Đề cương ôn tập Môn Giao lưu văn hóa Việt Trung (Cao học)

Lịch sử các nền văn minh của nhân loại cho thấy giao lưu văn hóa là một trong những động lực quan trọng đối với tiến trình phát triển của một nền văn hóa Giao lưu văn hóa là sự trao đổi

ĐỀ CƯƠNG ÔN TẬP MÔN GIAO LƯU VĂN HÓA VIỆT TRUNG

1 Giao lưu văn hóa là một trong những động lực thúc đẩy sự phát triển

văn hóa? 2

2 Giao lưu văn hóa trong thời đại toàn cầu hóa, nguyên nhân, hình thức và xu thế? 4

3 Mạng lưới xã hội Việt Nam truyền thống và hiện đại ? 9

4 Sức mạnh mềm văn hóa trong thời đại toàn cầu hóa? 17

5 Nguyên nhân dẫn đến giao lưu văn hóa Việt - Trung? 20

6 Những nội dung chính về giao lưu văn hóa vật chất Việt - Trung? 26

7 Những nội dung chính về giao lưu văn hóa tinh thần Việt - Trung? 27

8 Những nội dung chính về giao lưu văn hóa tổ chức cộng đồng Việt -Trung? 32

9 Đặc điểm giao lưu văn hóa Việt - Trung? 34

10 Việt Nam và sức mạnh mềm văn hóa Trung Hoa trong thời đại ngày nay? 37

1 Giao lưu văn hóa là một trong những động lực thúc đẩy sự phát triển văn hóa?

1.1 Khái niệm

Toàn cầu hóa là khái niệm dùng để miêu tả các thay đổi trong xã hội và trong nền kinh tế thế giới, tạo ra bởi mối liên kết và trao đổi ngày càng tăng giữa các quốc gia, các tổ chức hay các cá nhân ở góc độ văn hóa, kinh tế…

Và tiếp xúc văn hóa trong thời đại toàn cầu hóa đang diễn ra ngày càng mạnh

mẽ

Giao lưu văn hóa là một quá trình tiếp xúc văn hóa, trao đổi ảnh hưởng

và tác động qua lại giữa các nền văn hóa, nhằm làm phong phú hơn giá trị văn hóa mỗi dân tộc Lịch sử các nền văn minh của nhân loại cho thấy giao lưu văn hóa là một trong những động lực quan trọng đối với tiến trình phát triển của một nền văn hóa

Giao lưu văn hóa là sự trao đổi qua lại hai chiều những sản phẩm văn hóa giữa các cộng đồng dân tộc quốc gia với nhau, là sự giao thoa, học tập lẫn nhau, ảnh hưởng lẫn nhau, bổ sung cho nhau để làm phong phú cho văn hóa của mình Trong cuộc sống hàng ngày cũng vậy, con người có thể ảnh hưởng lẫn nhau, có ảnh hưởng chủ động (học người) và ảnh hưởng thụ động (ảnh hưởng mà không biết)

Tiếp biến văn hóa là sự tiếp nhận (một chiều) các yếu tố văn hóa từ bên ngoài (ngoại sinh) và biến đổi cho phù hợp với các yếu tố văn hóa bên trong (nội sinh) để làm giàu cho văn hóa của mình

Từ 1986 đến nay, với đường lối mở cửa “đa phương hoá, đa dạng hoá” trong quan hệ đối ngoại, đất nước ta có điều kiện giao lưu VH với rất nhiều nước trên thế giới, trước hết là các nước trong khu vực, trong châu lục Để vừa kế thừa những giá trị văn hóa truyền thống, vừa tiếp nhận được những thành tựu của loài người, trong các nghị quyết của đảng ta đều chỉ rõ: Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa thế giới

Giao lưu văn hóa tạo nên sự dung hợp, tổng hợp và tích hợp văn hóa ở các cộng đồng Ở đó có sự kết hợp giữa các yếu tố "nội sinh" với yếu tố

"ngoại sinh" tạo nên sự phát triển văn hóa phong phú, đa dạng và tiến bộ hơn Giao lưu và tiếp biến văn hóa là sự tiếp nhận văn hóa nước ngoài bởi dân tộc chủ thể Quá trình này luôn đặt mỗi dân tộc phải xử lý tốt mối quan hệ biện chứng giữa yếu tố "nội sinh" và "ngoại sinh"

Đảng ta yêu cầu phải "Làm cho văn hóa thấm sâu vào từng khu dân cư, từng gia đình, từng người, hoàn thiện hệ giá trị mới của con người Việt Nam,

kế thừa các giá trị truyền thống của dân tộc và tiếp thu tinh hoa văn hóa của loài người, tăng sức đề kháng chống văn hóa đồi trụy, độc hại Nâng cao tính văn hóa trong mọi hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội và sinh hoạt của nhân dân"

- Tiếp xúc và giao lưu văn hoá sẽ dẫn đến tiếp biến văn hoá (tiếp biến văn hoá = tiếp nhận và biến chuyển)

+ Các phương tiện giao lưu ngày càng nhanh chóng, hiệu quả (Phim ảnh, sách báo, internet ) khiến cho sự tiếp xúc giao lưu văn hoá tăng mạnh

+ Chính sách của Đảng và Nhà nước mở cửa cho giao lưu văn hoá

+ Mục tiêu lớn của văn hoá VN trong thời kỳ mới là: Xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

1 Trong quá trình tiếp xúc và giao lưu văn hoá dẫn đến tiếp biến văn hoá phải ngăn ngừa sự phi văn hoá, phản văn hoá

2 Hội nhập rất cần nhưng không hoà tan Tiếp xúc giao lưu những yếu

tố văn hoá tích cực của những dân tộc khác

3 Phải có quá trình chọn lọc, giao thoa tự nhiên, tự nguyện, không để bị cưỡng bức văn hoá

Giao lưu văn hoá với nước ngoài từng bước được mở rộng cùng với quá trình đa phương hoá, đa dạng hoá các mối quan hệ quốc tế của Nhà nước ta Trong những năm qua, chúng ta có nhiều cơ hội tiếp xúc rộng rãi hơn với văn hoá thế giới và chọn lọc, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại, đồng

thời giới thiệu với nhân dân các nước những giá trị tốt đẹp, độc đáo của văn hoá Việt Nam Nhiều hoạt động hợp tác, giao lưu văn hoá quốc tế trên quy

mô lớn đã được tổ chức ở Việt Nam và nước ngoài gây được tiếng vang và tạo được ấn tượng tốt đẹp trong lòng bè bạn về truyền thống văn hoá, nghệ thuật Việt Nam Bước đầu đã có sự kết hợp các hoạt động văn hoá, nghệ thuật của nước ta ở nước ngoài để quảng bá du lịch Việt Nam và xúc tiến thương mại, hợp tác đầu tư

Lực lượng hoạt động văn hoá, nghệ thuật trong cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài đã có những công trình nghiên cứu, những tác phẩm văn học, nghệ thuật tốt hướng về Tổ quốc Nhiều nghệ sỹ Việt kiều về nước biểu diễn, làm phim và hoạt động trong các lĩnh vực khác nhau của văn hoá, góp phần mình vào đời sống văn hoá, nghệ thuật của đất nước

Việc xây dựng thể chế và thiết chế văn hoá đã chú ý đến những yêu cầu của thời kỳ mới, tuy chưa hoàn chỉnh nhưng về căn bản bảo đảm được sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước, phát huy tiềm năng sáng tạo của trí thức, văn nghệ sĩ và của nhân dân tham gia xây dựng, phát triển sự nghiệp văn hoá

2 Giao lưu văn hóa trong thời đại toàn cầu hóa, nguyên nhân, hình thức và xu thế?

Toàn cầu hóa là khái niệm dùng để miêu tả các thay đổi trong xã hội và trong nền kinh tế thế giới, tạo ra bởi mối liên kết và trao đổi ngày càng tăng giữa các quốc gia, các tổ chức hay các cá nhân ở góc độ văn hóa, kinh tế…

Và tiếp xúc văn hóa trong thời đại toàn cầu hóa đang diễn ra ngày càng mạnh

mẽ

Giao lưu văn hóa là một quá trình tiếp xúc văn hóa, trao đổi ảnh hưởng

và tác động qua lại giữa các nền văn hóa, nhằm làm phong phú hơn giá trị văn hóa mỗi dân tộc Lịch sử các nền văn minh của nhân loại cho thấy giao lưu

văn hóa là một trong những động lực quan trọng đối với tiến trình phát triển của một nền văn hóa

Bối cảnh toàn cầu hóa

Chính sách “toàn cầu hóa” của chủ nghĩa tư bản trong nửa sau thế kỷ

XX diễn ra trong bối cảnh đối lập về ý thức hệ trên phạm vi toàn cầu Từ đầu thế kỷ XX đặc biệt là 2 thập niên gần đây, trên thế giới đã hình thành và xuất

hiện vấn đề toàn cầu hóa

Đặc điểm, bản chất của toàn cầu hóa

Ở các nước tư bản, lực lượng sản xuất rất phát triển, đặc biệt là xu hướng phát triển vượt biên giới Trong khi đó, xu hướng phát triển của thế giới là hòa bình, hợp tác

* Đặc điểm của toàn cầu hóa có 3 đặc điểm sau:

- Toàn cầu hóa kinh tế diễn ra ngày càng sâu rộng và mạnh mẽ

- Toàn cầu hóa diễn ra trong sự bất công, bất bình đẳng, do tính chất tư

bản chủ nghĩa của nó

- Toàn cầu hóa tác động mạnh mẽ trên tất cả các lĩnh vực của đời sống

như chính trị, an ninh quốc gia, tư tưởng, văn hóa…

* Về bản chất

- Toàn cầu hóa là quá trình tăng lên mạnh mẽ các mối liên hệ, sự tác

động lẫn nhau và phụ thuộc lần nhau của tất cả các khu vực, quốc gia, dân

tộc

- Toàn cầu hóa là một quá trình khách quan Nó mang tính tất yếu của

quá trình quốc tế hóa Sự phát triển của khoa học công nghệ đã tạo điều kiện tất yếu cho quốc tế hóa, yếu tố sâu sa nhất quy định quá trình này là khoa học công nghệ Toàn cầu hóa được thực hiện bởi các công ty xuyên quốc gia

- Bản chất của toàn cầu hóa mang đầy tính phức tạp, đầy mâu thuẫn và

có tính tác động hai mặt cả tích cực và tiêu cực

Tác động của toàn cầu hóa Toàn cầu hóa tạo ra 2 tác động mạnh

mẽ:

* Tác động tích cực:

- Tạo ra một cơ hội lớn cho các nước đang phát triển trong đó có Việt Nam - Mở ra khả năng phát triển mạnh mẽ của lực lượng sản xuất và chính

cơ hội này lôi kéo các quốc gia vào quỹ đạo văn minh

- Kết quả của nó là làm cho các nước giàu ngày càng giàu hơn; các nước nghèo thì đỡ nghèo hơn và có thể giàu

- Toàn cầu hóa đem lại cơ hội khai thác mọi nguồn lực trong và ngoài

nước để phát triển kịp với các nước khác trong khu vực và quốc tế

- Toàn cầu hóa cũng tạo ra nguồn nhân lực mới quyết định cơ hội này

- Toàn cầu hóa tạo ra khả năng cạnh tranh, tạo động lực nâng cao về mọi mặt của nhà quản lý và người lao động

- Toàn cầu hóa cũng giúp cho các nước có thể đổi mới công nghệ, mở cửa tự do, trao đổi với nhau thông qua thị trường

- Toàn cầu hóa đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề

về vốn

- Đối với văn hóa, toàn cầu hóa tạo điều kiện giao lưu văn hóa, tăng

cường hiểu biết về văn hóa, giáo dục, …giữa các quốc gia với nhau Nó cũng tạo ra cơ hội tiếp thu, chọn lọc những tinh hoa văn hóa của nhân loại, làm

giàu thêm những giá trị văn hóa của dân tộc

* Tác động tiêu cực

- Tạo ra mâu thuẫn gay gắt, sự cạnh tranh khốc liệt cho các nước đang

phát triển mà nguyên nhân sâu xa là xuất phát từ lợi ích

- Đối với văn hóa, toàn cầu hóa cũng tạo ra nguy cơ mai một dần văn

hóa dân tộc; tạo lối sống ích kỷ, thực dung, chủ nghĩa cá nhân phát triển mạnh mẽ; Toàn cầu hóa cũng giúp cho quá trình tuyên truyền những văn hóa phẩm độc hại diễn ra ngày càng nhanh hơn, làm ảnh hưởng và thay đổi lối sống

thuần phong mỹ tục của dân tộc

Ngày nay, trên thế giới có không ít những vấn đề lớn vượt ra khỏi tầm kiểm soát của một quốc gia riêng lẻ, như vấn đề môi trường, gia tăng

dân số, bệnh tật, nhân quyền, an ninh… Và chính quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sẽ giúp các quốc gia tạo được một sức mạnh tập thể có thể

giải quyết thỏa đáng những vấn đề này

Ở những thời kỳ tiến triển mạnh mẽ của lịch sử, vào những thời điểm chuyển giao thời đại, hệ các giá trị truyền thống của các dân tộc đều có những thay đổi mạnh mẽ; có những giá trị bị gạt bỏ, có những giá trị được duy trì, bổ sung làm phong phú thêm; cũng có những giá trị mới ra đời, hoặc được tiếp nhận từ bên ngoài Các giá trị truyền thống này không hề đứng yên

và bất biến, trái lại luôn năng động, tái sinh và sáng tạo, liên tục đổi mới

Những biện pháp

- Thứ nhất: Việc giữ gìn và bảo vệ các giá trị truyền thống vừa phải giữ được bản sắc văn hóa dân tộc, vừa tiếp nhận giá trị mới phù hợp với những điều kiện lịch sử đang thay đổi, các giá trị truyền thống cũng phải được hiện đại hóa

Chấn hưng văn hóa dân tộc nói chung, các giá trị truyền thống nói riêng, đổi mới chúng tạo ra sự kế thừa và phát triển liên tục là một công việc rất tế nhị, nhạy cảm, có vai trò đặc biệt trong việc giữ gìn sự ổn định đời sống tinh thần của xã hội Đó cũng chính là điều kiện để hội nhập mà không hoà tan

- Hai là, phát huy nội lực đồng thời với việc mở rộng giao lưu, học hỏi bên ngoài Mối quan hệ giữa phát huy nội lực với tiếp thu ngoại lực là quan

hệ tương hỗ tương thành

Việc giữ gìn và phát huy các giá trị truyền thống cùng với việc

mở cửa giao lưu, chủ động tiếp thu và hội nhập với bên ngoài là một trong những động lực phát triển của văn hóa dân tộc Mặt khác, khi mở cửa trong điều kiện toàn cầu hóa hiện nay, sẽ có cả cái xấu, cái tốt cùng xâm nhập Vấn

đề là phải đủ mạnh, sáng suốt, đủ kiến thức, để tiếp nhận cái đúng cái tốt, các giá trị đích thực và ngăn chặn, hạn chế các giả giá trị, phản tiến bộ Vì vậy

đóng cửa, cũng không thể tránh khỏi toàn cầu hóa và sẽ ngày càng tụt hậu, nhưng mở cửa mà không suy nghĩ tỉnh táo, sáng suốt cũng sẽ thất bại

- Ba là, phải tích cực chống âm mưu đồng hóa, xóa nhòa văn hóa truyền thống dân tộc Như đã nói toàn cầu hóa, vừa là cơ hội vừa là thách thức Nó mang đến cả những giá trị phản nhân văn của chủ nghĩa cá nhân cực đoan và những âm mưu áp đặt văn hóa, xóa bỏ những giá trị truyền thống bản địa, làm mất bản sắc riêng của dân tộc Vượt qua thách thức đó chỉ có thể bằng cách duy nhất là gìn giữ và phát huy các giá trị truyền thống và bản sắc văn hóa dân tộc, trên cơ sở hiểu biết và nhận thức đầy đủ giá trị của các nền văn hóa khác để tiếp thu có chọn lọc và thực hiện tiếp biến văn hóa một cách chủ động, làm phong phú thêm cho đời sống văn hóa của mỗi cộng đồng dân tộc

- Gia tăng việc đề cao văn hóa trong đối ngoại như một bộ phận quan trọng của “quyền lực mềm”

- Gia tăng gắn kết chặt chẽ văn hóa với sự phát triển kinh tế, như đầu tư cho “vốn xã hội” và cũng là bộ phận quan trọng của nền kinh tế tri thức

- Gia tăng đề cao các giá trị văn hóa tinh thần phổ quát của nhân loại (dân chủ, tự do, bình đẳng, quyền con người ) và các giá trị văn hóa vật thể phi vật thể của địa phương

- Gia tăng sự gắn kết giữa các thành tựu khoa học - công nghệ với sự phát triển các loại hình văn hóa

3 Mạng lưới xã hội Việt Nam truyền thống và hiện đại ?

3.2.1 Khái niệm

Khái niệm và lý thuyết xã hội mạng lưới (network society) do

Manuel Castells là nhà xã hội học người Tây Ban Nha, hiện sống ở Mỹ sáng tạo ra Lý thuyết này cho rằng: xã hội mạng lưới chính là cấu trúc xã hội của thời đại thông tin, tương tự như xã hội công nghiệp là định dạng của thời đại

công nghiệp

Đó là một mạng lưới của sản xuất, kinh nghiệm và quyền lực

Mạng lưới là tập hợp của những mắt xích được kết nối với nhau (interconnected nodes) Khi những điểm giao dịch (transectional venues) được kết nối sẽ hình thành mạng lưới Như vậy chỉ khi mạng lưới hình thành

thì các hoạt động kết nối mới được diễn ra

Mạng lưới xã hội là một cấu trúc xã hội hình thành bởi những cá

nhân hay những tổ chức, được gắn kết do sự phụ thuộc lẫn nhau thông qua những nút thắt như tình bạn, quan hệ họ hàng, sở thích chung, trao đổi tài

chính, quan hệ tình dục, những mối quan hệ về niềm tin, kiến thức và uy tín…

Đơn giản hơn, mạng lưới xã hội là đồ thị những mối quan hệ xác

định, như tình bạn Các nút thắt gắn kết cá nhân với xã hội chính là những mối liên hệ xã hội của cá nhân đó Mạng lưới xã hội có thể dùng để kiểm tra vốn xã hội, những giá trị mà cá nhân có được từ mạng lưới xã hội Những khái niệm này thường được biểu thị trong biểu đồ mạng xã hội, trong đó các

nút thắt chính là các điểm và các mối quan hệ là những đường kẻ

3.2.2 Mạng lưới xã hội ở Việt Nam

a Ba dạng liên kết đặc trưng

Trong xã hội Việt Nam có nhiều dạng liên kết, tập hợp con người

thành các loại cộng đồng khác nhau, như liên kết theo huyết thống (gia đình, dòng họ), liên kết theo cư trú (làng xã, quốc gia) và liên kết theo lợi ích (giai cấp, nghiệp đoàn ) Tuy nhiên, trong các dạng liên kết trên, thì liên kết gia

đình và làng xã là sự kết hợp tập trung nhất các mối quan hệ huyết thống, cư trú và lợi ích Trong đó gia đình, gia tộc và mở rộng ra dòng họ là một dạng

liên kết mang tính sinh học, huyết thống, liên kết trên cơ sở cùng cư trú và lợi ích; còn làng xã là dạng liên kết dựa trên cơ sở cùng cư trú và lợi ích Do vậy,

gia đình, dòng họ và làng xã là ba dạng liên kết đặc trưng cho xã hội nông nghiệp, nông thôn, hình thành từ lâu đời ngay trong lòng xã hội thị tộc, bảo

lưu trong các hình thái xã hội có giai cấp tiền công nghiệp và chừng mực nào

đó vẫn được bảo lưu trong xã hội công nghiệp và hậu công nghiệp

Từ ba dạng liên kết, ba hình thức tổ chức xã hội cơ bản nêu trên, đã

tạo nên các mạng lưới xã hội (social network) khá đa dạng ở Việt Nam Các mạng lưới xã hội này "chuyên chở" các mối quan hệ qua lại về kinh tế, xã hội

và văn hóa giữa các cá nhân hay nhóm xã hội, bảo đảm tính liên thông, cân bằng, ổn định, gắn kết của một thực thể xã hội Mạng lưới xã hội này thường

liên quan tới tính xã hội, gắn kết xã hội và vốn xã hội

b Hai hoạt động của mạng lưới xã hội: phi chính thống và chính thống

Thể chế xã hội có ảnh hưởng quan trọng đối với sự hình thành các

mạng xã hội Trong một thực thể xã hội nhất định, luôn luôn có sự hiện diện

của hai hoạt động mạng lưới xã hội Một loại mang tính phi chính thống,

trong xã hội Việt Nam cổ truyền các mạng lưới liên quan tới việc mua bán, tương trợ về nông sản, liên quan tới hoạt động thủy nông của một làng hay liên làng, các quan hệ biếu xén, quà cáp, mạng lưới liên quan tới nghi lễ, hội

hè, tang lễ, cưới xin, mạng lưới liên quan đến các nhóm người đồng niên,

đồng khóa Một loại mạng lưới xã hội khác mang tính chính thống, như quan

hệ quyền lực (chính quyền, đảng phái), các tổ chức đoàn thể, hội đoàn Hai hoạt động mạng lưới xã hội mang tính chính thống và phi chính thống này

thường xuyên xen lẫn, hòa quyện, tương tác, kể cả xung đột nhau

c.Vốn xã hội

Các thực thể xã hội và cùng với các mạng lưới xã hội tạo nên cái

gọi là vốn xã hội (Capital Social) Theo Pie Buốcđiơ, vốn xã hội được xây

dựng và tái hoạt động với sự đóng góp của 3 dạng: vốn kinh tế có được từ thu nhập, nắm giữ và lưu thông kinh tế, tài chính; vốn văn hóa với việc xây dựng

và tái tạo các giá trị, các biểu trưng, các di sản và vốn xã hội là toàn bộ các nguồn, các tiềm năng liên quan đến các quan hệ bền vững của một thực thể

xã hội, tạo nên niềm tin, sự cảm thông, sự gắn kết, hợp tác và những hành

động mang tính tập thể

Vốn xã hội này nằm ngoài tài sản, vốn tư bản, nhưng nằm trong các

quan hệ của con người, của các chủ tài sản, nó ẩn giấu trong các mối quan hệ

giữa các chủ tài sản Nó thể hiện ra ngoài bằng: 1) niềm tin, sự tin cậy lẫn nhau; 2) sự tương hỗ, có đi có lại, 3) các quy tắc, các hành vi mẫu mực, các

chế tài; 4) sự kết hợp với nhau thành mạng lưới

Chẳng hạn hình thức chơi hội ở nông thôn, các hình thức mừng tiền

trong cưới xin, phúng viếng trong tang lễ, các quan hệ giữa các hộ nông dân của một làng hay liên làng trong việc phân chia nguồn nước đều là các mối quan hệ của các mạng lưới xã hội đưa lại lợi ích xã hội, kinh tế, tạo ra vốn xã

hội cho phát triển

d Quan hệ mạng lưới xã hội và vốn xã hội

Mạng lưới xã hội và vốn xã hội là hai khái niệm khác nhau, nhưng chúng lại liên hệ chặt chẽ với nhau Trên một phương diện nào đó, mạng lưới

xã hội góp phần tạo nên vốn xã hội và ngược lại, vốn xã hội góp phần củng cố

vững chắc hơn các mạng lưới xã hội

Mạng lưới xã hội và vốn xã hội là một thực thể khách quan, là di

sản của truyền thống, tuy hình thành trong trường kỳ lịch sử, nhưng nó luôn biến đổi, cập nhật với sự biến đổi xã hội, được con người nhận thức và sử dụng nhằm ổn định và phát triển xã hội Chẳng hạn vua Lê Thánh Tông đầu tiên cấm hương ước, nhưng sau đó nhận ra hương ước chính là một dạng của

"vốn xã hội", cần thiết hỗ trợ cho luật Nhà nước, nên đã cho phép các làng xã soạn thảo hương ước và hương ước đã tồn tại suốt 500 năm qua, với tư cách

là công cụ quản lý hữu hiệu xã hội nông thôn Việt Nam

Ba dạng liên kết tạo ra các mạng lưới và vốn xã hội trên không chỉ

sản xuất và tái sản xuất ra con người, các quan hệ xã hội, các nguồn lực phát triển, mà còn là môi trường khá an toàn của con người trước những biến động

xã hội Do vậy, gia đình, dòng họ, làng xã và cùng với đó là các mạng lưới xã hội và vốn xã hội chính là những "rường cột", của xã hội Việt Nam

3.3 Sự biến đổi của mạng lưới xã hội ở Việt Nam

Mạng lưới xã hội và vốn xã hội luôn biến đổi dưới tác động trực tiếp

của thể chế xã hội Xã hội Việt Nam, trong đó có xã hội nông thôn, suốt một thế kỷ qua, nhất là từ nửa cuối thế kỷ XX, dưới tác động của các nhân tố chính trị, kinh tế, đã và đang diễn ra sự biến đổi to lớn, một sự biến đổi kép, trong đó có các dạng tập hợp, tổ chức, các hình thức liên kết, mạng lưới xã

hội và vốn xã hội

Từ thập niên 50 đến thập niên 80 của thế kỷ trước, xã hội Việt Nam

do tác động của chiến tranh, do các chính sách kinh tế-xã hội, nhất là chính sách về nông nghiệp nông dân, nông thôn, khiến các cấu trúc xã hội (gia đình, làng xã) bị đảo lộn Việc tập thể hóa nông nghiệp ở miền Bắc về mặt cơ cấu, các "hợp tác xã nông nghiệp" bậc thấp hay bậc cao đã bao trùm lên mọi mặt đời sống xã hội Việt Nam, các mạng lưới xã hội và các nguồn vốn, nguồn lực

xã hội truyền thống bị triệt tiêu, khiến cho xã hội Việt Nam khủng khoảng về kinh tế, trì trệ về xã hội và điêu tàn về văn hóa Bài học này cần phải được

nhận thức một cách rõ ràng, để không bao giờ tái phạm nữa

Xã hội Việt Nam thực sự thay đổi tích cực từ khi Đảng khởi xướng

công cuộc đổi mới (1986), chính là từ sự thay đổi mạng lưới xã hội, liên quan tới gia đình và làng xã Điểm nhấn quan trọng nhất trong sự đổi mới xã hội Việt Nam là “chính sách khoán hộ”, lấy hộ nông dân làm chủ thể kinh tế Từ việc hộ gia đình được giải phóng và tái xác lập, thì làng xã, môi trường xã hội không thể thiếu của hộ gia đình, cũng được hồi sinh, từ sự sụp đổ của chế độ

"tập thể hóa nông nghiệp" Các thiết chế gia đình, làng xã được hồi phục, các mạng lưới xã hội được tái xác lập, các nguồn lực xã hội, vốn xã hội được giải

phóng Hệ quả là chủ trương đó không những thúc đẩy phát triển nền nông nghiệp, mà còn làm phục hưng nền văn hóa truyền thống đang dần bị mai một Bài học "hiệu quả kép" của một chính sách kinh tế trong thời kỳ mở đầu

đổi mới đến nay vẫn nóng hổi tính thời sự

Tuy nhiên sự thay đổi ở xã hội Việt Nam từ sau đổi mới, dù có mang

tính đột phá, cách mạng so với "đêm trước đổi mới", nhưng nó vẫn có cái gì

đó như "trở về cái nó vốn có", tức là trở về mô hình xã hội nông nghiệp tiểu nông với các mối liên hệ làng xã, gia đình và dòng tộc Cho tới nay, xã hội Việt Nam cơ bản vẫn là nông nghiệp tiểu nông, tuy tính sản xuất hàng hóa đã xuất hiện và phát triển ở một số địa phương, một số lĩnh vực Làng xã cũng có nhiều thay đổi tích cực, nhưng nó vẫn là làng xã thời kỳ tiền công nghiệp Hiện tại và tương lai đến năm 2020, khi mà mục tiêu Việt Nam trở thành nước công nghiệp phát triển, thì các thực thể xã hội: gia đình, dòng họ, làng

xã và cùng với nó là các mạng lưới xã hội, các vốn và nguồn lực xã hội vẫn

còn đóng vai trò tích cực

Cùng với sự trở lại của hộ nông dân, dù vẫn là hộ nông dân tiểu

nông, với trở lại của làng xã, dù đó cơ bản vẫn là làng xã cổ truyền, nhưng chừng đó thôi đã giúp cho việc hồi phục và phát triển của các mạng lưới xã hội Việt Nam dưới mọi hình thức Các mối quan hệ đa chiều ấy chắc chắn sẽ

tạo ra các nguồn vốn xã hội, góp phần thúc đẩy xã hội Việt Nam phát triển

Ai cũng hiểu được tính tiêu cực của kiểu gia đình tiểu nông và làng

xã cổ truyền, nhưng cơ cấu gia đình, dòng tộc và làng xã vẫn hằng ngày dệt nên những mạng lưới xã hội, tạo ra vốn và nguồn lực xã hội cho phát triển xã

hội Việt Nam

3.4 Một số vấn đề đặt ra liên quan tới mạng lưới xã hội ở Việt Nam Vấn đề hiện nay là đến năm 2020, trong khung cảnh xã hội Việt Nam

đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cấu trúc xã hội Việt Nam và cùng với nó là các mạng lưới xã hội và vốn xã hội tiềm tàng, cần phải được tiếp tục

giải phóng và phát huy như thế nào?

a.Trước hết, với mạng lưới xã hội truyền thống

Do Luật Đất đai, do sự phát triển của nền công nghiệp và đô thị, gia đình tiểu nông hiện nay sẽ rất khó trở thành chủ trang trại sản xuất nông phẩm hàng hóa Do vậy, bên cạnh việc lập các trang trại ở những nơi có điều kiện, như Nam Bộ hay miền núi để sản xuất kinh doanh nông nghiệp theo mô hình trang trại, thì một mặt cần biến các hộ tiểu nông tự cấp tự túc thành hộ nông dân sản xuất hàng hóa; mặt khác có chính sách đất đai hợp lý, tạo điều kiện cho những hộ kinh doanh nông nghiệp có năng lực mở rộng quy mô sản xuất thích hợp và phát triển ngành nghề thủ công ở nông thôn Bởi vì với đối tượng sinh học là cây trồng, thì cơ cấu xã hội mang tính sinh học là gia đình vẫn phù

hợp hơn cả

- Muốn làm được điều này, Nhà nước cần có hàng loạt chính sách, như

chính sách đất đai, quy hoạch sản xuất hàng hóa, tiêu thụ sản phẩm, hỗ trợ vốn và kỹ thuật , trong đó vấn đề ruộng đất với nông dân vẫn là nóng bỏng

và mấu chốt nhất Từ đây sẽ tạo ra các mạng lưới xã hội liên quan tới hộ gia

đình và đó cũng là vốn xã hội tạo ra nguồn lực phát triển xã hội Việt Nam

- Thứ hai, dòng họ và làng xã, cùng với gia đình vẫn là những hằng số của xã hội Việt Nam trong xã hội cổ truyền, kể cả trong xã hội hiện đại Bởi

lẽ trong khung cảnh xã hội Việt Nam hiện tại và tương lai gần, gia đình khó

phát huy được tác dụng nếu thiếu môi trường dòng tộc và làng xã

Liên kết dòng tộc với tâm thức "một giọt máu đào hơn ao nước lã"

không chỉ có giá trị trong xã hội tiểu nông và làng xã khép kín, mà chủ yếu là các quan hệ xã hội Trong điều kiện kinh tế thị trường, sự liên kết và tâm thức này vẫn nổi lên mạnh mẽ về cả phương diện xã hội, văn hóa và kinh tế Tuy nhiên cần lưu ý sự liên kết dòng họ, huyết thống có cả mặt tích cực và tiêu

cực

- Thứ ba, làng và tâm thức cộng đồng làng, tuy đã có nhiều thay đổi so

với xã hội cổ truyền, nhưng vẫn còn có vai trò nhất định trong đời sống xã hội Việt Nam hiện tại và lương lai Cuộc khảo sát xã hội nông thôn Nhật Bản ở

Phucôơca đã minh chứng điều này Tại các làng hay các điểm dân cư, nơi sinh sống của các hộ nông dân canh tác nông nghiệp theo hướng hàng hóa ở trình

độ rất cao, quan hệ làng xã, cộng đồng làng xã trên các phương diện kinh tế,

xã hội và văn hóa vẫn còn rất gắn bó

Có thể hình dung một mạng lưới xã hội vô cùng phong phú, phức tạp đan dệt nên các quan hệ xã hội Việt Nam hiện tại Vì vậy, thông qua việc vận hành và giải quyết các mối quan hệ ấy, thôn làng thực sự là không gian sinh tồn của người nông dân, vì người nông dân, cho người nông dân, là chủ thể của mọi thực thể kinh tế, xã hội, văn hóa, sẽ khởi động lại tính chủ động sáng tạo của người dân, mà lâu nay họ đã trở nên thụ động và ỷ lại vào Nhà

nước

Gia đình, dòng họ và làng xã là cơ cấu xã hội cơ bản của xã hội

Việt Nam, thể hiện tập trung nhất sự liên kết mang tính huyết thống, cư trú và lợi ích, cùng với nó là các mạng lưới xã hội chuyển tải các lợi ích về kinh tế,

xã hội và văn hóa giữa những người nông dân, từ đây, tạo nên các vốn xã hội không thể thiếu cho việc phát triển xã hội Việt Nam trong xã hội cổ truyền cũng như xã hội hiện đại hóa, công nghiệp hóa Vì vậy chúng ta cần nhận thức rõ tính tất yếu cũng như tính hai mặt của các cơ cấu xã hội, mạng lưới xã hội và nguồn lực này, năng động hóa chúng để phục vụ cho sự nghiệp phát

triển xã hội Việt Nam hiện nay

b Sự bùng nổ của mạng internet, mạng lưới xã hội hiện đại

* Nhở sự phát triển vượt bậc của công nghệ thông tin, đã rút ngắn không

gian và thời gian, kết nối con người với con người và với xã hội ở mọi nơi mọi lúc một cách nhanh chóng Chính vì vậy mà mạng internet cũng được coi

là một mạng lưới xã hội quan trọng đối với thế giới và Việt Nam trong thời

đại ngày nay

Từ năm 1995 mạng internet trở thành mạng xã hội thông qua các

trang Classmate, SixDegrees (1997), Friendster (2002), MySpace (2004), Google, sự ra đời của Facebook (2006) đánh dấu bước ngoặt mới cho hệ

thống mạng xã hội trực tuyến Hiện nay thế giới có hàng trăm mạng xã hội khác nhau, gặt hái được nhiều thành công trong việc kết nối mạng xã hội toàn

cầu

* Cùng với trào lưu phát triển của mạng xã hội trên thế giới, gần 10 năm

sau khi internet có mặt ở Việt Nam, năm 2006, cộng đồng mạng Việt Nam mới chính thức tham gia các trang mạng xã hội Những tính năng ưu việt của các trang mạng xã hội đã liên kết hàng triệu thành viên tham gia Mỗi thành viên có một không gian ảo riêng, tạo thành một nút mạng Những nút mạng này liên kết, đan xen chằng chịt, phát triển thành cộng đồng ảo vô rộng lớn Trong nghiên cứu với gần 3.000 người sử dụng internet của Cimigo tại 6 thành phố lớn ở Việt Nam, 60% online để nghe và tải nhạc, 70% để chat và gửi e-mail và 40-45% người dùng tham gia các mạng xã hội (trực tuyến) và viết blog Có đến 15%-20% người sử dụng viết blog riêng cho họ Điều này cho thấy rằng mạng xã hội có tác động không nhỏ đến giới trẻ ở Việt Nam nói chung và thành phố Hồ Chí Minh nói riêng Lượng truy cập vào mạng xã hội

trực tuyến cũng ngày càng nhiều

* Xu hướng của mạng internet

Các mạng xã hội như Facebook, MySpace, Twitter, ZingMe,

TamTay mới chỉ hoạt động được vài năm, song đã nhanh chóng trở thành một hiện tượng phổ biến toàn cầu và thu hút đông đảo người sử dụng nhất là giới trẻ Trong các hoạt động của giới trẻ Việt Nam trên các mạng xã hội, một điều dễ nhận thấy chính là kết nối bạn bè (networking) và giải trí (entertainment) Thực tế, ở khía cạnh như là một kênh thông tin (news chanel), ảnh hưởng của mạng xã hội ở Việt Nam ngày càng mạnh mẽ Tuy nhiên cũng còn khá khiêm tốn so với các nước trong khu vực và khá khác biệt

so với Mỹ, quê hương của Facebook và MySpace Trong top 10 trang web được truy cập nhiều nhất ở Mỹ, chúng ta không hề thấy có một trang báo điện

tử hay thông tin nào cả Những sinh viên của Việt Nam sống ở Mỹ nhiều năm cho rằng: mỗi ngày họ chỉ cần vào My Space (trước đây) hay Facebook (hiện

nay) là đã có tất cả những thông tin, hình ảnh của bạn bè, những trò chơi trực tuyến và cả những thông tin báo chí nổi bật được các hãng tin hàng đầu thế

giới được cập nhật thông qua các mạng xã hội

Sự phát triển của các mạng xã hội ở Việt Nam qua việc giới trẻ đón

nhận Facebook một cách hồ hởi cũng như sự mở rộng của ZingMe đã phần nào cho thấy tương lai phát triển của các mạng xã hội ở Việt Nam Xu hướng phát triển của mạng vẫn còn nhiều dự báo, với chức năng trao đổi thông tin hoặc trở thành kênh tiếp cận thuận lợi và nhanh chóng trong kinh doanh, mạng xã hội là một phần tất yếu của sự phát triển Với một công cụ, mỗi người lại có cách sử dụng khác nhau Điều ấy làm nên bản lĩnh và nền tảng văn hóa của con người, tao ra sự dân chủ cho xã hội Xã hội hiện đại được xây dựng trên nền tảng công nghệ thông tin như là một trong những xã hội

mạng lưới trong thời đại toàn cầu hóa

4 Sức mạnh mềm văn hóa trong thời đại toàn cầu hóa?

Từ đầu những năm 1990, Việt Nam đã ngập chìm trong một hiện tượng

có thể được gọi là một cơn “sóng thần văn hóa” gây nên bởi sự thành công của các bộ phim truyền hình, âm nhạc, điện ảnh, hay tiểu thuyết kiếm hiệp có nguồn gốc văn hóa Trung Quốc

Sự phổ biến của các tác phẩm văn hóa Trung Quốc này ở Việt Nam, một mặt có thể được giải thích bởi sự khan hiếm các sản phẩm văn hóa tương ứng của Việt Nam, thì một phần khác cũng bắt nguồn từ chất lượng hấp dẫn của các sản phẩm này, dẫn tới sự tiếp nhận tự nguyện và tích cực từ phía người dân Việt Nam

Tuy nhiên những ảnh hưởng văn hóa Trung Quốc quá tràn lan như vậy dường như đã khiến các quan chức chính phủ và những người làm công tác văn hóa - tư tưởng phải lưu tâm

Một số nhà chỉ trích đã than phiền rằng các bộ phim truyền hình lịch

sử Trung Quốc đã khiến người Việt Nam còn thuộc sử Trung Quốc hơn quốc

sử Điều này đã gây nên một số phản ứng từ Chính phủ Việt Nam, trong đó có việc ban hành một nghị định vào tháng 5/2010 quy định phim truyện và phim truyền hình Việt Nam phải chiếm ít nhất 30-50% thời lượng giành cho phim giải trí trên bất kỳ kênh truyền hình nào của Việt Nam

"Sự phản kháng mang tính truyền thống của Việt Nam đối với những ảnh hưởng văn hóa không mong muốn đến từ phương Bắc giờ đây cũng chính

là một trở ngại rõ ràng khác mà Trung Quốc phải vượt qua nếu như họ muốn chiến dịch khuếch trương sức mạnh mềm của mình gặt hái được thành công ở quốc gia láng giềng phía Nam đặc biệt này."

Mặt khác, bất chấp thành công rõ ràng của văn hóa đại chúng Trung Quốc đối với khán giả Việt Nam thì sự phản kháng của Việt Nam đối với các ảnh hưởng văn hóa không mong muốn đến từ phương Bắc dường như cũng trở nên mạnh mẽ hơn khi Trung Quốc theo đuổi những nỗ lực có tính toán nhằm truyền bá hay áp đặt các giá trị văn hóa của mình lên Việt Nam

Ví dụ như sáng kiến Viện Khổng Tử, một thành tố quan trọng trong chiến lược khuếch trương sức mạnh mềm toàn cầu của Trung Quốc, đã đạt được rất ít tiến triển ở Việt Nam bất chấp những thành công trên phạm vi toàn cầu của nó

Trong khi hiện đã có hơn 320 Viện Khổng Tử được thiết lập trên toàn cầu, thì việc ở nước láng giềng Việt Nam cho đến lúc này chưa có một Viện tương tự nào đi vào hoạt động là một điều đáng lưu ý

Mặc dù vào năm 2009, Chính phủ Việt Nam đã cho phép “thí điểm” thành lập một Viện Khổng Tử, nhưng sau gần 3 năm nó vẫn chưa được ra đời Trong khi đó những cơ quan truyền bá văn hóa tương tự của Pháp, Anh, Đức hay Nga… ở Việt Nam đã được cho phép hình thành từ lâu

Khó có thể kiểm chứng được điều gì đứng đằng sau sự chậm trễ này, nhưng dường như sự quan ngại, nghi ngờ mang tính lịch sử của Việt Nam, đối với các ý định nhằm gây ảnh hưởng văn hóa có tính toán đến từ Trung Quốc,

có thể là một nguyên nhân quan trọng đứng đằng sau tình trạng dậm chân tại chỗ của sáng kiến này ở Việt Nam

Tóm lại, sự khuếch trương sức mạnh mềm của Trung Quốc có thể tiếp tục được mở rộng và thành công trên toàn cầu, nhưng sẽ gặp phải những trở ngại đáng kể ở Việt Nam

Trong khi sự vay mượn mang tính tự nguyện từ văn hóa Trung Quốc

đã góp phần hình thành nên một lớp của bản sắc văn hóa Việt Nam thì Việt Nam cũng chính là quốc gia nơi mà những ký ức về hơn 1000 năm bị Trung Quốc đồng hóa văn hóa một cách cưỡng bức vẫn còn đang rất sống động Chính vì vậy một mặt những nỗ lực của Trung Quốc nhằm truyền bá sức mạnh mềm của mình vào Việt Nam có thể bị hạn chế bởi sự quen thuộc quá mức của Việt Nam đối với văn hóa Trung Hoa

Mặt khác sự phản kháng mang tính truyền thống của Việt Nam đối với những ảnh hưởng văn hóa không mong muốn đến từ phương Bắc giờ đây cũng chính là một trở ngại rõ ràng khác mà Trung Quốc phải vượt qua nếu như họ muốn chiến dịch khuếch trương sức mạnh mềm của mình gặt hái được thành công ở quốc gia láng giềng phía Nam đặc biệt này

So sánh sức mạnh mềm TQ - VN

Sức mạnh thực sự của một nước là tổng hòa của cả hai phần sức mạnh cứng và sức mạnh mềm Có lẽ không cần giải thích thêm về hai nội dung chi tiết này

Sức mạnh thật sự của một cường quốc được tạo ra khi hai sức mạnh cứng và mềm được hài hòa, đều khá hoặc rất mạnh, cái nọ bổ sung cho cái kia Đức Quốc xã, Nhật Bản trước đại chiến II là ví dụ về một nước chỉ có sức mạnh cứng, rất mạnh, nhưng lại rất tồi tệ trên quan điểm chung của thế giới

về sức mạnh mềm Kết cục hai chế độ lúc đó của cả hai nước đã kết thúc thảm bại

Mỹ là một thí dụ về một siêu cường đặc biệt Về sức mạnh cứng, ai cũng biết, nước Mỹ đã từ lâu đứng đầu thế giới, cả kinh tế lẫn quân sự Nhưng

trên thực tế, có lúc Mỹ rất mạnh – thời gian được coi là rất mạnh thường nhiều và kéo dài hơn – có lúc Mỹ lại trở nên khá yếu – thời gian bị coi là khá yếu ngắn hơn

Bình thường, phần sức mạnh mềm của Mỹ cũng đã rất khá, tương trưng nhất là những tư tưởng tự do, dân chủ, nhân quyền của nước Mỹ đã ghi trong Tuyên ngôn lập nước và Hiến pháp quốc gia, đã được thế giới thừa nhận, cùng với một thể chế chính trị được coi là tiến bộ hơn cả trên thế giới cho đến gần đây Khi nước Mỹ rất mạnh, ấy là lúc các chính sách, trước hết là các chính sách đối nội và đối ngoại của nước Mỹ đều được tạo bởi cả sức mạnh cứng lẫn sức mạnh mềm một cách đồng bộ

Còn ngược lại, nước Mỹ đã trở nên yếu hơn, khi nước Mỹ thi hành những chính sách không được lòng người dân và bạn bè trên thế giới Điển hình rõ nhất về thời kỳ nước Mỹ yếu, đó là thời gian Mỹ tiến hành chiến tranh

ở Việt Nam Sở dĩ có chuyện giao động tương đối lúc mạnh, lúc yếu như vậy

về sức mạnh đối với nước Mỹ, là bởi vì, chính sách cụ thể trong từng thời kỳ của nước Mỹ lại do các đảng nắm quyền chi phối Tuy nhiên, do chế độ tự do dân chủ và nhân quyền là nền tảng lớn, cơ bản của nước Mỹ, do đó, những sai sót tạm thời của các đời tổng thống, không thể kéo dài Nhân dân Mỹ sẽ là người đấu tranh đưa nước Mỹ trở lại với tinh thần của Tuyên ngôn lập nước

và Hiến pháp Dân chủ nhân quyền của nước này

5 Nguyên nhân dẫn đến giao lưu văn hóa Việt - Trung?

Trong quá trình nghiên cứu, tìm hiểu về những ảnh hưởng của văn hoá Trung Quốc đến Việt Nam, vấn đề lý giải căn nguyên gây ra ảnh hưởng là

vô cùng quan trọng Tìm ra nguyên nhân của vấn đề có nghĩa là ta đã hiểu được vấn đề hệ thống hơn, bản chất hơn Vì vậy trong bài nghiên cứu này, nhóm chúng tôi nhận thấy cần đặt thành chương riêng cho vấn đề này

Có thể nói, việc tìm hiểu nguyên nhân của ảnh hưởng, giao lưu giữa hai nền văn hoá lớn không phải lần đầu tiên được đề cập trong bài viết này