các bài viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh, dù viết bằng

tiếng Việt, tiếng Pháp, hay tiếng Trung Quốc, dù dùng hình ảnh gần gũi như Con rồng

tre (1922, kịch), Hòn đá (thơ), Lời than vãn của bà Trưng Trắc (1922, truyện ngắn,

tiếng Việt); hay những hình ảnh hư cấu: Vi hành (1923, truyện ngắn, tiếng Pháp),

Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu (1925, truyện ngắn, tiếng Pháp), đến các

sáng tác chính luận: Bản án chế độ thực dân Pháp (tiếng Pháp), Đường kách mệnh

(1927)… đều thể hiện rõ tính giai cấp, tinh thần dân tộc sâu sắc trong mỗi tác phẩm Thời Trung cổ phương Tây, chỉ với một bức tranh, danh họa Vêrônegiơ đã thể hiện được cả quan điểm chính trị và quan điểm nghệ thuật của mình Trong bức họa

Thần Mars và Venus, thần Chiến tranh Mars được biểu hiện với hình tượng chàng kị sĩ,

tiêu biểu cho mẫu người Trung cổ, nay đã rời ngựa, rời gươm, đang cởi bỏ áo giáp và quỳ dưới sự chinh phục đầy mê hoặc của nữ thần Sắc đẹp và Tình yêu Venus Hai tiểu thần Amua bay tới, một tiểu thần buộc chân họ vào nhau bằng sợi dây gắn bó, một tiểu thần khác đem thanh gươm trả lại cho ngựa xám Ngựa xám, biểu tượng cho chiến tranh, gương mặt buồn thiu nhìn thanh gươm - vật chứng cho nhiều phen ngang dọc, chinh chiến khắp nơi Phía sau họ là bức tường đen thui, tượng trưng cho thời đại Trung cổ đang đi vào những bế tắc Chiếc váy của nữ thần Venus vắt lên tường, thể hiện tinh thần phủ định Trung cổ, ngợi ca cuộc sống thời Phục hung Sau bức tường đen lộ ra một mảng kiến trúc Hy Lạp với trời mây, cây cao bóng cả thoáng đạt

Quán triệt tinh thần thời đại, Vêrônegiơ xây dựng hai nhân vật tiêu biểu cho hai thời đại: Thần tình yêu Venus tượng trưng cho thời Phục hưng với làn da ửng hồng tràn đầy sức sống màu táo chín, thần chiến tranh Mars trong vai chàng kị sĩ đã cởi áo chiến bào ngả đầu vào làn da ngọt ngào của Venus, biểu hiện cho sự hàng phục của thời đại Trung cổ trước sự tráng lệ của thời Phục hưng Chỉ với vài hình tượng quen thuộc nhưng bằng nét vẽ tài tình, tác giả Vêrônegiơ đã thể hiện rõ ràng quan điểm thẩm mỹ mang tính thời đại sâu sắc của mình Bức tranh có thể coi là một biệt tài của ông, đem lại tên tuổi cho tác giả cũng chính bởi tính thời đại đó

sự ra đời của chủ nghĩa Mác - Lênin là cuộc cách mạng vĩ đại trong khoa học

xã hội Chủ nghĩa Mác - Lênin đã mở đầu cho một thời đại mới với cách tiếp cận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, mở ra thời kỳ phát triển những nhận thức khoa học chân chính về các quy luật phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy con

người, trong đó có nhận thức về các quy luật vận động của cái chân - thiện - mỹ

Mỹ học trước chủ nghĩa Mác - Lênin đã từng đặt ra một loạt những vấn đề về sáng tác cũng như cảm thụ thẩm mỹ nhưng đã không thể đứng ở lập trường khoa học chân chính để giải quyết những vấn đề cơ bản của lý luận nghệ thuật Đến C.Mác và Ph.Ăngghen những vấn đề đó được giải quyết triệt để hơn Quan niệm mỹ học của C.Mác và Ph.Ăngghen là bộ phận quan trọng của lý luận triết học và của sự nghiệp đấu tranh chính trị nhằm giải phóng nhân dân lao động khỏi ách nô lệ của tư bản chủ nghĩa

mà cả cuộc đời hai ông theo đuổi Với vốn kiến thức uyên bác về lĩnh vực lịch sử nghệ thuật và tư tưởng mỹ học thế giới, song song với quá trình xây dựng nên hệ thống lý luận của mình, C.Mác và Ph.Ăngghen cũng đã bày tỏ rõ quan điểm thẩm mỹ của mình, một quan điểm thẩm mỹ duy vật biện chứng, triệt để và khoa học

Trong tác phẩm Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị, C.Mác viết: “Cơ sở

kinh tế thay đổi thì toàn bộ cái kiến trúc thượng tầng đồ sộ cũng bị đảo lộn ít nhiều nhanh chóng Khi xét những cuộc đảo lộn ấy, bao giờ cũng cần phân biệt cuộc đảo lộn vật chất - mà người ta có thể xác nhận với một sự chính xác của khoa học tự nhiên - trong những điều kiện kinh tế của sản xuất, với những hình thái pháp lý, chính trị, tôn giáo, nghệ thuật hay triết học” [95, tr.15] Luận điểm cho thấy, chỉ đứng trên lập trường của chủ nghĩa duy vật lịch sử mới có thể lý giải và nhận thức được đúng đắn nguồn gốc của nghệ thuật và văn học, tính quy luật, khuynh hướng phát triển và vai trò của nó trong đời sống xã hội

C.Mác cho rằng: “Về đại thể, có thể coi các phương thức sản xuất châu Á, cổ đại, phong kiến và tư sản hiện đại là những thời đại tiến triển dần dần của hình thái kinh tế - xã hội” [95, tr.16] Ở đây là chỉ thời đại lớn trong lịch sử Thời đại lớn là giai đoạn lịch sử tương đối dài và trong thời đại lớn đó, do các vấn đề chủ yếu cần giải quyết khác nhau mà xuất hiện các giai đoạn nhỏ khác nhau, tức thời đại nhỏ

Đúng như Ph.Ăngghen đã khẳng định, đại ý: Những giai đoạn quá độ lên xã hội

cộng sản - đấy là vấn đề khó nhất trong tất cả những vấn đề còn tồn tại vì rằng các điều kiện không ngừng thay đổi Chẳng hạn, mỗi tờ rớt mới đều làm biến đổi chúng

và cứ mười năm một, mục tiêu cần công kích lại hoàn toàn thay đổi Trong điều kiện lịch sử mới, tiếp nối tư tưởng của C.Mác - Ph.Ăngghen, V.I.Lênin đã xác lập nên nguyên tắc tính đảng của nghệ thuật một cách rất đúng đắn và rõ ràng Theo V.I.Lênin, trong xã hội có giai cấp, nghệ thuật và văn học không thể nào không có

tính đảng, không thể nào đứng ngoài giai cấp và cuộc đấu tranh giai cấp được V.I.Lênin nhấn mạnh rằng tính đảng có nguồn gốc từ triết học của chủ nghĩa Mác, ông cũng vạch ra rằng nguyên tắc tính đảng là nguyên tắc yêu cầu các nhà hoạt động nghệ thuật và văn học phải công khai và tự giác phục vụ giai cấp công nhân cũng như tổ chức lãnh đạo của nó là Đảng Cộng sản Chỉ có dưới chế độ xã hội chủ nghĩa, khi mà nghệ thuật phục vụ hàng chục triệu nhân dân lao động - là tương lai, sức mạnh, là tinh hoa của đất nước thì tự do sáng tạo nghệ thuật mới được thực hiện đến mức cao nhất của nó Có thể khẳng định, nguyên tắc tính đảng của V.I.Lênin là một cống hiến hết sức vĩ đại đối với mỹ học

Nguyên tắc tính đảng của văn học, nghệ thuật không bao giờ tách rời với lý

luận duy vật biện chứng về sự phản ánh hiện thực Trong tác phẩm của mình Chủ

nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán, V.I.Lênin đã phát triển lý luận

này một cách tài tình Ông coi lý luận đó là cơ sở triết học để xem xét các vấn đề

mỹ học Từ nền tảng đó, mỹ học của chủ nghĩa Mác - Lênin coi nghệ thuật là sự phản ánh thực tiễn bằng hình tượng nghệ thuật, coi hiện thực khách quan là nguồn gốc của những sáng tạo nghệ thuật Giá trị của tác phẩm nghệ thuật trước hết căn cứ vào tính chân thực, đúng đắn, quan điểm khoa học trong sáng và giá trị giáo dục thẩm mỹ của từng tác phẩm Do đó, tác giả phản ảnh cuộc sống chân thực bao nhiêu thì giá trị xã hội và tác dụng giáo dục, tư tưởng tác phẩm của nghệ sĩ càng cao bấy nhiêu và sức sống của tác phẩm càng vững bền trước thời gian

Trong Mỹ học Mác – Lênin, tính đảng không mâu thuẫn với tính khách quan của nó, ngược lại, tính khách quan và tính đảng có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, vì

Mỹ học Mác – Lê nin dựa trên cơ sở lí luận duy vật biện chứng là học thuyết mỹ học tiên tiến trong lịch sử, bản thân nó chứa đựng trong đó tính khách quan, khoa học

Ngày nay, trong việc xây dựng đời sống văn hóa thẩm mỹ mang bản sắc dân tộc , hiện đại, yêu cầu tính đảng, tính dân tộc trong quan điểm thẩm mỹ lại càng cần thiết và quan trọng hơn Ngày nay, bên cạnh những quan điểm thẩm mỹ tích cực, tiến bộ, những quan điểm thẩm mỹ lạc hậu, lai căng vẫn tồn tại, thậm chí có lúc, có nơi vẫn chưa bị lên án, điều đó tác động không nhỏ đến hoạt động thẩm mỹ của mỗi người và cả

xã hội, đặc biệt là tầng lớp thanh thiếu niên Vì vậy, ngoài tính giai cấp, tính dân tộc, quan điểm thẩm mỹ phải đảm bảo tính hiện đại mới giữ vững được vai trò quan trọng

của mình trong hệ ý thức xã hội

Bên cạnh tính dân tộc, quan điểm thẩm mỹ của mỗi thời đại luôn phản ánh những tính chất, đặc trưng của thời đại đó Tính thời đại, tính giai cấp và tính dân tộc trong quan điểm thẩm mỹ không bài trừ lẫn nhau mà luôn hòa quyện thống nhất, hỗ trợ nhau Tính thời đại không chỉ giúp quan điểm thẩm mỹ truyền thống thích nghi và phát triển

mà còn giúp nền thẩm mỹ dân tộc có khả năng thỏa mãn tốt nhất những nhu cầu thẩm

mỹ mới nảy sinh trong đời sống thẩm mỹ hiện đại Mặt khác, không phải bất cứ quan điểm thẩm mỹ nào nảy sinh trong hiện tại cũng có giá trị và được xã hội đón nhận Xã hội luôn có những nhu cầu và thị hiếu rõ ràng, tiếp thu có chọn lọc giá trị tích cực có thể cộng sinh cùng tính dân tộc, tính giai cấp Cho nên, một quan điểm thẩm mỹ chỉ có thể phát triển khi nó bao hàm trong đó tính dân tộc, tính giai cấp và không ngừng được bổ sung các giá trị tiên tiến của thời đại,

Thứ ba: Quan điểm thẩm mỹ vừa có tính cá nhân vừa có tính xã hội

Quan điểm thẩm mỹ vừa mang tính cá nhân vừa mang tính xã hội Đây là hai đặc tính quan trọng hình thành nên cộng đồng, dân tộc Từ thuở sơ khai con người đã thể hiện rõ cá tính trong các hoạt động của bản thân Thời cổ đại, mỗi thổ dân luôn thể hiện mình như một nghệ sĩ tài ba khi vẽ lên khuôn mặt mình những ký hiệu riêng biệt với nhiều hàm ý và tín hiệu thẩm mỹ cũng như tín hiệu nghệ thuật riêng Từ những nét đặc trưng thẩm mỹ mang tính cá nhân riêng biệt, con người kết hợp với nhau tạo thành những tập đoàn người có chung những quan điểm, tư tưởng giống nhau hình thành nên

tập đoàn xã hội

Tính cá nhân của quan điểm thẩm mỹ hình thành và tồn tại trong mỗi cá nhân phong phú, đa dạng muôn màu muôn vẻ, không ai giống ai Sự muôn màu muôn vẻ của quan điểm thẩm mỹ cá nhân tạo nên tính đa dạng, phong phú của quan điểm thẩm mỹ xã hội Đời sống thẩm mỹ sẽ trở nên đơn điệu, nghèo nàn nếu như tất cả mọi người đều có quan điểm thẩm mỹ giống nhau Do đó, trong quan điểm thẩm

mỹ, tính cá nhân sẽ góp phần tạo nên những cung bậc thẩm mỹ khác nhau của cuộc sống muôn hình muôn vẻ cũng như khẳng định sức ảnh hưởng của nó đến xã hội Tính cá nhân của quan điểm thẩm mỹ còn thể hiện đặc biệt rõ trong sự khác biệt về năng lực cảm thụ của chủ thể nhận thức trước các giá trị thẩm mỹ của đối tượng Trước cùng một đối tượng thẩm mỹ, mỗi chủ thể sẽ có quan điểm cá nhân khác nhau Nguyên nhân của sự khác biệt về mức độ chiếm lĩnh các giá trị thẩm mỹ

của đời sống thẩm mỹ giữa chủ thể này so với chủ thể khác là do kết cấu, năng lực, trình độ, hay thị hiếu thẩm mỹ của từng người phát triển không như nhau Thậm chí, ngay cả khi cùng một trình độ cảm thụ thẩm mỹ nhưng sắc thái biểu hiện cảm xúc trước cùng một đối tượng thẩm mỹ của mỗi cá nhân cũng không ai giống ai, bởi thế giới tinh thần, tình cảm của mỗi người là riêng tư, cá biệt, không lặp lại và tính cá nhân đó tạo nên bản sắc riêng của mỗi người

Tính cá nhân trong quan điểm thẩm mỹ được biểu hiện tập trung và rõ nét trong thị hiếu thẩm mỹ Xét ở cấp độ cá nhân, thị hiếu thẩm mỹ của mỗi người mỗi

vẻ và chính sự muôn màu muôn vẻ của thị hiếu cá nhân đã tạo nên tính đa dạng, phong phú và sinh động cho thị hiếu xã hội Cuộc sống sẽ nghèo nàn, đơn điệu biết chừng nào nếu mọi người đều có sở thích giống nhau về một kiểu quần áo, giày dép, hoặc chỉ cùng yêu thích một loại hình nghệ thuật Bởi vậy, một xã hội có đời sống văn hóa thẩm mỹ phát triển chỉ khi những sở thích, thị hiếu cá nhân được tôn trọng và phát triển phong phú, đa dạng Điều này không chỉ đúng về quyền con người mà còn là một nhân tố, một điều kiện tích cực để phát triển các tài năng cá nhân và làm cho đời sống văn hóa nghệ thuật nói riêng và đời sống thẩm mỹ nói chung của xã hội không bị nhàm chán, đơn điệu

Đề cao tính cá nhân của con người, Immanuel Kant đã khẳng định: “Nói đến thường thức nghệ thuật là nói đến sự tác động của thị hiếu thẩm mỹ của từng con người cụ thể” [Theo 145] Ông thậm chí còn quả quyết rằng: “Nếu ai đọc cho tôi nghe một bài thơ hoặc đưa tôi đến xem một buổi diễn kịch ở nhà hát mà rốt cuộc nó vẫn không đáp ứng thị hiếu của tôi thì, để chứng minh rằng bài thơ của hắn là đẹp

dù hắn có cầu khẩn cả Batteux (Linh mục, Viện sĩ Viện Hàn lâm Pháp), cả Lessing

và cả đến các nhà phê bình về thị hiếu cổ nhất và nổi tiếng nhất, và cả các quy tắc

mà các vị ấy đã nêu ra, thì cũng vô hiệu thôi” [Theo 145] Quan niệm này đã được V.I.Lênin đồng tình trong chia sẻ của ông: “Không thể chối cãi rằng sự nghiệp văn học ít chịu được hơn hết sự san bằng, sự bình quân máy móc, sự thống trị của số đông đối với số ít Không thể chối cãi rằng trong sự nghiệp này cần phải đảm bảo một phạm vi hết sức rộng rãi cho sáng kiến cá nhân, cho những thiên hướng cá nhân,

nhiên, ý kiến trên của V.I.Lênin không chỉ bó hẹp trong lĩnh vực văn học mà hoàn toàn có thể mở rộng ra đối với hoạt động thẩm mỹ nói chung của con người