Xây dựng hệ thống đề kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học chương đại cương về kim loại - Hóa học 12

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC TRIỆU LỆ QUỲNH XÂY DỰNG HỆ THỐNG ĐỀ KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRIỆU LỆ QUỲNH

XÂY DỰNG HỆ THỐNG ĐỀ KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ

THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG

ĐẠI CƯƠNG VỀ KIM LOẠI - HÓA HỌC 12

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM HÓA HỌC

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRIỆU LỆ QUỲNH

XÂY DỰNG HỆ THỐNG ĐỀ KIỂM TRA ĐÁNH

THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG

ĐẠI CƯƠNG VỀ KIM LOẠI - HÓA HỌC 12

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM HÓA HỌC Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN HÓA HỌC)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Đức Dũng

HÀ NỘI – 2015

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mục chữ viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục bảng Error! Bookmark not defined Danh mục hình 1

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG……… 6

1.1 Năng lực và sự phát triển năng lực cho HS THPT 6

1.1.1 Khái niệm năng lực 6

1.1.2 Cấu trúc của năng lực 7

1.1.3 Sự phát triển năng lực của HS THPT 9

1.2 Năng lực giải quyết vấn đề 10

1.2.1 Khái niệm năng lực giải quyết vấn đề 10

1.2.2 Cấu trúc và biểu hiện của năng lực giải quyết vấn đề 10

1.3 Kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS THPT 12

1.3.1 Khái niệm kiểm tra, đánh giá 12

1.3.2 Kiểm tra, đánh giá năng lực 12

1.3.3 Chức năng và nhiệm vụ của kiểm tra, đánh giá 14

1.3.4 Những yêu cầu sư phạm đối với kiểm tra, đánh giá kiến thức và kĩ năng về hóa học 15

1.3.5 Các phương pháp kiểm tra, đánh giá 17

1.3.6 Cách kiểm tra đánh giá năng lực giải quyết vấn đề 19

1.4 Bài tập hóa học trong dạy học hóa học theo định hướng phát triển NLGQVĐ cho HS THPT 22

1.4.1 Khái niệm bài tập hóa học 22

1.4.2 Tác dụng của bài tập hóa học 22

1.4.3 Phân loại bài tập hóa học 22

1.4.4 Bài tập phát triển năng lực 22

1.5 Thực trạng việc kiểm tra, đánh giá trong dạy học hóa học ở trường THPT của Tỉnh Quảng Ninh 24

1.5.1 Mục tiêu điều tra 24

1.5.2 Nội dung, phương pháp điều tra 25

1.5.3 Kết quả điều tra 25

Tiểu kết chương 1 28

Chương 2 XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG ĐỀ KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG ĐẠI CƯƠNG VỀ KIM LOẠI- HÓA HỌC 12 29

2.1 Phân tích nội dung, cấu trúc chương trình chương “Đại cương về kim loại” - Hóa học 12 29

2.1.1 Mục tiêu chương “Đại cương về kim loại” - Hóa học 12 29

2.1.2 Cấu trúc chương trình chương “Đại cương về kim loại” - Hóa học 12 30

2.1.3 Một số điểm cần chú ý về nội dung và phương pháp dạy học chương “Đại cương về kim loại” - Hóa học 12 31

2.2 Lựa chọn, xây dựng các bài tập hóa học theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS để xây dựng các đề kiểm tra 33

2.2.1 Nguyên tắc và quy trình xây dựng BT theo định hướng phát triển NLGQVĐ33 2.2.2 Một số dạng bài tập theo định hướng phát triển NLGQVĐ 35

2.3 Nguyên tắc và quy trình xây dựng hệ thống đề kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triến năng lực giải quyết vấn đề của HS 42

2.3.1 Nguyên tắc xây dựng đề kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triến năng lực của HS THPT 42

2.3.2 Quy trình xây dựng đề kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triến năng lực giải quyết vấn đề của HS THPT 43

2.4 Thiết kế bộ công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh 44

2.4.1 Tiêu chí đánh giá năng lực giải quyết vấn đề 44

2.4.2 Bảng kiểm quan sát dành cho giáo viên 46

2.4.3 Phiếu tự đánh giá về mức độ phát triển năng lực giải quyết vấn đề của HS 47

2.4.4 Đánh giá qua bài kiểm tra 47

2.5 Một số đề kiểm tra đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trong dạy học chương “Đại cương về kim loại ”– Hóa học 12 48

2.5.1 Kiểm tra đánh giá nội dung phần Vị trí của kim loại trong bảng tuần hoàn và cấu tạo của kim loại 48

2.5.2 Kiểm tra đánh giá nội dung phần Tính chất của kim loại, dãy điện hóa của kim loại 51

2.5.3 Kiểm tra đánh giá nội dung phần Hợp kim 54

2.5.4 Kiểm tra đánh giá nội dung phần Sự ăn mòn của kim loại 57

2.5.5 Kiểm tra đánh giá nội dung phần Điều chế kim loại 60

2.5.6 Kiểm tra đánh giá nội dung phần Tính chất của kim loại 63

2.5.7 Kiểm tra đánh giá nội dung phần Điều chế kim loại và sự ăn mòn kim loại 68 2.5.8 Kiểm tra đánh giá chương “Đại cương về kim loại” 72

2.6 Phương pháp sử dụng câu hỏi và đề kiểm tra chương “Đại cương về kim loại” – Hóa học 12 76

2.6.1 Sử dụng câu hỏi và đề kiểm tra để học sinh tự kiểm tra kiến thức kĩ năng sau mỗi bài học 76

2.6.2 Sử dụng câu hỏi và đề kiểm tra để kiểm tra bài cũ và củng cố bài học 77

2.6.3 Sử dụng câu hỏi và đề kiểm tra để kiểm tra đánh giá kĩ năng và năng lực của học sinh 78

Tiểu kết chương 2 88

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 89

3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 89

3.3 Nội dung và kế hoạch thực nghiệm sư phạm 89

3.3.1 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 89

3.3.2 Chuẩn bị nội dung 90

3.3.3 Tổ chức thực nghiệm sư phạm 90

3.4 Kết quả thực nghiệm và xử lý kết quả thực nghiệm 91

3.4.1 Phương pháp xử lý số liệu kết quả thực nghiệm 91

3.4.2 Kết quả bài kiểm tra và xử lí kết quả 91

3.5 Phân tích kết quả thực nghiệm 99

3.5.1 Phân tích định lượng kết quả TNSP 99

3.5.2 Phân tích định tính kết quả TNSP 99

Tiểu kết chương 3 100

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 101

1 Kết luận 101

2 Kiến nghị 102

TÀI LIỆU THAM KHẢO 103

PHỤ LỤC 106

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Giáo dục phổ thông Việt Nam đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực (NL) của người học nhằm đào tạo nguồn nhân lực cho xã hội hiện đại Thực hiện mục tiêu đó, cần đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) theo lối "truyền thụ một chiều" sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành NL và phẩm chất; đồng thời phải chuyển cách đánh giá kết quả giáo dục từ nặng về kiểm tra trí nhớ sang kiểm tra, đánh giá NL vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề (GQVĐ), coi trọng cả kiểm tra đánh giá kết quả học tập với kiểm tra đánh giá trong quá trình học tập để có thể tác động kịp thời nhằm nâng cao chất lượng của các hoạt động dạy học và giáo dục

Báo cáo chính trị Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI “Đổi mới chương trình,

nội dung, phương pháp dạy và học, phương pháp thi, kiểm tra theo hướng hiện đại; nâng cao chất lượng toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục lý tưởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội”

Chiến lược Phát triển giáo dục giai đoạn 2011 – 2020 ban hành kèm theo Quyết

định 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ chỉ rõ: "Tiếp tục đổi mới

PPDH và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học"; "Đổi mới kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, kỳ thi tuyển sinh đại học, cao đẳng theo hướng đảm bảo thiết thực, hiệu quả, khách quan và công bằng; kết hợp kết quả kiểm tra đánh giá trong quá trình giáo dục với kết quả thi"

Nghị quyết số 44/NQ-CP, ngày 09/6/2014 Ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04 tháng 11 năm 2013 Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện

kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế xác định “Đổi

mới hình thức, phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục theo hướng đánh giá năng lực của người học; kết hợp đánh giá cả quá trình với đánh giá cuối

kỳ học, cuối năm học theo mô hình của các nước có nền giáo dục phát triển”

Những quan điểm, định hướng nêu trên tạo tiền đề, cơ sở và môi trường pháp

lý thuận lợi cho việc đổi mới giáo dục phổ thông nói chung, đổi mới đồng bộ PPDH, kiểm tra đánh giá theo định hướng năng lực người học

Hiện nay, đồng thời với việc tích cực đổi mới nội dung, PPDH thì công tác đổi mới trong kiểm tra, đánh giá cũng đã được chú trọng Tuy nhiên, trên thực tế kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực của học sinh (HS) là một điều rất mới mẻ và ít người quan tâm tới

Trong chương trình hóa học 12, phần Hóa vô cơ là phần trọng tâm và chương 5 “Đại cương về kim loại” là chương quan trọng của phần Hóa vô cơ

Với yêu cầu cấp thiết của giáo dục nước nhà, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu

đề tài: “Xây dựng hệ thống đề kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng

lực giải quyết vấn để cho học sinh trong dạy học chương đại cương về kim loại - Hóa học 12”

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Ở nước ta đã có một số công trình khoa học nghiên cứu về phát triển các năng lực và năng lực giải quyết vấn đề (NLGQVĐ) của HS ở trường Trung học phổ thông (THPT) trong dạy học hóa học như:

- Trần Thị Thu Huệ (2012), Phát triển một số năng lực của học sinh THPT thông

qua phương pháp và sử dụng thiết bị trong dạy và học hóa học vô cơ, Luận án Tiến

sĩ Khoa học Giáo dục, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam

- Phạm Thị Bích Đào (2015), Phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh THPT

trong dạy học hóa học hữu cơ chương trình nâng cao, Luận án Tiến sĩ Giáo dục

học, Trường Đại học Sư phạm (ĐHSP) Hà Nội

- Nguyễn Xuân Tài (2013), Đổi mới nội dung phương pháp kiểm tra đánh giá trong

dạy học hóa học hữu cơ lớp 11 nhằm góp phần phát triển năng lực sáng tạo cho HS

ở trường THPT, Luận văn Thạc sĩ Khoa học Giáo dục, Trường ĐHSP Hà Nội

- Nguyễn Thanh Nhạn (2013), Lựa chọn, xây dựng và sử dụng bài tập hóa học (BTHH)

nhằm phát triển NL phát hiện và GQVĐ cho HS lớp 11 trường THPT, Luận văn Thạc sĩ

Khoa học Giáo dục, Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia (ĐHQG) Hà Nội

- Lưu Đình Dũng (2014), Phát tiển NL phát hiện và GQVĐ cho HS thông qua dạy

học phần Kim loại - Hóa học 12 cơ bản, Luận văn Thạc sĩ Khoa học Giáo dục, Trường

Đại học Giáo dục, ĐHQG Hà Nội

- Dương Thị Hồng Hạnh (2014), Phát triển NL phát hiện và GQVĐ cho HS thông

qua dạy học chương Sự điện li - Hóa học 11 chương trình cơ bản, Luận văn Thạc sĩ

Khoa học Giáo dục, trường Đại học Giáo dục, ĐHQG Hà Nội

- Nguyễn Thị Quỳnh Hoa (2014), Phát triển NL phát hiện và GQVĐ qua dạy học

phần Hóa học Phi kim 10 trung học phổ thông, Luận văn Thạc sĩ Khoa học Giáo dục,

trường Đại học Giáo dục, ĐHQG Hà Nội

- Bùi Quốc Hùng (2014), Tuyển chọn xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập chương

Cacbon - Silic Hóa học 11 nhằm phát triển NL phát hiện và GQVĐ cho HS THPT,

Luận văn Thạc sĩ Khoa học Giáo dục, trường Đại học Giáo dục, ĐHQG Hà Nội

- Lê Đức Duy (2014), Nội dung phương pháp kiểm tra đánh giá một số NL của HS thông qua dạy học hóa học vô cơ lớp 10 THPT, Luận văn Thạc sĩ Khoa học Giáo

dục, Trường ĐHSP Hà Nội,

Các công trình khoa học trên đã nghiên cứu về năng lực, phát triển NLGQVĐ cho HS thông qua BTHH, PPDH hóa học và kiểm tra đánh giá các NL này bằng bộ công cụ đo Tuy nhiên việc xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi/bài tập để kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển NLGQVĐ của HS thì chưa được chú trọng nhiều Như vậy, việc lựa chọn đề tài của chúng tôi là cần thiết, có ý nghĩa khoa học

và thực tiễn trong việc đổi mới PPDH để nâng cao chất lượng dạy học hóa học ở trường THPT

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu nội dung, phương pháp kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển NLGQVĐ của HS thông qua dạy học chương “Đại cương về kim loại” – Hóa học 12

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về năng lực, phát triển NLGQVĐ cho HS và việc kiểm tra đánh giá NL này trong dạy học hóa học ở trường THPT

- Điều tra, đánh giá thực trạng việc xây dựng và sử dụng đề kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển NL ở một số trường THPT hiện nay, đặc biệt là ở hai trường THPT Quảng Hà, THPT Đầm Hà thuộc tỉnh Quảng Ninh

- Nghiên cứu nội dung, cấu trúc chương trình sách giáo khoa (SGK) hóa học lớp 12, đặc biệt là chương “Đại cương về kim loại”

- Bước đầu xây dựng tiêu chí kiểm tra đánh giá (công cụ đo) NLGQVĐ của HS

THPT

- Xây dựng và sử dụng hệ thống các đề kiểm tra theo định hướng phát triển NLGQVĐ của HS trong dạy học chương “Đại cương về kim loại”, qua đó kiến nghị phương pháp sử dụng đề kiểm tra trong dạy học phần Hóa học Vô cơ lớp 12

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm (TNSP) để đánh giá tính hiệu quả và tính khả thi của những đề xuất

5 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học hóa học ở trường THPT

- Đối tượng nghiên cứu: Nội dung, phương pháp kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển NL của HS trong dạy học chương “Đại cương về kim loại” – Hóa học 12

6 Phạm vi nghiên cứu

Hệ thống BTHH chương “Đại cương về kim loại” – Hóa học 12, và phương pháp sử dụng hệ thống BTHH đó để xây dựng các đề kiểm tra đánh giá theo định

hướng phát triển NLGQVĐ cho HS

TNSP được tiến hành trong năm học 2014-2015 tại hai trường THPT Quảng Hà- Huyện Hải Hà, THPT Đầm Hà - huyện Đầm Hà, tỉnh Quảng Ninh

7 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được một hệ thống đề kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển NL cho HS với chất lượng tốt, GV và HS sử dụng một cách hợp lí, thường xuyên và tự giác thì sẽ nâng cao sự hứng thú, tính tích cực, chủ động và sáng tạo của HS trong học tập, qua đó phát triển được NLGQVĐ cho HS và góp phần nâng cao chất lượng dạy học hóa học ở trường THPT

8 Phương pháp nghiên cứu

Chúng tôi sử dụng phối hợp các nhóm phương pháp nghiên cứu sau đây:

8.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận

- Nghiên cứu thu thập tổng quan các vấn đề lí luận có liên quan đến đề tài

- Sử dụng phối hợp các phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, khái quát hóa,… trong nghiên cứu tổng quan các tài liệu lí luận có liên quan đã thu thập

8.2 Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Quan sát, trò chuyện, phỏng vấn, điều tra cơ bản, nhằm phát hiện những khó khăn của việc kiểm tra đánh giá nói chung và đánh giá NL HS nói riêng

- TNSP nhằm đánh giá tính khả thi, hiệu quả và chất lượng của nội dung và phương pháp kiểm tra đánh giá kiến thức kĩ năng hóa học và ảnh hưởng của nội dung và phương pháp kiểm tra đến việc phát triển NLGQVĐ của HS

- Phương pháp chuyên gia: Xin ý kiến chuyên gia trong lĩnh vực giáo dục học, phát triển NL cho HS THPT; xin ý kiến GV dạy học hóa học trong sử dụng đề kiểm tra theo định hướng phát triển NL

8.3 Nhóm phương pháp xử lí thông tin

Áp dụng toán thống kê để xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm

9 Những đóng góp của luận văn

- Góp phần hệ thống hóa cơ sở lí luận của đề tài về các vấn đề: Nội dung – phương pháp kiểm tra đánh giá trong dạy học theo định hướng phát triển NL, kiểm tra đánh giá NLGQVĐ của HS THPT

- Xây dựng được hệ thống BTHH chương “Đại cương về kim loại” – Hóa học 12

theo định hướng phát triển NL của HS

- Xây dựng được bộ công cụ đánh giá NLGQVĐ của HS THPT

- Xây dựng hệ thống các đề kiểm tra đánh giá chương “Đại cương về kim loại” – Hóa học 12 theo định hướng phát triển NLGQVĐ của HS THPT

- Đề xuất được một số biện pháp sử dụng bộ đề kiểm tra đánh giá để phát triển NLGQVĐ của HS THPT

10 Câu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn về kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề của HS ở trường THPT

Chương 2 Xây dựng và sử dụng hệ thống đề kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS trong dạy học chương đại cương về kim loại - Hóa học 12

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm