Thực trạng tìm kiếm các loại hình điều trị của gia đình dành cho trẻ có rối loạn tâm thần tại Yên Bái

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN THỊ SƠN THỰC TRẠNG TÌM KIẾM CÁC LOẠI HÌNH ĐIỀU TRỊ CỦA GIA ĐÌNH DÀNH CHO TRẺ CÓ RỐI LOẠN TÂM THẦN TẠI TỈNH YÊN BÁI HÀ NỘI – 20

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ SƠN

THỰC TRẠNG TÌM KIẾM CÁC LOẠI HÌNH ĐIỀU TRỊ CỦA GIA ĐÌNH DÀNH CHO TRẺ CÓ RỐI LOẠN TÂM THẦN

TẠI TỈNH YÊN BÁI

HÀ NỘI – 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ SƠN

THỰC TRẠNG TÌM KIẾM CÁC LOẠI HÌNH ĐIỀU TRỊ CỦA GIA ĐÌNH DÀNH CHO TRẺ CÓ RỐI LOẠN TÂM THẦN

TẠI TỈNH YÊN BÁI

Chuyên ngành: TÂM LÝ HỌC LÂM SÀNG TRẺ EM VÀ VỊ THÀNH NIÊN

Mã số: Thí điểm

Cán bộ hướng dẫn: TS Trần Văn Công

HÀ NỘI – 2016

i

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin trân trọng cám ơn Ban Giám hiệu Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội và các cán bộ, giảng viên của trường đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Với lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cám ơn TS Trần Văn Công, người thầy đã dành thời gian hướng dẫn, tận tình chỉ bảo và định hướng cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu để hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cám ơn Sở Y tế Yên Bái, Trung tâm Truyền thông GDSK tỉnh Yên Bái đã tạo điều kiện thuận lợi, giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo cùng các cán bộ tại Trung tâm

Y tế Thành phố Yên Bái, Trung tâm Y tế Huyện Lục Yên, Trung tâm Y tế Huyện Trạm Tấu đã tạo điều kiện và hợp tác giúp tôi triển khai các hoạt động nghiên cứu để hoàn thành luận văn

Tôi cũng xin chân thành cám ơn những anh chị em đồng nghiệp, gia đình, những người bạn thân thiết đã luôn giúp đỡ, động viên, khích lệ và chia

sẻ những khó khăn trong thời gian tôi học tập và nghiên cứu để hoàn thành luận văn và hoàn thành khóa học

Xin trân trọng cám ơn./

Hà Nội, 2016

Nguyễn Thị Sơn

ii

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIÊT TẮT

BSĐK

BSCK

Bác sĩ đa khoa Bác sĩ chuyên khoa CBYT Cán bộ y tế

CSSK Chăm sóc sức khỏe

DSM- 5 Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders - Sổ tay

Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn tâm thần (Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ) lần thứ 5

ĐTNC Đối tượng nghiên cứu

ĐTV Điều tra viên

GDĐB Giáo dục đặc biệt

ICD-10 International Classification of Diseases – Bảng phân loại Quốc

tế về bệnh tật phiên bản thứ 10 KHXH&NV

LHĐT

Khoa học Xã hội và Nhân văn Loại hình điều trị

RLTT Rối loạn tâm thần

SKTT Sức khỏe tâm thần

TT-GDSK Truyền thông giáo dục sức khỏe

UNICEF United Nations Children's Fund - Quỹ Nhi Đồng Liên Hợp

Quốc WHO

WHO-AIMS

World Health Organization - Tổ chức Y tế thế giới The WHO Assessment Instrument for Mental Health Systems – Công cụ đánh giá hệ thống sức khỏe tâm thần của tổ chức y tế thế giới

YTTB Y tế thôn bản

iii

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIÊT TẮT ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC BẢNG Error! Bookmark not defined DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Error! Bookmark not defined MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Mục đích nghiên cứu 8

3 Câu hỏi nghiên cứu 8

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 9

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 9

6 Giới hạn phạm vi nghiên cứu 10

7 Đóng góp mới của đề tài 10

8 Đạo đức nghiên cứu 11

9 Cấu trúc luận văn 11

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN Error! Bookmark not defined 1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề Error! Bookmark not defined.

1.1.1 Các nghiên cứu về rối loạn tâm thần ở trẻ em Error! Bookmark not

defined.

1.1.2 Các nghiên cứu về loại hình điều trị rối loạn tâm thần Error!

Bookmark not defined.

1.1.3 Các nghiên cứu về tìm kiếm loại hình điều trị rối loạn tâm thần Error!

Bookmark not defined.

1.2 Một số vấn đề lý luận Error! Bookmark not defined.

1.2.1 Rối loạn tâm thần Error! Bookmark not defined 1.2.2 Rối loạn tâm thần ở trẻ em Error! Bookmark not defined 1.2.3 Loại hình điều trị rối loạn tâm thần trẻ em Error! Bookmark not

defined.

iv

CHƯƠNG 2 TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined.

2.1 Sơ lược về địa bàn nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

2.2 Tổ chức nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

2.2.1 Mẫu nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

2.2.2 Tiến trình nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

2.3 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

2.3.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận Error! Bookmark not defined.

2.3.2 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi Error! Bookmark not defined.

2.3.3 Phương pháp phỏng vấn Error! Bookmark not defined.

2.3.4 Phương pháp thống kê toán học Error! Bookmark not defined.

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined.

3.1 Một vài đặc điểm chung về gia đình trẻ có rối loạn tâm thần tại Yên Bái Error! Bookmark not defined 3.2 Thực trạng tìm kiếm các loại hình điều trị (LHĐT) của gia đình Error! Bookmark not defined.

3.2.1 Địa điểm điều trị rối loạn tâm thần mà gia đình tìm kiếm Error!

Bookmark not defined.

3.2.2 Các nhà chuyên môn và các cá nhân liên quan được tìm kiếm Error!

Bookmark not defined.

3.2.3 Khả năng tiếp cận các cá nhân điều trị RLTT Error! Bookmark not

defined.

3.2.4 Kênh thông tin mà gia đình sử dụng để tìm kiếm các Error! Bookmark

not defined.

3.2.5 Những thuận lợi và khó khăn trong quá trình tìm kiếm các LHĐT

Error! Bookmark not defined.

3.2.6 Cảm xúc và những vấn đề gia đình gặp phải khi tìm kiếm các LHĐT

Error! Bookmark not defined.

3.2.7 Những dự định tìm kiếm loại hình điều trị Error! Bookmark not

defined.

3.3 Các yếu tố liên quan đến tìm kiếm loại hình điều trị Error! Bookmark not defined.

v

3.3.1 Tương quan giữa trình độ học vấn với tìm kiếm cá nhân và địa điểm

điều trị RLTT Error! Bookmark not defined.

3.3.2 Mối liên quan giữa dân tộc của gia đình trẻ với thực trạng tìm kiếm

Error! Bookmark not defined.

3.3.3 Mối liên quan giữa quan niệm bệnh của trẻ với tìm kiếm LHĐT … 58

3.3.4 Mối quan hệ giữa địa điểm với nhà chuyên môn và cá nhân điều trị mà

gia đình tìm kiếm Error! Bookmark not defined.

3.3.5 Mối quan hệ giữa kênh thông tin tìm kiếm và cá nhân được tìm kiếm

Error! Bookmark not defined.

3.3.6 Một số yếu tố liên quan khác Error! Bookmark not defined.

3.3.7 Mối quan hệ giữa tìm kiếm và lựa chọn sử dụng loại hình điều trị RLTT

cho trẻ của gia đình Error! Bookmark not defined.

3.3.7 Các yếu tố dự đoán việc tìm kiếm các LHĐT RLTT Error! Bookmark

not defined.

3.4 Mong muốn của gia đình trong tìm kiếm loại hình điều trị cho trẻ Error! Bookmark not defined 3.5 Bàn luận về kết quả nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

3.5.1 Địa điểm và nhà chuyên môn điều trị gia đình tìm kiếm Error!

Bookmark not defined.

3.5.2 Kênh thông tin gia đình tìm kiếm Error! Bookmark not defined.

3.5.3 Những thuận lợi và khó khăn của gia đình trong quá trình tìm kiếm

Error! Bookmark not defined.

3.5.4 Cảm xúc của gia đình trong quá trình tìm kiếm Error! Bookmark not

defined.

3.5.5 Các yếu tố liên quan đến việc tìm kiếm LHĐT của gia đình Error!

Bookmark not defined.

3.5.6 Mối quan hệ giữa lựa chọn và tìm kiếm loại hình điều trị Error!

Bookmark not defined.

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined.

1 Kết luận Error! Bookmark not defined.

vi

1.1 Địa điểm điều trị và nhà chuyên môn điều trị được gia đình tìm kiếm

Error! Bookmark not defined.

1.2 Những yếu tố liên quan đến tìm kiếm LHĐT Error! Bookmark not

defined.

1.3 Mong muốn của gia đình và nhà chuyên môn Error! Bookmark not

defined.

2 Khuyến nghị Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 12 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined.

7

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hiện nay trên thế giới, chương trình sức khỏe tâm thần cho trẻ em là một trong ba chương trình lớn của chăm sóc sức khỏe (bên cạnh tai nạn, nhiễm khuẩn) (WHO, 2010) Cùng với những biến động về kinh tế, văn hóa, toàn cầu hóa về thông tin, nền công nghiệp phát triển, cạnh tranh thị trường v.v đã tác động nhiều đến tâm lý con người nói chung và trẻ em nói riêng làm cho tỷ lệ rối loạn tâm thần tăng cao gây ra gánh nặng cho toàn xã hội Theo tổ chức Y tế Thế Giới (WHO) sức khoẻ tâm thần được xem như gánh nặng giấu mặt Có 25% dân

số thế giới bị rối loạn tâm thần tại một thời điểm nào đó trong cuộc đời, và có 54 triệu người trên thế giới mắc các rối loạn về sức khỏe tâm thần Khi có bệnh tất yếu con người có nhu cầu tìm kiếm cách điều trị Đặc biệt với trẻ em có rối loạn tâm thần, sự tìm kiếm các loại hình điều trị dành cho trẻ của gia đình trở thành mối quan tâm hàng đầu chi phối nhiều hoạt động khác trong cuộc sống Kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học đều cho thấy vai trò của gia đình trong việc tìm kiếm những loại hình điều trị dành cho trẻ có rối loạn tâm thần Cùng với đó rất nhiều yếu tố tác động tới sự tìm kiếm như niềm tin, mối quan hệ, văn hóa là kết quả của các nghiên cứu khác nhau từ những nhóm tác giả Jonathan Bentley Singer nghiên cứu về chăm sóc sức khỏe tâm thần trẻ em của người mẹ tại Mỹ (2009); Holly Ann Miller nghiên cứu về tìm kiếm dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần dành cho trẻ em của cha mẹ tại California (2009) Các kết quả nghiên cứu cũng đưa ra khá nhiều cách thức mà gia đình tìm đến như bác sĩ, thầy lang, các yếu tố tâm linh, và hành vi tìm kiếm khác nhau còn bị chi phối bởi nhiều yếu

tố khác nhau như vùng miền, tuổi tác, giới tính, mô hình bệnh tật Trước khi đến bệnh viện điều trị, gia đình và người có rối loạn tâm thần sử dụng nhiều loại hình điều trị từ chính thống, chuyên môn cho đến mê tín, khoảng ¾ bệnh nhân tìm đến bệnh viện tâm thần, các lựa chọn khác là tâm linh, khám đa khoa v.v

8

(Chadda, 2011) Với bệnh thực thể 75% phụ nữ tìm kiếm sự trợ giúp từ các chuyên gia, số còn lại tìm kiếm sự trợ giúp từ bạn bè Nhưng ngược lại nếu có một vấn đề về tâm lý, tâm thần, chỉ 30% tìm tới chuyên gia còn 70% tìm những

sự trợ giúp khác (Lindquis, 1995)

Ở Việt Nam có nhiều vấn đề cần bàn luận về việc tìm kiếm các loại hình điều trị của gia đình trẻ bị rối nhiễu tâm thần liên quan đến văn hóa truyền thống, phong tục, quan niệm định kiến về bệnh (Lê Văn Hảo, 2012) Theo nghiên cứu của bệnh viện Tâm thần Hà Nội: 70% gia đình có người rối loạn tâm thần tìm đến cúng bái trước khi đến thăm khám và điều trị tại các cơ sở y tế, song nghiên cứu một cách khoa học để có cái nhìn nhận đúng đắn về vấn đề này chưa được

đề cập nhiều Nghiên cứu ở Việt Nam về tìm kiếm loại hình điều trị chủ yếu tập trung vào các dịch vụ y tế, tìm kiếm về một bệnh thực thể, chưa có nhiều nghiên cứu về tìm kiếm các loại hình điều trị dành cho trẻ rối loạn tâm thần

Một nghiên cứu nổi bật của nhóm tác giả LiavanderHam, PamelaWright,

Võ Văn Vương và cộng sự nghiên cứu tại Thừa Thiên Huế (2009) cho thấy phần

lớn người bệnh đề nghị được hỗ trợ bởi người thân và chăm sóc tại nhà, nhấn mạnh tầm quan trọng của gia đình đối với người có rối loạn tâm thần

Tại Yên Bái đã có một số nghiên cứu về vấn đề sức khỏe tâm thần, các tác giả tập trung nghiên cứu về bệnh mãn tính như bệnh động kinh và tâm thần phân liệt của BS Đặng Thị Tuyết (2011-2012), đánh giá sự hài lòng của người bệnh điều trị tại bệnh viện tâm thần của BS Dương Thị Bảo Ngọc (Bệnh viện tâm thần tỉnh) và đề tài Nhận xét cơ cấu bệnh tại Bệnh viện tâm thần Yên Bái (2012-2013) của BS Trần Đức Quân - Giám đốc Bệnh viện tâm thần tỉnh, chúng tôi cũng chưa thấy có nghiên cứu nào về vấn đề rối loạn tâm thần ở trẻ em tại cộng đồng Hiện nay chương trình quản lý tâm thần tại cộng đồng chưa bao quát được hết

180 phường trên toàn tỉnh (mới quản lý 154 xã phường), mặt khác số người được chăm sóc theo dõi tập trung chủ yếu là những bệnh nhân tâm thần mãn tính: Tâm

9

thần phân liệt, động kinh, trầm cảm Bệnh nhân đến khám tại viện cũng tập trung nhiều ở nhóm tuổi trung niên và người già Trong khi đó thời gian gần đây vấn

đề rối loạn tâm thần ở trẻ em tại Yên Bái bắt đầu được quan tâm khi ngày càng nhiều trẻ em bị tăng động, tự kỷ, lo âu – trầm cảm tuổi thanh thiếu niên v.v

Vì vậy việc nghiên cứu về các vấn đề rối loạn tâm thần trẻ em ở một tỉnh miền núi như Yên Bái là cần thiết, trong điều kiện chưa có những nghiên cứu sàng lọc, hay chuyên sâu về vấn đề này trước đó Mặt khác với đặc thù là một tỉnh miền núi, kinh tế xã hội còn nghèo, tính sẵn có và khả năng tiếp cận chất lượng dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần ở Yên Bái còn rất hạn chế Cùng với

đó việc tìm hiểu về tình hình chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em rất cần cho công tác cung cấp thông tin và giáo dục sức khỏe.Vì vậy chúng tôi chọn đề tài

nghiên cứu “Thực trạng tìm kiếm các loại hình điều trị của gia đình dành cho

trẻ có rối loạn tâm thần tại tỉnhYên Bái”, nghiên cứu sẽ đưa ra được sơ sở dữ

liệu và một số nội dung khoa học quan trọng về vấn đề tìm kiếm các loại hình điều trị dành cho trẻ em rối loạn tâm thần, mở đầu cho các nghiên cứu khoa học

về vấn đề này trong thời gian tới

2 Mục đích nghiên cứu

Chúng tôi thực hiện nghiên cứu nhằm tìm hiểu thực trạng tìm kiếm các loại hình điều trị của gia đình dành cho trẻ em có rối loạn tâm thần ở Yên Bái và đánh giá những thuận lợi, khó khăn của việc tìm kiếm các loại hình điều trị của gia đình dành cho trẻ rối loạn tâm thần từ đó có những đề xuất góp phần giúp gia đình và cộng đồng trong việc chăm sóc hỗ trợ trẻ có rối loạn tâm thần

3 Câu hỏi nghiên cứu

- Các gia đình có con bị rối loạn tâm thần ở Yên Bái đang tìm kiếm các

loại hình điều trị dành cho con em mình như thế nào?

- Những yếu tố nào liên quan đến cách thức tìm kiếm các loại hình điều trị của gia đình dành cho trẻ có rối loạn tâm thần ở Yên Bái?

10

- Mong muốn của gia đình về tìm kiếm các loại hình điều trị dành cho trẻ

bị rối loạn tâm thần?

4 Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng tìm kiếm các loại hình điều trị của gia

đình dành cho trẻ em có rối loạn tâm thần ở Yên Bái

- Khách thể nghiên cứu: 114 người là phụ huynh của trẻ 18 tuổi trở xuống

có các RLTT khác nhau; 05 cá nhân là cán bộ ngành y tế từ tuyến tỉnh và tuyến huyện, giáo viên giáo dục đặc biệt, nhân viên YTTB cũng được trưng cầu ý kiến

- Chọn mẫu: chúng tôi xây dựng đề tài và lựa chọn khách thể nghiên cứu

là các gia đình có trẻ mắc các rối loạn tâm thần khác nhau Đây là đối tượng trực tiếp tìm kiếm các loại hình điều trị dành cho trẻ trong gia đình khi phát hiện con

em mình có các rối loạn tâm thần trước và sau khi có chẩn đoán của bác sĩ

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu lý luận

- Tìm hiểu cơ sở lý luận về rối loạn tâm thần, các loại hình điều trị, vấn đề tìm kiếm các loại hình (bao gồm cách thức, phương pháp) điều trị của cha mẹ dành cho trẻ có rối loạn tâm thần ở Việt Nam Cụ thể, nghiên cứu này sẽ tìm hiểu các khái niệm về loại hình điều trị, rối loạn tâm thần; trẻ em; rối loạn tâm thần ở trẻ em; vai trò của gia đình đối với trẻ có rối loạn tâm thần

5.2 Nghiên cứu thực tiễn

- Phối hợp với các đơn vị y tế các tuyến từ tỉnh, huyện xã đến thôn bản rà soát, lựa chọn, lên danh sách đối tượng nghiên cứu

- Thiết kế xây dựng công cụ nghiên cứu Thông qua các phương pháp thu thập dữ liệu, sử dụng công cụ nghiên cứu là bảng hỏi để tìm hiểu sự tìm kiếm các loại hình điều trị của gia đình dành cho trẻ em có rối loạn tâm thần bao gồm những hoạt động tìm kiếm các loại hình điều trị và hỗ trợ điều trị nhằm tăng cường, phòng chống và chữa trị bệnh tật cho trẻ có RLTT tại tỉnh Yên Bái