Nhận thức của gia đình trong hỗ trợ điều trị ban đầu cho bệnh nhân rối loạn lo âu tại Bệnh viện Tâm thần Hải Phòng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN THỊ NHUNG NHẬN THỨC CỦA GIA ĐÌNH TRONG HỖ TRỢ ĐIỀU TRỊ BAN ĐẦU CHO BỆNH NHÂN RỐI LOẠN LO ÂU TẠI BỆNH VIỆN TÂM THẦN HẢI PHÒNG

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ NHUNG

NHẬN THỨC CỦA GIA ĐÌNH TRONG HỖ TRỢ

ĐIỀU TRỊ BAN ĐẦU CHO BỆNH NHÂN RỐI LOẠN LO ÂU

TẠI BỆNH VIỆN TÂM THẦN HẢI PHÒNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

HÀ NỘI – 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ NHUNG

NHẬN THỨC CỦA GIA ĐÌNH TRONG HỖ TRỢ

ĐIỀU TRỊ BAN ĐẦU CHO BỆNH NHÂN RỐI LOẠN LO ÂU

TẠI BỆNH VIỆNTÂM THẦN HẢI PHÒNG

Mã số: Thí điểm

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

Cán bộ hướng dẫn: PGS TS Đỗ Ngọc Khanh

MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN Error! Bookmark not defined DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮTError! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC BẢNG Error! Bookmark not defined DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Error! Bookmark not defined

MỤC LỤC i

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Câu hỏi nghiên cứu 4

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

4.1 Nghiên cứu lý luận 4

5 Đối tượng, khách thể nghiên cứu 5

5.1 Đối tượng nghiên cứu 5

5.2 Khách thể nghiên cứu 5

6 Giả thuyết nghiên cứu 5

7 Giới hạn đề tài 5

7.1 Giới hạn nội dung 5

7.2 Giới hạn địa bàn và khách thể nghiên cứu 5

8 Phương pháp nghiên cứu 5

8.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận 5

8.2 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi 6

8.3 Phương pháp phỏng vấn lâm sàng 6

8.4 Phương pháp thống kê toán học 6

9 Đóng góp mới của đề tài 6

10 Đạo đức nghiên cứu 6

11 Cấu trúc luận văn 7

CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined

CƠ SỞ LÝ LUẬN NHẬN THỨC CỦA GIA ĐÌNH TRONG HỖ TRỢ ĐIỀU TRỊ

BAN ĐẦU CHO BỆNH NHÂN RỐI LOẠN LO ÂU Error! Bookmark not defined 1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề Error! Bookmark not defined

1.1.1 Các nghiên cứu về nhận thức Error! Bookmark not defined 1.1.2 Các nghiên cứu về RLLA Error! Bookmark not defined 1.1.3 Các nghiên cứu về hỗ trợ điều trị RLLA Error! Bookmark not defined

1.2 Một số vấn đề lý luận Error! Bookmark not defined

1.2.1 Nhận thức Error! Bookmark not defined 1.2.2 RLLA Error! Bookmark not defined 1.2.3 Nhận thức về RLLA Error! Bookmark not defined

1.3 Các khái niệm liên quan Error! Bookmark not defined

1.3.1 Gia đình Error! Bookmark not defined 1.3.2 Bệnh nhân Error! Bookmark not defined 1.3.3 Hỗ trợ ban đầu Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined

TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined 2.1 Tiến trình nghiên cứu Error! Bookmark not defined

2.1.1 Giai đoạn nghiên cứu lý luận Error! Bookmark not defined 2.1.2 Giai đoạn khảo sát thực trạng, xử lý số liệuError! Bookmark not defined

2.2 Sơ lược về địa bàn nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.3 Đặc điểm về khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.4 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

2.4.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu Error! Bookmark not defined 2.4.2 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi Error! Bookmark not defined 2.4.3 Phương pháp phỏng vấn Error! Bookmark not defined 2.4.4 Phương pháp thống kê toán học Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined PHÂN TÍCH KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined 3.1 Thực trạng nhận thức của gia đình ở mức độ biết về RLLA Error! Bookmark not defined

3.1.1 Tỉ lệ biết về RLLA của gia đình Error! Bookmark not defined 3.1.2 Tỉ lệ gia đình biết về biểu hiện của RLLA Error! Bookmark not defined 3.1.3 Các hình thức gia đình tìm hiểu về RLLA Error! Bookmark not defined

3.1.4 Sự khác biệt trong mức độ biết về RLLA giữa các gia đình có đặc điểm

khác nhau Error! Bookmark not defined

3.2.Thực trạng nhận thức của gia đình ở mức độ hiểu về RLLAError! Bookmark not defined

3.2.1 Mức độ hiểu của gia đình trong từng nguyên nhânError! Bookmark not

defined

3.2.2 Mức độ hiểu của gia đình qua câu hỏi tình huốngError! Bookmark not

defined

3.2.4 Mối tương quan giữa mức độ biết và hiểu của gia đình về RLLA Error!

Bookmark not defined

3.2.5 Nhận thức về những vấn đề có thể gây khó khăn cho người RLLA Error!

Bookmark not defined

3.2.6 Nhận thức của gia đình về việc điều trị RLLAError! Bookmark not

defined

3.3.Thực trạng hành vi hỗ trợ của gia đình Error! Bookmark not defined

3.3.2 Đặc điểm của gia đình với hành vi hỗ trợ bệnh nhân RLLA Error!

Bookmark not defined

3.4 Một vài thái độ và niềm tin của gia đình về RLLAError! Bookmark not defined

3.4.1 Thái độ của gia đình về RLLA Error! Bookmark not defined 3.4.2 Niềm tin của gia đình về RLLA Error! Bookmark not defined

3.4.3 So sánh sự khác biệt giữa các đặc điểm của gia đình với thái độ và niềm

tin về RLLA Error! Bookmark not defined

3.4.4 Mối liên quan giữa đặc điểm kinh tế gia đình với quan điểm về việc đầu

tư chăm sóc SKTT tại cộng đồng Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

1 Kết luận Error! Bookmark not defined

1.1 Về mặt lý luận Error! Bookmark not defined 1.2 Về mặc thực tiễn Error! Bookmark not defined 1.3 Nghiên cứu trong tương lai Error! Bookmark not defined

2 Khuyến nghị Error! Bookmark not defined

2.1 Đối với gia đình Error! Bookmark not defined

2.2 Đối với bệnh viện, các cơ sở chuyên khoa điều trịError! Bookmark not

defined

2.3 Đối với xã hội Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 8

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong cuộc sống hiện đại ngày nay, con người ngày càng phải đối mặt với rất nhiều căng thẳng, lo lắng và dễ gặp phải các vấn đề về sức khỏe tâm thần Thông cáo báo chí của WHO năm 2001 cho thấy, trên thế giới, cứ bốn người thì có một người sẽ mắc chứng rối loạn tâm thần hoặc rối loạn thần kinh vào một thời điểm nào đó trong cuộc đời (28) Và một trong số những nguy cơ mọi người hay gặp phải về sức khỏe tâm thần là RLLA Đây là một trong hai vấn đề sức khỏe tâm thần phổ biến nhất (22), cùng với trầm cảm, nó ảnh hưởng nghiêm trọng, lâu dài đến các mặt kinh tế, làm việc, học tập, giao tiếp… và khả năng thực hiện các chức năng sống hàng ngày của con người (58)

Hiện nay, RLLA là bệnh có tỉ lệ mắc ngày càng tăng trên thế giới Theo một kết quả nghiên cứu thì có đến ½ số người lao động cảm thấy bị stress, lo lắng và gần ¼ số người trên thế giới phải dùng thuốc để chống lại chứng mất ngủ, cáu bẳn, stress (20) Trong đó RLLA lan tỏa có tỉ lệ mắc phổ biến nhất, lứa tuổi từ 18 trở lên là 10- 18% Tại Mỹ, mỗi năm khoảng 40 triệu người lớn mắc RLLA, tương đương 18% dân số trưởng thành (81) và tới 75% phát bệnh trước 47 tuổi (2) Trong khi đó, tỉ lệ mắc lần lượt ở Úc là 3%, Canada 3- 5%,

Ý 2,9% ở nhóm người trưởng thành (55) Tỉ lệ mắc trong cả đời người là 5,7%, nữ cao gấp đôi so với nam và hàng năm khoảng 15-17% dân số (23 triệu người) bị các chứng RLLA (22)

Ở Việt Nam, so với các mặt bệnh tâm thần khác thì RLLA có tỉ lệ cao vượt trội (56) Có khoảng 30% trên tổng số bệnh nhân đến khám tại các cơ sở chuyên khoa tâm thần được chẩn đoán mắc RLLA (35) Kết quả nghiên cứu cho thấy ở các vùng khác nhau sẽ có tỉ lệ RLLA khác nhau, như tại thành phố

Hồ Chí Minh có khoảng 10% dân số mắc RLLA (23), trong khi ở Thái Nguyên thì tỉ lệ này là 2,83% (21)

Tổn thất do lo âu gây ra là rất lớn về kinh tế, sức khỏe, chức năng sống v.v… Bệnh nhân bị giảm sức lao động, tăng nguy cơ mất việc làm, những hoạt động sống, sinh hoạt hàng ngày đều trở thành khó khăn, áp lực đối với

họ Bên cạnh đó, chi phí điều trị RLLA nói chung khá tốn kém cả về thuốc và trị liệu tâm lý Ở Mỹ chi phí cho điều trị các RLLA chiếm khoảng 1/3 toàn bộ chi phí của ngành tâm thần (49)

Trên thực tế, RLLA có thể xẩy ra với bất cứ ai (13) và thường không do một nguyên nhân chủ yếu nào Theo kết quả một số nghiên cứu thì RLLA thường liên quan đến các yếu tố: gen di truyền (có thể chiếm từ 30- 50%), sinh học, đặc điểm nhân cách hoặc các trải nghiệm gây đau khổ, mất mát, tổn thương… quá lớn trong cuộc sống (62) Bên cạnh đó, những trải nghiệm từ tuổi thơ bất hạnh, bệnh tật, áp lực học tập, căng thẳng trong công việc, sự kỳ vọng quá lớn vào bản thân, các xung đột trong gia đình và trong các mối quan

hệ hoặc thiếu các kỹ năng đối phó với tình huống, các sang chấn tâm lý đi kèm với nhân cách có xu hướng lo âu… cũng là những nguyên nhân dẫn tới RLLA Tuy nhiên, dù được liệt kê rất nhiều nhưng cho đến nay nguyên nhân của RLLA chưa được biết rõ và không có yếu tố nào được coi là nguyên nhân chính gây ra bệnh (22), (42), (55), (67), (61)

Theo tổ chức y tế thế giới (WHO), phần đông bệnh nhân RLLA chưa nhận được sự quan tâm từ phía gia đình, các cơ sở thăm khám y tế và cộng đồng Trên thực tế, rất nhiều bệnh nhân RLLA hoặc trầm cảm đến khám tại các cơ sở y tế ở Việt Nam phàn nàn, lo lắng khi gia đình không nhận thức đúng về bệnh họ đang mắc phải Mọi người thường có xu hướng nghĩ vấn đề

đó thuộc về bản thân bệnh nhân, nên họ phải tự đối diện, tự giải quyết Đa phần gia đình mới chỉ dừng lại ở việc đưa đi khám, mua thuốc và chăm sóc về mặt thể chất, chứ chưa hoặc ít chú trọng chăm sóc tinh thần cho bệnh nhân

Họ cũng không hoặc ít có thông tin về bệnh RLLA nên không biết xử trí như thế nào khi có người trong gia đình mắc bệnh này Vì vậy, không những không thể hỗ trợ kịp thời mà còn vô tình tạo thêm áp lực cho bệnh nhân khi

họ đang phải đối mặt với các biểu hiện của bệnh như: thường xuyên lo lắng, bất an, bồn chồn… mà việc phải chịu thêm áp lực từ chính gia đình của mình, làm cho vấn đề của bệnh nhân càng nghiêm trọng hơn Qua thực tế phỏng vấn lâm sàng bệnh nhân đến khám tại BVTT Hải Phòng thấy rằng, một trong những nguyện vọng thiết thực của bệnh nhân là mong muốn được gia đình hiểu, nhận thức đúng về vấn đề họ đang gặp phải để từ đó hỗ trợ họ tốt hơn trong quá trình điều trị, tiến triển bệnh

Một số nghiên cứu trên thế giới đã cho thấy, vai trò của gia đình trong việc chăm sóc, hỗ trợ điều trị cho bệnh nhân đặc biệt quan trọng Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng mức độ chăm sóc, hỗ trợ tinh thần từ phía gia đình có ảnh hưởng trực tiếp tới sự tiến triển bệnh cũng như kéo dài sự sống cho bệnh nhân ung thư (31) Kết quả của nghiên cứu khác chứng minh rằng nhận thức của gia đình về bệnh là một yếu tố quan trọng trong việc phục hồi chức năng cho người bị bệnh mãn tính Với những gia đình thiếu hiểu biết, hiểu sai về bệnh dẫn tới không hỗ trợ được thì bệnh nhân có xu hướng thể hiện nhiều biểu hiện đau đớn về thể chất, tinh thần hơn nhóm bệnh nhân có được sự hỗ trợ từ phía gia đình (35)

Có thể thấy rằng mức độ nhận thức của gia đình như thế nào sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến việc phát hiện và điều trị, tiến triển tích cực của bệnh nhân Bản thân việc nhận thức còn hạn chế cũng khiến gia đình gặp rất nhiều lúng túng, hoang mang trong điều trị, chăm sóc sức khỏe cho người bệnh Như vậy, mặc dù hiện nay RLLA là bệnh có tỉ lệ mắc cao và xu hướng ngày càng gia tăng nhưng gia đình chưa hỗ trợ hợp lý cho bệnh nhân vì còn hạn chế trong nhận thức Tại Việt Nam, các nghiên cứu mới chỉ tập trung thống kê tỉ lệ mắc, phân tích nguyên nhân, biểu hiện, các đặc điểm của bệnh RLLA Còn lại, vấn đề nhận thức của gia đình về bệnh và sự ảnh hưởng của

nó tới người bệnh nhân thế nào thì chưa được đề cập tới Chúng tôi chưa tìm thấy một nghiên cứu cụ thể nào cho thấy vai trò nhận thức của gia đình về

bệnh RLLA cũng như ảnh hưởng của nó đến quá trình điều trị, tiến triển của bệnh nhân

Với mục đích tìm hiểu nhận thức của gia đình về bệnh RLLA, chúng tôi tiến hành nghiên cứu “Nhận thức của gia đình trong hỗ trợ điều trị ban đầu cho bệnh nhân tại Bệnh viện Tâm thần Hải Phòng”, nhằm đưa ra những con

số cụ thể về thực trạng nhận thức, hỗ trợ của gia đình đối với bệnh nhân RLLA, phần nào lý giải cho những băn khoăn, thắc mắc của chúng tôi về vấn

đề này

2 Câu hỏi nghiên cứu

- Gia đình của bệnh nhân RLLA nhận thức về bệnh RLLA như thế nào?

- Những hành vi hỗ trợ ban đầu của các thành viên trong gia đình khi phát hiện người nhà mắc RLLA là gì?

- Mức độ nhận thức của gia đình có ảnh hưởng tới quá trình hỗ trợ điều trị ban đầu của bệnh nhân RLLA hay không?

3 Mục đích nghiên cứu

- Tìm hiểu mức độ hiểu biết của người nhà bệnh nhân về RLLA bao gồm biểu hiện, nguyên nhân của RLLA

- Hành vi hỗ trợ mà gia đình đã áp dụng trong điều trị ban đầu cho bệnh nhân RLLA tại Bệnh viện Tâm thần Hải Phòng

- Đề xuất khuyến nghị nhằm giúp gia đình cũng như bệnh nhân RLLA được tốt hơn

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Nghiên cứu lý luận

Hệ thống hóa cơ sở lý luận, các tài liệu liên quan đến nhận thức, hỗ trợ ban đầu về bệnh RLLA và các biện pháp chữa trị Phân tích các khái niệm có liên quan làm cơ sở lý luận và thiết lập công cụ nghiên cứu cho đề tài

4.1 Nghiên cứu thực tiễn

Thiết lập hệ thống bảng hỏi để thu thập dữ liệu nhằm đo lường, làm rõ thực trạng mức độ nhận thức của gia đình về nguyên nhân, biểu hiện bệnh và

các hành vi hỗ trợ ban đầu khi có người nhà mắc RLLA tại Bệnh viện Tâm thần Hải Phòng

5 Đối tượng, khách thể nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

- Nhận thức của gia đình bệnh nhân RLLA đến khám, điều trị tại BVTT Hải Phòng về nguyên nhân, biểu hiện của bệnh RLLA và hành vi hỗ trợ

5.2 Khách thể nghiên cứu

- Những người trong trong gia đình: cha/ mẹ, anh/ chị/em hoặc vợ/chồng của người mắc RLLA

6 Giả thuyết nghiên cứu

- Hầu hết gia đình nhận thức về bệnh còn hạn chế

- Hành vi tìm kiếm thông tin để hỗ trợ điều trị ban đầu cho bệnh nhân còn nghèo nàn

- Mức độ nhận thức của gia đình có ảnh hưởng tới hành vi hỗ trợ ban đầu cho bệnh nhân

7 Giới hạn đề tài

7.1 Giới hạn nội dung

- Nhận thức trong quá trình hỗ trợ bệnh nhân có RLLA bao gồm:

- Thực trạng nhận thức của gia đình về nguyên nhân, biểu hiện RLLA nói chung chứ không đi sâu nghiên cứu nhận thức về từng loại RLLA riêng biệt

- Hành vi gia đình thực hiện để hỗ trợ ban đầu cho bệnh nhân

7.2 Giới hạn địa bàn và khách thể nghiên cứu

- Khảo sát 120 người trong gia đình- tương đương 120 bệnh nhân mắc RLLA đến khám, điều trị tại BVTT Hải Phòng

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

Dựa trên những nghiên cứu đã có về nhận thức về RLLA cũng như cách thức tìm kiếm nguồn lực hỗ trợ của gia đình đối với bệnh nhân trên các tài

liệu, sách báo, tạp chí và các công trình nghiên cứu đã được công bố trước đó,

sử dụng để hệ thống lại cơ sở lý thuyết cho đề tài

8.2 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

Từ cơ sở lý luận, thiết kế bảng hỏi sử dụng các mức độ định lượng khác nhau để đo đạc mức độ nhận thức và cách tìm kiếm nguồn lực hỗ trợ sau đó phát phiếu cho gia đình bệnh nhân Với kết quả từ bảng hỏi sẽ đo hiện trạng nhận thức và cách thức tìm kiếm nguồn lực hỗ trợ ban đầu của gia đình cho bệnh nhân mắc RLLA

8.3 Phương pháp phỏng vấn lâm sàng

Đây là phương pháp nhằm thu thập thêm các thông tin hữu ích, liên quan tới nghiên cứu mà không được trình bày trong bảng hỏi

8.4 Phương pháp thống kê toán học

Dùng để xử lý số liệu khoa học và khách quan Các thông tin về số liệu

sẽ được định lượng cụ thể và mã hóa bằng phần mềm EpiData và SPSS

9 Đóng góp mới của đề tài

- Tổng quan một số nghiên cứu về nhận thức và RLLA

- Đưa ra các con số thống kê cụ thể, trung thực, đáng tin cậy về mức độ nhận thức của gia đình về nguyên nhân, biểu hiện RLLA và hành vi hỗ trợ người nhà mắc RLLA tại BVTT Hải Phòng

- Giúp đề xuất các chương trình: giáo dục tâm lý, tuyên truyền… nâng cao nhận thức của gia đình tại BVTT Hải Phòng, cộng đồng về nguyên nhân, biểu hiện cũng như các thông tin khác liên quan tới RLLA Qua đó, nắm được một số cách thức tìm kiếm nguồn lực hỗ trợ khi có người nhà mắc bệnh này, giúp bệnh nhân có cơ hội được phát hiện bệnh kịp thời và có môi trường điều

trị thuận lợi ngay từ giai đoạn ban đầu

10 Đạo đức nghiên cứu

- Những người tham gia nghiên cứu được biết đầy đủ thông tin về đề tài nghiên cứu Họ được quyền quyết định, tự nguyện tham gia vào quá trình nghiên cứu mà không bị ảnh hưởng bởi bất kỳ yếu tố nào