Chế độ lương hưu hàng tháng theo quy định của Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 và những tác động tới đời sống của người hưởng lương hưu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT ĐINH THỊ THÙY LINH CHẾ ĐỘ LƯƠNG HƯU HÀNG THÁNG THEO QUY ĐỊNH CỦA LUẬT BẢO HIỂM XÃ HỘI NĂM 2014 VÀ NHỮNG TÁC ĐỘNG TỚI ĐỜI SỐNG CỦA NGƯỜI HƯỞNG LƯƠNG H

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

ĐINH THỊ THÙY LINH

CHẾ ĐỘ LƯƠNG HƯU HÀNG THÁNG THEO QUY ĐỊNH CỦA LUẬT BẢO HIỂM XÃ HỘI NĂM 2014 VÀ NHỮNG TÁC ĐỘNG

TỚI ĐỜI SỐNG CỦA NGƯỜI HƯỞNG LƯƠNG HƯU

Chuyên ngành : Luật Kinh tế

Mã số : 60 38 01 07

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌCCán bộ hướng dẫn khoa học: TS

Nguyễn Xuân Thu

Hà Nội – 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia

Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Đinh Thị Thùy Linh

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

LỜI MỞ ĐẦU 7

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẾ ĐỘ LƯƠNG HƯU HÀNG THÁNG 13

1.1 Khái niệm chế độ lương hưu hàng tháng 13

1.1.1 Khái niệm BHXH 13

1.1.2 Khái niệm lương hưu hàng tháng 16

1.1.3 Các loại lương hưu hàng tháng Error! Bookmark not defined 1.1.4 Vai trò của lương hưu hàng tháng Error! Bookmark not defined

not defined

1.2.1 Khái niệm và vai trò của pháp luật về lương hưu hàng tháng Error!

Bookmark not defined

1.2.2 Nguyên tắc điều chỉnh pháp luật đối với lương hưu hàng tháng Error!

Bookmark not defined

1.2.3 Nội dung điều chỉnh pháp luật đối với lương hưu hàng tháng Error!

Bookmark not defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined Chương 2: THỰC TRẠNG CHẾ ĐỘ LƯƠNG HƯU HÀNG THÁNG THEO QUY ĐỊNH CỦA LUẬT BHXH NĂM 2014 VÀ NHỮNG TÁC ĐỘNG CỦA NÓ TỚI ĐỜI SỐNG CỦA NGƯỜI HƯỞNG LƯƠNG HƯU

Error! Bookmark not defined 2.1 Chế độ lương hưu hàng tháng theo quy định của Luật BHXH năm 2014 Error!

Bookmark not defined

2.1.1 Lương hưu hàng tháng trong chế độ BHXH bắt buộcError! Bookmark

not defined

2.1.2 Lương hưu hàng tháng trong chế độ bảo hiểm hưu trí tự nguyện Error!

Bookmark not defined

2.1.3 Qũy hưu trí và tử tuất Error! Bookmark not defined 2.1.4 Tiếp cận chế độ lương hưu hàng tháng theo bảo hiểm hưu trí bổ sung Error!

Bookmark not defined

2.2 Tác động của chế độ lương hưu hàng tháng theo quy định của Luật

BHXH năm 2014 tới đời sống của người hưởng lương hưuError! Bookmark

3.1 Điều kiện đảm bảo tổ chức thực hiện hiệu quả chế độ lương hưu hàng

tháng Error! Bookmark not defined

3.1.1 Điều kiện về nhận thức của các chủ thể liên quanError! Bookmark not defined

3.1.2 Điều kiện về thể chế Error! Bookmark not defined 3.1.3 Điều kiện về tổ chức, cán bộ làm công tác BHXHError! Bookmark not defined

3.1.4 Điều kiện về cơ sở vật chất phục vụ tổ chức thực hiện chế độ lương hưu

hàng tháng Error! Bookmark not defined

3.2 Giải pháp tổ chức thực hiện hiệu quả chế độ lương hưu hàng tháng ở Việt

Nam Error! Bookmark not defined

3.2.1 Xây dựng và hoàn thiện về chế độ lương hưu hàng tháng Error!

Bookmark not defined

3.2.2 Đẩy mạnh công tác phổ biến, tuyên truyền về ý nghĩa, vai trò của chế

độ lương hưu hàng tháng và pháp luật về lương hưu hàng tháng Error!

Bookmark not defined

3.2.3 Tiếp tục kiện toàn tổ chức bộ máy, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ

làm công tác BHXH Error! Bookmark not defined

3.2.4 Đầu tư cơ sở vật chất và nguồn lực tài chính phục vụ tổ chức thực hiện

chế độ lương hưu hàng tháng Error! Bookmark not defined

Tiểu kết Chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 19

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Trang

8

LỜI MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Cũng giống như các chính sách xã hội khác, BHXH có nguồn gốc từ yêu cầu thực tiễn cuộc sống đặt ra Từ thời xa xưa con người để chống lại thiên tai, đói rét, bệnh tật đã biết đoàn kết, tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau Tuy nhiên sự giúp đỡ này chỉ mới mang tính tự phát và giới hạn trong một nhóm người chung quan hệ huyết thống nhỏ lẻ Khi xã hội chuyển sang giai đoạn phân chia giai cấp, phân công lao động thì các hình thức tương trợ cộng đồng cũng dần phát triển rộng rãi, phong phú hơn Một trong những giải pháp hiệu quả nhất mà con người tìm ra và lựa chọn áp dụng chính là xây dựng các biện pháp hỗ trợ một đối tượng hoặc nhóm đối tượng nào đó khi xảy ra rủi ro liên quan đến ốm đau, bệnh tật, tuổi già Theo thời gian, các chế độ tương trợ cộng đồng dần được nâng lên trở thành một hệ thống chính sách gọi chung là Bảo hiểm xã hội, được thể chế hóa thành quy định pháp luật tại mỗi quốc gia và là một trong những quyền cơ bản của con người được ghi nhận trong “Tuyên ngôn nhân quyền của Đại hội đồng Liên Hợp quốc” Trong thế giới hiện đại, BHXH là trụ cột của hệ thống an sinh xã hội, có vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống xã hội của các tầng lớp lao động và dân cư; đồng thời là nhân

tố đảm bảo ổn định chính trị, thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển bền vững, công bằng và an toàn cho mỗi quốc gia trên thế giới

Là một bộ phận của hệ thống BHXH, chế độ bảo hiểm hưu trí đóng vai trò quan trọng, là chính sách BHXH dài hạn dùng để trả cho NLĐ khi họ không còn tham gia quan hệ lao động và đủ điều kiện hưởng theo luật định Bất cứ NLĐ nào rồi cũng đến lúc hết tuổi lao động (trừ trường hợp NLĐ chết), bởi vậy hưu trí là chế độ áp dụng cho hầu hết mọi đối tượng và là mục đích chính khi họ tham gia đóng BHXH Bảo hiểm hưu trí là một biện pháp khắc phục rủi ro, đảm bảo cho NLĐ khi hết tuổi lao động có một khoản tài chính nhất định để không phải phụ

9

thuộc vào người thân, không trở thành gánh nặng cho gia đình, cộng đồng và xã hội Hầu hết các quốc gia trên thế giới đều coi trọng chế độ hưu trí và xem đây là một trong những lĩnh vực có tác động nhiều mặt đến đời sống kinh tế, xã hội của đất nước Tại Việt Nam, chế độ hưu trí luôn có vị trí quan trọng đặc biệt đối với người tham gia BHXH Nền kinh tế Việt Nam chuyển sang cơ chế thị trường – hàng hóa với cơ hội việc làm rộng mở đã dẫn đến nhu cầu về BHXH ngày càng gia tăng và đa dạng Thêm vào đó, đất nước ta đang có tốc độ già hóa dân số dẫn đầu châu Á và nhanh nhất Thế giới (theo Tổng Cục dân số và Kế hoạch hóa gia đình

dự báo chỉ trong khoảng từ 15 đến 20 năm tới Việt Nam sẽ trở thành quốc gia có dân số già) dẫn đến đời sống của người về hưu sẽ trở thành một trong những mối quan tâm lớn của Đảng và Nhà nước Chính bản thân NLĐ cũng lo lắng về cuộc sống của mình sau khi nghỉ hưu Việt Nam hiện có hơn 5,6 triệu người cao tuổi nhưng chỉ 20% trong số này có lương hưu từ BHXH Và với mức lương hưu như hiện nay, phần lớn NLĐ phải khá chật vật để có thể đủ chi tiêu, trang trải cho cuộc sống Trong Hội thảo “Tương lai hưu trí: Từ thách thức tới cơ hội” do Quỹ dân số Liên hợp quốc (UNFPA), Viện lão hóa toàn cầu (GAL) và Công ty Prudential tổ chức ngày 08/09/2015 tại Hà Nội có tới 95% số người được hỏi bày tỏ nỗi lo thiếu hụt về tài chính, không đủ khả năng trang trải cho cuộc sống khi về hưu Tình hình

đó đặt ra yêu cầu xây dựng và hoàn thiện chế độ hưu trí sao cho phù hợp với cơ chế mới để đạt được hiệu quả cao nhất

Ngày 20/11/2014 Quốc hội đã biểu quyết thông qua Luật BHXH (thay thế cho Luật BHXH năm 2006), trong đó có nhiều quy định mới về chế độ lương hưu hàng tháng trên cơ sở kế thừa chính sách cũ đồng thời có sự điều chỉnh, phát triển dần theo lộ trình để áp dụng hiệu quả trong tương lai Chế độ lương hưu hàng tháng được điều chỉnh theo các quy định về thời gian tham gia BHXH, mức đóng phí BHXH, độ tuổi của NLĐ và ngành nghề lao động Ngày 01/01/2016 Luật

10

BHXH năm 2014 chính thức có hiệu lực và đi vào áp dụng trong thực tiễn Có thể thấy thời gian Luật BHXH năm 2014 được áp dụng chưa phải là dài nên việc triển khai, thực thi luật trên thực tế còn gặp nhiều khó khăn; ảnh hưởng của luật đến đời sống của người hưởng lương hưu nói riêng và xã hội nói chung chưa thể hiện rõ Bởi vậy việc tìm hiểu, nghiên cứu chế độ lương hưu hàng tháng theo quy định của Luật BHXH năm 2014 không chỉ có ý nghĩa đóng góp cho việc giải thích, tổ chức thực hiện luật mà còn mang mang tính thời sự cao trong giai đoạn hiện nay

Nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề này, tác giả đã lựa chọn đề tài

“Chế độ lương hưu hàng tháng theo quy định của Luật BHXH năm 2014 và những tác động tới đời sống của người hưởng lương hưu” làm đề tài luận văn

tốt nghiệp cao học Luật của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Bảo hiểm hưu trí là một chính sách quan trọng trong hệ thống pháp luật an sinh xã hội, nó xuất hiện từ giai đoạn đầu hình thành các chính sách BHXH của nước ta Bởi vậy việc nghiên cứu về các chế độ hưu trí cũng đã được nhiều tác giả nghiên cứu qua nhiều công trình khoa học mang tính tổng quan cũng như các bài viết về những khía cạnh của chế độ hưu trí và nâng cao chất lượng hưu trí như:

- Tác giả Bùi Ngọc Thanh với bài viết: “Kiến nghị sửa đổi chế độ hưu trí trong Luật BHXH”, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 19/2013;

- Tác giả Đặng Như Lợi với bài viết: “Cải cách Luật BHXH để mở rộng bảo hiểm hưu trí đối với người cao tuổi”, Tạp chí Lý luận chính trị, số 12/2014;

Ngoài ra có thể kể đến một số công trình ở cấp độ luận văn thạc sỹ nghiên cứu về vấn đề này như:

- Tác giả Trần Công Dũng với công trình: “Góp phần hoàn thiện chế độ hưu

2014 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2016) và phân tích tác động của những quy định

mới trong luật tới đời sống của người hưởng lương hưu Bởi vậy đề tài “Chế độ

lương hưu hàng tháng theo quy định của luật BHXH năm 2014 và những tác động tới đời sống của người hưởng lương hưu” có thể nói là đề tài khoa học lần

đầu tiên được đề cập và đi sâu vào nghiên cứu

3 Mục đích và phạm vi nghiên cứu

Luận văn hướng tới mục đích tìm hiểu những vấn đề lý luận chung về chế độ lương hưu hàng tháng theo Luật BHXH năm 2014, đánh giá những tác động của quy định mới đến đời sống vật chất, đời sống tinh thần của người hưởng hương hưu Từ đó đưa ra giải pháp tổ chức thực hiện hiệu quả chế độ lương hưu hàng tháng nhằm đảm bảo quyền lợi của người hưởng lương hưu

Cũng như nhiều lĩnh vực khác, bảo hiểm hưu trí là một lĩnh vực rộng, có thể được nghiên cứu dưới nhiều hình thức, nhiều góc độ với mức độ tiếp cận khác nhau Trong khuôn khổ của một luận văn thạc sỹ luật học, bảo hiểm hưu trí sẽ được tiếp cận ở một bộ phận đó là chế độ lương hưu hàng tháng theo Luật BHXH

4 Đối tƣợng và nhiệm vụ nghiên cứu

Cùng với BHXH nói chung, bảo hiểm hưu trí cũng được mở rộng dần ở nhiều nước trên thế giới, là một trong năm chế độ bảo hiểm bắt buộc mà hầu hết các quốc gia trên thế giới đều thực hiện đối với NLĐ Bảo hiểm hưu trí là chế độ bảo hiểm nhằm đảm bảo thu nhập cho NLĐ khi họ hết tuổi lao động, không còn tham gia quan hệ lao động nữa Dưới góc độ pháp lý, chế độ bảo hiểm hưu trí là tổng hợp các quy định pháp luật về các điều kiện và mức tài chính cho những người tham gia BHXH khi hết tuổi lao động hoặc không còn tham gia quan hệ lao động Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các quy định hiện hành của pháp luật điều chỉnh chế độ lương hưu hàng tháng của NLĐ tại Việt Nam, mối quan hệ và tương quan so sánh với hệ thống pháp luật quốc

tế

Luận văn thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Khái quát các vấn đề lý luận về chế độ lương hưu hàng tháng

- Phân tích những điểm mới về chế độ lương hưu hàng tháng theo quy định của Luật BHXH năm 2014 so với Luật BHXH năm 2006 (nguyên nhân, nội dung của những sửa đổi, bổ sung đó)

- Phân tích tác động của chế độ lương hưu hàng tháng theo luật BHXH năm

13

2014 đến đời sống của người hưởng lương hưu

- Đưa ra một số phương hướng và biện pháp tổ chức thực hiện chế độ lương hưu hàng tháng theo Luật BHXH năm 2014 trong thực tiễn

5 Phương pháp nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu, luận văn chủ yếu dựa trên cơ sở phương pháp luận của triết học Mác – Lênin, lý luận chung về Nhà nước và pháp luật Ngoài ra luận văn còn sử dụng một số phương pháp trong nghiên cứu khoa học pháp lý như: phương pháp logic; phương pháp phân tích, tổng hợp; phương pháp đối chiếu, so sánh; phương pháp liệt kê… Các phương pháp này được sử dụng đan xen để có thể xem xét một cách toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn

6 Những đóng góp của đề tài nghiên cứu

- Luận văn tổng hợp một cách có hệ thống các vấn đề chung về chế độ hưu trí và chế độ lương hưu hàng tháng

- Luận văn đã tìm hiểu thực trạng của người hưởng lương hưu trên thực tế, đánh giá những tác động từ những quy định mới của Luật BHXH năm 2014 đến đời sống vật chất và tinh thần của người hưởng lương hưu

- Luận văn đưa ra một số phương hướng trong tổ chức, triển khai thực hiện chế độ lương hưu hàng tháng theo Luật BHXH năm 2014

- Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu và học tập của sinh viên, học viên chuyên ngành luật Ngoài ra có thể tham khảo trong quá trình tuyên truyền pháp luật, triển khai tổ chức và nâng cao hiệu quả thực hiện chế độ lương hưu hàng tháng trên cả nước

7 Bố cục luận văn

14

Luận văn gồm ba phần: Phần mở đầu, phần nội dung và phần kết luận

Nội dung của luận văn được chia thành ba chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về chế độ lương hưu hàng tháng

Chương 2: Thực trạng chế độ lương hưu hàng tháng theo quy định của Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 và những tác động của nó tới đời sống của người

hưởng lương hưu

Chương 3: Giải pháp tổ chức thực hiện hiệu quả chế độ lương hưu hàng

tháng theo Luật BHXH năm 2014

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

sức khó khăn, cần có sự chung tay giúp đỡ từ cộng đồng và xã hội

Trong quá trình phát triển xã hội, đặc biệt là từ sau cuộc cách mạng công nghiệp, hệ thống BHXH đã có những cơ sở để hình thành và phát triển Mối quan

hệ kinh tế giữa người làm thuê và chủ sử dụng lao động ngày càng trở nên phức

15

tạp, xuất hiện những mâu thuẫn về lợi ích NLĐ muốn mình được đảm bảo quyền lợi ngày càng nhiều hơn và tốt hơn, còn chủ sử dụng lao động lại mong muốn có được lợi ích kinh tế cao nhất, chi phí bỏ ra thấp nhất Sự mâu thuẫn này đòi hỏi phải có một bên thứ ba đứng ra can thiệp và điều hòa, đó chính là Nhà nước Nhà nước buộc cả người làm thuê và giới chủ phải đóng góp một khoản tiền nhất định hàng tháng, được tính toán dựa trên xác suất rủi ro xảy ra đối với NLĐ Số tiền đóng góp đó hình thành một quỹ tiền tệ tập trung; ngoài hai khoản thu chính từ người làm thuê và giới chủ, quỹ này còn được bổ sung từ ngân sách nhà nước khi cần thiết Sự vận hành của quỹ thể hiện rõ nét tính đoàn kết, san sẻ rủi ro trong cộng đồng không phân biệt già trẻ, nam nữ, lao động phổ thông, lao động kỹ thuật, người khỏe, người yếu Như vậy, BHXH xuất hiện là một tất yếu khách quan, là nhu cầu và quyền lợi chính đáng của NLĐ BHXH được thừa nhận là một trong những quyền lợi của con người được quy định tại Khoản 1, Điều 25 Tuyên ngôn

nhân quyền năm 1948 của Đại Hội đồng Liên Hợp quốc:

“Ai cũng có quyền được hưởng một mức sống khả quan về phương diện sức khỏe và an lạc cho bản thân và gia đình kể cả thức ăn, quần áo, nhà ở, y tế và những dịch vụ cần thiết, ai cũng có quyền được hưởng an sinh xã hội trong trường hợp thất nghiệp, đau ốm, tật nguyền, góa bụa, già yếu hay thiếu phương kế sinh

nhai do những hoàn cảnh ngoài ý muốn”

Thuật ngữ “BHXH” lần đầu tiên chính thức được sử dụng làm tiêu đề cho một văn bản pháp luật vào năm 1935 (Luật An sinh xã hội năm 1935 của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ) Thuật ngữ này xuất hiện trở lại trong một đạo luật được thông qua tại New Zealand năm 1938 Năm 1941 trong thời gian chiến tranh thế giới thứ hai, thuật ngữ này được nhắc đến trong Hiến chương Đại Tây Dương (the

Atlantic Charter of 1941)