Ý THỨC đối THOẠI của TRUYỆN NGẮN lê MINH KHUÊ SAU 1975

Những ý kiến này không phảikhông có chỗ xác đáng, song về cơ bản chúng bộc lộ một cách thẩm định vănchương theo cách: Đối chiếu những điều nhà văn viết với hiện thực lịch sử,hiện thực ng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: TS Dương Thị Hương

HÀ NỘI - 2015

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tác giả xin gửi lời cảm ơn trân trọng và sâu sắc nhất tới

TS Dương Thị Hương, cô đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo cho tác giả trong

suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn.

Tác giả trân trọng cảm ơn ban Giám hiệu trường Đại học sư phạm Hà Nội, ban Chủ nhiệm khoa Ngữ văn, các thầy cô giáo bộ môn đã tham gia giảng dạy, truyền đạt kiến thức, hướng dẫn khoa học, đóng góp ý kiến quý báu và giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình học tại trường cũng như quá trình thực hiện luận văn.

Cuối cùng tác giả xin cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã cổ vũ, động viên nhiệt tình và tạo điều kiện giúp đỡ mọi mặt để tác giả hoàn thành tốt chương trình học tập và nghiên cứu đề tài khoa học này.

Hà Nội, tháng 10 năm 2015

Tác giả

Phạm Thị Nhung

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, với sự kết thúc thắng lợi cuộckháng chiến chống Mĩ cứu nước, Đất Nước ta bước vào một thời kỳ mới, hòabình, độc lập, thống nhất nhưng đồng thời cũng phải đối diện với rất nhiềukhó khăn, thử thách thời hậu chiến Hậu quả nặng nề của hai cuộc chiến tranh

ác liệt và dài lâu trong lịch sử dân tộc không chỉ là sự tàn phá hủy diệt cơ sở

hạ tầng của nền kinh tế vốn nghèo nàn và lạc hậu mà còn để lại những thươngtổn về mặt tinh thần không thể nào đo đếm được Cuộc khủng hoảng toàndiện ở nửa đầu những năm 80 đã đòi hỏi đất nước phải tìm đường đổi mới đểtồn tại và phát triển Sự vận động của bối cảnh lịch sử - xã hội tất yếu tácđộng vào văn học, buộc văn học phải chuyển mình để kịp thời đáp ứng yêucầu thời đại Từ một nền văn học diễn tả cảm hứng sử thi vận động theo cảmhứng cách mạng hóa, đại chúng hóa, gắn bó sâu sắc với vận mệnh Đất Nướctrong những năm chiến tranh Văn học Việt Nam sau 1975 đã từng bước vậnđộng theo xu hướng dân chủ hóa nỗ lực, đổi mới để theo kịp với thời đại đangtừng ngày đổi thay, có biết bao vấn đề cần phải được nhận thức, lý giải, baobăn khoăn trăn trở không dễ gì hóa giải Nhu cầu trao đổi bàn bạc trở nênkhẩn thiết Trong không khí dân chủ của công cuộc đổi mới, văn học đã cấtlên tiếng nói dân tộc tích cực

1.2 Lê Minh Khuê là nhà văn nữ chuyên viết truyện ngắn Trongkháng chiến chống Mĩ bà gia nhập thanh niên xung phong và bắt đầu viết vănvào đầu những năm 70 Truyện của bà khi ấy viết về cuộc sống tuổi trẻ ởtuyến đường Trường Sơn Sau năm 1975 tác phẩm của bà bám sát những vậnđộng xã hội và con người trên tinh thần đổi mới Bà thực sự chinh phục ngườiđọc bằng ngòi bút có nội lực và giàu ý thức đối thoại trong các tác phẩm củamình Bà đã gặt hái được một số giải thưởng trong nước và quốc tế như giải

thưởng của hội nhà văn năm 1987 với tập truyện Một chiều xa thành phố (in

năm 1986) Giải thưởng của tổ chức Văn nghệ quân đội (in năm 1994) với tập

truyện Bi kịch nhỏ (in năm 1993), giải thưởng của hội nhà văn năm 2000 với tập truyện Trong làn gió heo may (in 1999), giải thưởng văn học quốc tế BYEONG-JUBE năm 2008 với tuyển tập Những ngôi sao, trái đất, dòng sông (the stars, theearth, theriver), (in 2008) Truyện ngắn và một số bài

viết về truyện ngắn của bà còn được dịch và giới thiệu ở một số nước trên thếgiới như Mỹ, Nhật, Pháp, Malaysia, Hàn Quốc Những điều này đã khẳngđịnh vị trí của bà trong nền văn học nước nhà Bà đã tiếp cận đời sống ở cự lygần với thái độ thân mật, “suồng sã” Do vậy tất yếu ngôn ngữ văn chương bàlựa chọn không phải là thứ ngôn ngữ trang nhã, thi vị như giai đoạn trước mà

là thứ ngôn ngữ sinh hoạt đời thường phù hợp với tính cách ngôn ngữ nhânvật, đậm tính khẩu ngữ thông tục Đồng thời hoàn cảnh mới tạo ra một thế hệbạn đọc với nhu cầu mới Nhà văn nhanh nhạy nắm bắt được nhu cầu, đó làkhả năng tự vấn, mời gọi đối thoại để cùng đi đến chân lý Tính đối thoại làđặc điểm nổi bật trong truyện ngắn của bà là yếu tố quan trọng kích thích mọigiác quan của người đọc

Với những lý do trên tôi chọn “ý thức đối thoại của truyện ngắn Lê Minh Khuê sau 1975” làm đối tượng để nghiên cứu

2 Lịch sử vấn đề

Từ khi cầm bút đến nay bên cạnh thành công trong tiểu thuyết và bút

ký Lê Minh Khuê luôn miệt mài theo đuổi thể loại truyện ngắn Bà là cây bút

có quá trình sáng tác bền bỉ đã gặt hái được những thành công xứng đáng Bàđược nhắc đến khá thường xuyên trong những bài phê bình nghiên cứu vàphỏng vấn, sáng tác của bà cũng được khảo sát trong một số khóa luận tốt

nghiệp Đại học, luận văn Thạc Sĩ khoa ngữ văn Sau đây tôi xin điểm theo

trình tự thời gian xuất hiện

Một là Hồ Anh Thái khi giới thiệu tập truyện Một chiều xa thành phố

(NXB Tác phẩm mới, 1986) đã viết : “Lê Minh Khuê đã thực sự thuyết phục

người đọc bởi chị đã thoát ra khỏi cái nhìn nhận duy cảm, trở nên khái quát hơn, đa diện hơn nhưng không vì thế mà kém phần nồng hậu” [24] Bùi Việt

Thắng cho rằng với tập truyện ngắn này Lê Minh Khuê đã cố gắng: “Tìm cho

truyện ngắn của mình những nẻo lối khác nhau để tiếp cận đời sống và cả sự thể hiện hình thức của thể tài” Khác với những tập truyện trước, “chị đã tập trung thể hiện những biến động theo chiều hướng tiêu cực ở một số không ít người vốn nghiêng về lối sống thực dụng Ở đây tác giả đã men đến gần được quá trình tâm lý phức tạp của con người hôm nay và thể hiện nó trong những khoảnh khắc tiêu biểu, mặc dù cái nhìn của Lê Minh Khuê chưa thật mới mẻ”[39] Lê Đức Hạnh cũng có những đánh giá cao : “Lê Minh Khuê đã có nhiều khám phá” khi viết về “sự mục ruỗng, sự tha hóa của con người”.

Những truyện gây ấn tượng sâu đậm trong tập truyện này “Là viết về sự tha

hóa, xuống cấp hầu hết của nữ trong hoàn cảnh hòa bình Với bút pháp cường điệu phóng đại Lê Minh Khuê đã mô tả cái ác, cái trơ tráo phi đạo lý đang lấn lướt mà mọi người dường như bất lực đồng thời chị cũng miêu tả sâu sắc, nhuần nhuyễn một số người tốt, sống trong sáng, nhân hậu giàu tình nghĩa” Theo người viết cảm hứng chủ đạo là nỗi niềm “băn khoăn day dứt, thậm chí có lúc thảng thốt trước thực trạng tinh thần của đời sống xã hội sau chiến tranh xấu đi rõ rệt” của một trái tim đa cảm và nhân hậu [ 65 ] Nhìn

chung các bài viết này đều nhìn nhận một Lê Minh Khuê đang nỗ lực rất cao

để vượt lên những gì đã có

Hai là tập Bi kịch nhỏ (NXB Hội nhà văn, 1993) gây được sự chú ý

nhiều nhất của dư luận đã có nhiều bài viết, nhiều cách đánh giá không thốngnhất, thậm chí ngược chiều nhau:

Xu hướng thứ nhất tập trung phê phán Bi kịch nhỏ là: “Tập truyện

ngắn không trung thực” (Trung Nguyễn) “Một cái nhìn bóp méo hiện thực”(Lê Văn Duy) “Một đứa con tinh thần èo uột” (Dương Tùng) “Tác giả thường cường điệu, bóp méo, chẳng những không có sức thuyết phục mà còn gây ra những hiểu lầm tệ hại” (Trần Thanh) Những ý kiến này không phải

không có chỗ xác đáng, song về cơ bản chúng bộc lộ một cách thẩm định vănchương theo cách: Đối chiếu những điều nhà văn viết với hiện thực lịch sử,hiện thực ngoài cuộc sống rồi kết luận người viết “không trung thực”, “bópméo hiện thực”, như thế đã vô hình chung, đã xóa nhòa ranh giới văn và sử.Bên cạnh đó, tác giả của những bài viết này cũng bộc lộ một thái độ thiếukhách quan, thiếu thiện chí trong đánh giá

Xu hướng thứ hai nhìn nhận và đánh giá truyện ngắn Lê Minh Khuêvới một thái độ bình tĩnh khách quan Thuộc xu hướng này gồm các bài viếtcủa Ngô Thị Kim Cúc, Bùi Việt Sĩ, Phạm Xuân Nguyên, Lê Thị Đức Hạnh…

Theo Bùi Việt Sĩ thì Bi kịch nhỏ là một tập truyện gây được ấn tượng mạnh “

chín truyện ngắn – chín truyện khác nhau nhưng mang một nỗi buồn nghẹn ngào của tác giả trước nỗi đau của thân phận con người”.“Tác giả chỉ cố gắng khuôn mình vào một việc là kể chuyện và nhà văn suy ngẫm về những truyện xảy ra một cách bình tĩnh, như trò chuyện với ai đó chứ không nói to cho nhiều người biết, không ồn ào, không cho cái gì cũng to tát, với công việc

là kể chuyện, tác giả đã đưa người đọc vào một thế giới bình thường mà hàng ngày ta đã gặp với biết bao số phận nhân vật” [24] Bùi Việt Thắng thì nhận

xét: “Bi kịch nhỏ có thể là thể nghiệm một phép thử của Lê Minh Khuê trong

truyện ngắn, dường như bà muốn nhập cuộc hơn, muốn uyển chuyển và hiện đại hơn trong cách viết” [65] Phạm Xuân Nguyên cũng đồng tình với cách

thể hiện của Lê Minh Khuê trong Bi kịch nhỏ Với quan niệm: “Quá khứ

phải nhìn thẳng vào nó để nó không còn cơ hội lặp lại theo xu hướng xấu, chiều hướng ác, để hiện tại thanh thản đi tới” Văn học phản ánh hiện thực thì

hiện thực được phản ánh làm sao có thể cắt khúc biệt lập quá khứ và hiện tại,

hôm qua và hôm nay” Ông khẳng định: “Truyện ngắn Bi kịch nhỏ của bà là

một cố gắng của bà, của thể loại truyện ngắn và của văn học hôm nay đi tìm lại lịch sử qua văn học thân phận con người” Nhà văn Bảo Ninh thì cho

rằng: “vấn đề không phải xung đột, ở mâu thuẫn, ở bi kịch giữa các nhân vật

trong truyện mà là bi kịch trong lòng người đọc” [65] Nhìn chung các ý kiến

này đều thống nhất ghi nhận sự tìm tòi của bà

Ba là tập truyện ngắn Trong làn gió heo may (NXB Văn học, 1999) Nhà phê bình Bùi Việt Thắng, người đặc biệt quan tâm đến truyện

ngắn tiếp tục có bài viết khẳng định: “Lê Minh Khuê trong tập này khôngsắc nhọn về cốt truyện, không đặc sắc về tình tiết nhưng bù lại là tính cáchtâm lý của câu chuyện, hành động và những đoạn kết có sức ám ảnh bởi sựbất ngờ, sự trái khoáy

Bốn là tập truyện Những dòng sông, buổi chiều, cơn mưa (in 2002),

thời báo New York nhận định: “Dù xảy ra trong quá khứ hay hiện tại, những

truyện ngắn sắc sảo, đôi lúc buồn khô quạnh trong tập truyện của Lê Minh Khuê đều chịu ảnh hưởng sâu đậm của chiến tranh và sự xâm lăng Tập truyện này quan tâm đến tình yêu và sự đói nghèo, lòng tham và ngờ vực, phẩm giá và cái chết, hậu quả dai dẳng của cuộc chiến tới những ai may mắn còn sống sót…Tác giả hiện ra là một người có văn phong đẹp, nghiêm trang cùng với sự châm biếm tinh tường, đồng thời có khả năng trong những nhận xét đầy khơi gợi”

Năm là Tập truyện Màu xanh man trá (NXB phụ nữ, 2005) được báo

Đời sống văn nghệ giới thiệu: “Người ta thường cho rằng truyện ngắn là

những lát cắt, những đoạn nhỏ của cuộc đời được đưa qua lăng kính nghệ

thuật” Tập truyện “Màu xanh man trá” của Lê Minh Khuê cũng không nằm

ngoài phạm trù đấy Tập truyện bao gồm những tác phẩm gây ám ảnh cho bạn

đọc… Lối viết trong sáng của chị Vũ Thị Miền xưa dường như không cònnữa trong tập truyện, thay vào đó là cách viết sắc sảo, giễu cợt, dửng dưng…Dường như tất cả những gì nhà văn muốn nói đều ngỡ là: “Diễm xưa” nhưnghiện thực ấy vẫn tồn tại nhức nhối trong xã hội thời nay Qua lăng kính riêngcủa mình, Lê Minh Khuê tìm được tiếng nói đồng cảm trong suy nghĩ của lớptrẻ… Có lẽ vậy nên văn của bà như tri ân được với tin yêu, với thiết tha cuộcsống, cho dù khe khẽ đâu đây người đọc vẫn nghe thấy tiếng thở dài nơi trang

viết “Màu xanh man trá” [24] Báo Đời sống văn nghệ đã chỉ ra sự thay đổi

quan trọng trong cách viết, giọng điệu Lê Minh Khuê khi phản ánh hiện thực,ghi nhận tiếng nói tri ân từ truyện ngắn của bà với bạn đọc

Sáu là Báo Tiền Phong – VDC đã trân trọng giới thiệu tập truyện Một

mình qua đường (in 2006): “Là tuyển tập tâm đắc nhất của Lê Minh Khuê

trong những năm vừa qua Đọc truyện của bà hơn lúc nào hết, ta thấy bức tranh cuộc sống muôn màu được tái hiện một cách sinh động, đậm chất nhân văn và đặc biệt có sức tác động sâu sắc trong tâm trí mỗi người” Báo Tin

Sáng Dallas cũng cho rằng: “Độc giả Mỹ của ngày hôm nay đã đến mức đòi

hỏi tính ẩn dụ tinh tế Lê Minh Khuê thực sự làm chủ được phép so sánh chính xác Dưới ngòi bút của bà, lối so sánh này không gì khác hơn là mang tính giản dị Từng truyện ngắn khuấy động để người đọc nghĩ ngợi xa hơn, đưa con người đến một tương lai mà nhà văn hàm ý hơn là nói trực diện”.

Báo The Pilot đã đánh giá cao: “Đây là những truyện nên được dạy trong

những giờ văn học và lịch sử trên toàn nước Mỹ, cả ở trường trung học phổ thông lẫn đại học” Báo Việt Nam, Lào & Cambodia Broadsheet cũng có

nhận định: “Lê Minh Khuê viết ra được một ngôn ngữ mạnh bạo và trực tiếp

cũng như đầy cảm xúc và say mê Truyện của bà cũng đạt đến mức độ tạo ra được khoảng cách của một người quan sát từ bên ngoài, không có chỗ cho những cảm nghĩ mù quáng trước hiện thực”[24] Tập truyện này đã được ghi

nhận như một bức tranh phản ánh được đời sống bằng bút pháp nỗ lực đổimới Đằng sau mỗi truyện ngắn, Lê Minh Khuê luôn khiến người đọc phảisuy tư về nhiều lẽ Có đôi khi là đời người là hạnh phúc, là tình yêu và có khi

là sự day dứt về số phận con người ở những hoàn cảnh khác nhau

Bảy là tập truyện ngắn “Những ngôi sao trái đất dòng sông”(NXB phụ nữ, 2008) do nhà xuất bản Curbstone Press ấn hành ở Mỹ được giải

thưởng văn học mang tên Hàn Quốc Byeong-Julee Đây là giải thưởng lầnđầu tiên tổ chức, mỗi năm xét trao một giải duy nhất giành cho các nhà vănxuất sắc của Hàn Quốc và nhiều nước trên thế giới Giải thưởng quốc tế khiếngiới văn chương Việt Nam xôn xao Trên Việt báo Vietnamnet đã có nhiều

bài viết về tuyển tập này Thảo Hương đã khẳng định: “Những ngôi sao trái

đất dòng sông – thấm đẫm tình người” Chị viết: “Qua những truyện ngắn

của Lê Minh Khuê, độc giả sẽ hiểu thêm về những khốc liệt của cuộc chiến – không bằng những cảnh khốc liệt của chiến trường bom rơi đạn réo, mà bằng những trăn trở, day dứt trong mỗi con người bước ra từ cuộc chiến Cảm giác tác giả viết lại câu chuyện về những người thân, bạn bè và có cả hình ảnh chính tác giả của những năm tháng chiến tranh và cuộc sống sau ngày Đất Nước giải phóng Những trang viết thấm đẫm tình người – một người bước ra từ cuộc chiến được thể hiện bằng một văn phong đẹp, chua xót, sâu sắc và thật trang nghiêm [ 65]

Tám là tập truyện Nhiệt đới gió mùa ( NXB Hội Nhà Văn 2012) Nhà

giáo Bùi Việt Thắng nói: “đọc Nhiệt đới gió mùa, ông “rã rời” – bởi thế hệ

ông cũng bước ra từ chiến tranh, từ những đau thương mất mát, tàn khốc dữ dội đó Và Lê Minh Khuê đã đi thẳng “tim đen”mọi chuyện, khuấy lên sự không yên ổn trong tâm hồn mỗi con người mà thường ngày họ dường như quen với việc quá yên ổn Và đó là điều cần thiết để người ta nhìn nhận lại cuộc sống đúng bản chất để sống nhân văn hơn” Nhà văn Tạ Duy Anh nhận

định Lê Minh Khuê là một tay lão luyện, tay nghề cao khi khiến người đọc

không nhận ra đâu là hư cấu và đời thật 100 trang Nhiệt đới gió mùa là cả

lịch sử mấy mươi năm đau thương, dữ dội, là số phận của cả dân tộc Tạ Duy

Anh tin rằng, công chúng sẽ đón nhận tác phẩm không chỉ bằng sự trân trọng

với một nhà văn và văn chương mà còn bằng trách nhiệm với dân tộc Theo

Phạm Xuân Nguyên, cái tên “Nhiệt đới gió mùa” dễ khiến người đọc liên

tưởng đến những thứ nhẹ nhàng, lãng mạn như bên trong lòng tác phẩm lại là

cả một câu chuyện âm ĩ, sôi sục Ông trích dẫn một đoạn trong tác phẩm, xem

như một cách nhà văn cắt nghĩa tiêu đề Nhiệt đới gió mùa: “Vùng nhiệt đới

gió mùa mang theo hơi ẩm từ biển vào luôn gây ra cho con người ta những cơn bức bối, khó chịu, không biết trút vào đâu, người ta hay trút vào nhau Dải đất hẹp, trần trụi, chạy dọc Biển Đông nhiều khi nhìn trên bản đồ thấy mong manh như làn khói biển thổi mạnh là có thể cuốn phăng con người lại không biết sự mong manh đó cứ cố sống, cố chết chạy theo thù hận Thù hận làm đời ta ngắn lại” Bản thân tác giả lên tiếng, bà chỉ muốn sau tất cả là hòa

bình, là tha thứ, là con người yêu thương nhau hơn

Nghiên cứu, tìm hiểu về đề tài ý thức đối thoại trong văn xuôi sau 1975thì đã có rất nhiều các đề tài như hình tượng nhân vật nữ trong sáng tác củaNguyễn Minh Châu sau 1975- đối thoại giàu triết lý về con người của luận

văn Thạc Sĩ Nguyễn Thị Thanh Tâm Ý thức đối thoại trong tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của Nguyễn Huy Thiệp vvv Ngoài ra đã có một số đề tài

luận văn thạc sĩ đụng chạm đến vấn đề đối thoại nhưng ở khía cạnh nhỏ nhưcảm hứng thế sự trong sáng tác của Lê Minh Khuê sau 1975 của Phạm ThịHoa, nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê của Trần ThịToan, thế giới nhân vật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê của Nguyễn ThịHương Nhưng luận văn nghiên cứu hẳn một đề tài ý thức đối thoại trongtruyện ngắn Lê Minh Khuê sau 1975 thì chưa có Tuy nhiên những công trình

đi trước đã là tiền đề , là những gợi mở có ý nghĩa quan trọng cho tôi làm luậnvăn này.

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng của luận văn này là ý thức đối thoại của truyện ngăn LêMinh Khuê sau 1975 với tư cách là phương tiện để nhà văn truyền đạt tưtưởng, những triết lý, thể hiện những chủ đề đối thoại

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Một chiều xa thành phố (NXB Tác phẩm mới, 1986)

- Bi kịch nhỏ (NXB Hội nhà văn, 1993)

- Trong làn gió heo may(NXB Văn học,1999)

- Màu xanh man trá(NXB phụ nữ, 2005)

- Những ngôi sao, trái đất, dòng sông (NXB Phụ Nữ, 2008)

- Nhiệt đới gió mùa (NXB Hội Nhà Văn 2012)

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp thống kê, phân loại

Phương pháp thống kê, phân loại giúp bước đầu có được những căn cứkhoa học để miêu tả diện mạo chung của truyện ngắn Lê Minh Khuê

4.4 Phương pháp so sánh đối chiếu

Phương pháp này giúp người viết có điều kiện để thấy được những đổimới của truyện ngắn Lê Minh Khuê sau 1975 so với giai đoạn trước đó, chỗ

tương đồng và khác biệt xung quanh ý thức đối thoại trong truyện ngắn LêMinh Khuê và một số tác giả khác

Các phương pháp trên được sử dụng kết hợp chứ không tách biệt trongquá trình nghiên cứu

5 Mục đích nghiên cứu

Người viết tìm hiểu ý thức đối thoại trong truyện ngắn Lê Minh Khuêsau 1975 trước hết để thấy được những chủ đề đối thoại của nhà văn Qua đóluận văn cũng góp phần khẳng định thêm vị trí, đóng góp của bà trong nềnvăn học Việt Nam hiện đại

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm 3 chương chính:

Chương 1: Cơ sở hình thành ý thức đối thoại của truyện ngắn Lê Minh

Khuê sau 1975

Chương 2: Ý thức đối thoại qua các chủ đề nổi bật của truyện ngắn Lê

Minh Khuê sau 1975

Chương 3: Ý thức đối thoại và một số đặc điểm nghệ thuật của truyện

ngắn Lê Minh Khuê

NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ HÌNH THÀNH Ý THỨC ĐỐI THOẠI CỦA

TRUYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊ SAU 1975

1.1 Cơ sở lịch sử xã hội

Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975 Đất Nước ta hoàn toàn được giải phóngNam Bắc xum họp một nhà, đế quốc Mĩ sừng sỏ buộc phải đầu hàng, tổngthống ngụy Dương Văn Minh buộc phải đến đài phát thanh công bố nền độclập dân tộc của nước ta Hòa bình lập lại nhưng nhân dân ta gặp rất nhiều khókhăn Thứ nhất, do sự tổn thất nặng nề về người và của, ngân sách hạn hẹp, hạtầng kiến trúc bị phá vỡ, trình độ dân trí chưa cao,…Thứ hai, sự nóng vội củaĐảng và Nhà nước khi thực hiện chế độ bao cấp trong lúc điều kiện kinh tế,tri thức và khoa học kĩ thuật còn thấp kém, sự lệch pha giữa cơ sở hạ tầng vàkiến trúc thượng tầng, đầu tư công nghiệp nặng mà quên đi thương nghiệp vànông nghiệp Trong việc hoạch định và thực hiện đường lối cách mạng xã hộichủ nghĩa, có lúc có nơi đã mắc sai lầm khuyết điểm chủ quan, duy ý trí.Cùng với những ngày tháng bị Mĩ thi hành cấm vận với nước ta Đất Nướcđóng cửa, không có sự giao lưu khoa học, kinh tế, văn hóa Chế độ bao cấp từkhẩu phần ăn, mặc, đi lại, gây ra vô vàn khó khăn, đình trệ kinh tế…Cơ chế

ấy nảy sinh những tham quan, ô trọc và một xã hội hiện ra với hàng loạtnhững bất công, những phi lý Con người bị giam cầm trong một khung đóngkín với những tiêu chuẩn đạo đức khắt khe mà giả tạo Có sự chênh lệch giàunghèo giữa thành thị - nông thôn, người có chức quyền trong hội – ngườinông dân …ngày một lớn Qua đó chúng ta có thể nhận định sau chiến tranhcon người vẫn tiếp tục chiến đấu và cuộc chiến còn gay go, ác liệt, phức tạp,rối ren nhiều đau thương hơn cả thời chiến

Đảng và Nhà nước ta đã nhanh chóng nhìn nhận ra khuyết điểm và có

sự chỉ đạo mau lẹ Đó là công cuộc đổi mới toàn diện Đất Nước bắt đầu từnhững năm 1980 và đặc biệt từ đại hội lần thứ VI của Đảng diễn ra vào tháng

12 năm 1986 đã đưa ra đường lối đổi mới toàn diện Đất Nước, mở ra bướcngoặt quan trọng trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta Đảng

và Nhà nước nhìn nhận thẳng vào vấn đề, đồng thời chỉ ra những sai lầm,thẳng thắn nhận khuyết điểm Đảng hướng Đất Nước ta tiến lên theo nền kinh

tế hàng hóa nhiều thành phần, dưới định hướng xã hội chủ nghĩa

Con người trong xã hội mới cũng đã có những nhận thức mới mẻ vềđời sống cá nhân Văn hóa văn học cũng phải có sự thay đổi một cách rõ rệt

so với trước năm 1975 vì nó là tiếng nói để thức tỉnh con người Vì vậy vănhọc buộc phải nhìn nhận lại mọi thứ, nhận thức lại về bản chất, chức năng.Văn xuôi chuyển từ tính thống nhất, một khuynh hướng cảm hứng sang tínhnhiều khuynh hướng, từ chịu ảnh hưởng của các quy luật thời chiến sang chịutác động của các quy luật thời bình, nhất là quy luật của kinh tế thị trường và

xu thế toàn cầu hóa Tinh thần sử thi vốn bao trùm giai đoạn văn học chiếntranh giờ chuyển mạnh sang nhãn quan thế sự - đời tư – phong hóa Hệ thốngtiêu chí thẩm mĩ bị thay đổi, nhiều giá trị cũ tỏ ra lỗi thời, bên cạnh nhiều giátrị mới được xác lập Có dòng mạch quen thuộc, nối tiếp và kéo dài truyềnthống, đồng thời xuất hiện những tìm tòi mới lạ tạo nên sự gián đoạn rất rõ

Có những tư tưởng nghệ thuật chỉ có thể được trình bày trong điều kiện ĐấtNước đổi mới toàn diện

Đổi mới thì phải đề cao dân chủ, đề cao quyền con người nên văn học

tư duy lại về con người, từ cách nhìn đơn nhất, một chiều thời chiến chuyểnsang cái nhìn đa chiều mở ra những tầng sâu mới mẻ và thú vị về đời sốngđầy bí ẩn, vô cùng vô tận của những cá thể người sinh động và gần gũi, quantâm đến con người ở tư cách cá nhân như một “nhân vị” độc lập Sự phongphú của các cá nhân, như xưa nay vốn vậy, đòi hỏi phải xem xét từ nhiều

phía, nhiều “tọa độ” Xuất hiện con người “không trùng khít với chính mình”,con người phức tạp nhiều chiều Chính cái nhìn đa chiều do đó đã nảy sinhđối thoại nhận thức lại những cái cũ lạc hậu, ấu trĩ một thời bị cấm kị.

Mở rộng giao lưu văn hóa đa chiều đem lại những kinh nghiệm mới( cho cả đời sống xã hội lẫn sáng tác và tiếp nhận văn học) Thông qua nhiềukênh thông tin, văn hóa nước ta có sự đón nhận, sàng lọc, hấp thu nhữngluồng tư tưởng mới Giao lưu văn hóa đa chiều, đa phương đã góp phần thúcđẩy thêm khát vọng tìm tòi khám phá làm mới, làm khác của nghệ sĩ…Tất cảnhững điều đó ảnh hưởng đến kinh nghiệm và thị hiếu văn chương thời đại,khiến cho đời sống văn học trở nên hấp dẫn, sôi nổi Qúa trình đổi mới vănxuôi nói riêng và văn học dân tộc nói chung diễn ra được hơn ba chục năm

Số lượng tác phẩm rất lớn, lực lượng người viết đông đảo Đã có thể nhận ranhững cá tính sáng tạo, những tác phẩm được đánh giá tốt, những dấu hiệubiến động rõ rệt về tư duy thể loại…Tuy dư luận còn nhiều chỗ chưa nhất trí,thậm trí trái ngược, nhưng sự vận động mạnh mẽ của văn xuôi nước ta từ sau

1975, nhất là từ sau Đại hội Đảng lần thứ VI đến nay là một sự thật hiểnnhiên Báo cáo của Ban Chấp hành Hội Nhà văn tại Đại hội lần thứ VI của hộikhẳng định: “Đời sống văn học đang có những chuyển biến mới mang nhiềuhứa hẹn và đồng thời cũng đang nảy lên những vấn đề mới”, “nhìn tổng quát

đã có những bước phát triển đáng mừng”, “sáng tác văn học trở nên năngđộng, hấp dẫn, tạo nên một không khí sôi động thu hút được sự quan tâm rộngrãi của xã hội” Tổng bí thư Đỗ Mười trong bài nói chuyện tại Đại hội lần thứ

V của Hội Nhà văn cũng “tán thành những nét nhận định lớn trong báo cáocủa Ban Chấp hành hội” và nhấn mạnh: “Nhìn chung nền văn học nước ta đã

có một bước phát triển trong năm qua, trở nên phong phú, đa dạng hơn, cónhững tìm tòi mới Một số tác phẩm có giá trị tư tưởng được bạn đọc hoannghênh Nhiều cây bút trẻ thu hút được sự chú ý của làng văn ngay từ những

tác phẩm đầu tay Qúa trình đổi mới văn xuôi vẫn còn đang tiếp diễn, chínhnhu cầu đối thoại xuất hiện trên sự cọ sát ấy.

1.2 Tiền đề văn hóa thẩm mĩ

Bao nhiêu năm Đất nước chìm trong lửa đạn, những trang văn hào sảngvới khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn đã tiếp thêm sức mạnh chocon người niềm tin vào sức mạnh lớn lao của toàn dân tộc Sáng tác của cácnhà văn thời kỳ này hừng hực ngọn lửa sử thi với những con người mangtrong mình sức mạnh và những phẩm chất của thời đại Sau chiến tranh chống

Mĩ cứu nước giành thắng lợi, Đất Nước ta hoàn toàn độc lập, thống nhất, đánhdấu sự sang trang của lịch sử dân tộc , chuyển từ thời chiến sang thời bình ,từcuộc sống với những quy luật không bình thường ngày có giặc (chữ dùng củaHữu Thỉnh) sang cuộc sống bình thường hàng ngày Không khí đổi mới – dânchủ tác động mạnh mẽ đến đời sống văn học nghệ thuật Đường lối đổi mớitại Đại hội VI và tiếp đó là nghị quyết 05 của bộ chính trị, cuộc gặp của tổng

bí thư Nguyễn Văn Linh với đại diện giới văn nghệ sĩ vào tháng 10 năm1987…Tất cả những điều đó đã thổi một luồng gió lớn vào đời sống văn họcnghệ thuật nước nhà, mở ra chặng đường phát triển mới phát triển sôi nổi củavăn học Việt Nam trong tinh thần đổi mới tư duy và nhìn thẳng vào sự thật.Văn nghệ sĩ được “cởi trói” tự do sáng tác Họ có nhiều trăn trở về tráchnhiệm của người cầm bút trong sự nghiệp đổi mới nền văn học nước nhà Vănhọc sau 1975 đã có sự đổi mới về mặt đề tài, khuynh hướng nhận thức, quanniệm nghệ thuật về con người, cách thức thể hiện

Một là sự đổi mới về mặt đề tài

Đề tài, chủ đề không còn bó hẹp, thiên về khai thác các vấn đề liênquan đến những nhiệm vụ chính trị trước mắt mà được mở rộng từ đề tài giađình, thân phận tình yêu, số phận con người đến chiến tranh cách mạng, sảnxuất xây dựng Văn học sau 1975 đặc biệt chú ý đến nông thôn Việt Nam

Một loạt tác phẩm đã lấy bối cảnh nông thôn như : Bến không chồng – Dương Hướng, Thời xa vắng của Lê Lựu, Phiên chợ Giát, Khách ở quê ra của Nguyễn Minh Châu, Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc

Trường…Nông thôn vốn là một không gian yên bình là nơi bảo tồn những giátrị truyền thống của dân tộc, là nơi tình người thắm đượm son sắt Tuy nhiênđây cũng là nơi trói buộc con người trong những tư tưởng lạc hậu , những tậptục cổ hủ lối sống thâm căn cố đế Còn khi viết về đề tài chiến tranh bên cạnhnhững chiến công hiển hách, bên những tượng đài chiến thắng đầy vinh quang

là biết bao nhiêu hệ lụy đau đớn, biết bao là nước mắt của những số phận bấthạnh Giờ đây các nhà văn không đi vào miêu tả, tái hiện lại không khí chiếntrận đầy mưa bom, bão đạn nữa mà tập trung vào những số phận con người,những bi kịch con người trong những mảnh đời riêng đã bị chiến tranh hủy

hoại Nhân vật Lực trong “Cỏ lau” của Nguyễn Minh Châu nói mà như khía

vào lòng người đọc “Chiến tranh kháng chiến không phải như một sớm, một

chiều, đến giờ tôi không hề mảy may hối tiếc dốc tất cả tuổi trẻ vào đấy cống hiến cho nó, nhưng nó như một nhát dao phạt ngang mà hai nửa cuộc đời tôi

bị chặt lìa thật khó gắn lại được như cũ” Những vết thương mà cuộc chiến để

lại trong tâm hồn người lính không dễ chữa lành một sớm một chiều Cuộcsống thực tại với nhiều vấp váp, bất như ý có khi khiến cho người lính thấymình chới với chơi vơi Các nhà văn đã có một sự đồng cảm, thông cảm và

xót thương thực sự với những số phận bất hạnh đó Chính nhờ nhữngtrang viết đầy tình người đó mà độc giả thấu hiểu hơn những lớp người trở về

từ cuộc chiến và thấy mình cần chia sẻ với họ nhiều hơn

Hai là sự đổi mới về khuynh hướng nhận thức

Bước sang thời kỳ mới, văn học cũng như nhiều lĩnh vực khác trongđời sống tinh thần, văn học có nhu cầu nhìn lại chặng đường đã qua , nhận rõnhững hạn chế, ảo tưởng sai lầm để vượt qua nó Cùng với những trăn trở

trong vấn đề viết về chiến tranh, nhu cầu nhận thức lại hiện thực ở thời kỳtrước và đổi mới cái nhìn đời sống hiện tại sau Chiến tranh đã được thể hiện

trong sáng tác của một số nhà văn mẫn cảm với đời sống Truyện “Bức tranh” của Nguyễn Minh Châu mở đầu cho một loại truyện ngắn của ông

theo hướng nhận thức lại hiện thực ở thời kỳ trước và đổi mới cái nhìn đời

sống hiện tại sau chiến tranh Bức tranh đặt ra nhiều vấn đề rất cơ bản và

quan trọng về tư tưởng và nghệ thuật: số phận cá nhân và lợi ích cộng đồng,thói đạo đức giả và sự tự thú, tự vấn lương tâm ở mỗi người, trước hết làngười nghệ sĩ, từ bỏ cách nhìn con người giản đơn, nhất phiến để đi tới cáinhìn đa chiều, lưỡng diện về con người …Nhận thức lại cũng là mạch ngầmtrong nhiều truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu về đời sống thế sự, sinh hoạthàng ngày hay về chiến tranh ở nửa đầu những năm tám mươi Đáp ứng yêucầu nhìn thẳng vào sự thật, nhiều cây bút đã nhìn lại hiện thực của thời kỳ vừaqua, phơi bày những mặt trái còn bị che khuất, lên án những lực lượng, những

tư tưởng và thói quen đã lỗi thời, trở thành vật cản trên bước đường phát triển

của xã hội Tiểu thuyết Thời xa vắng của Lê Lựu có thể coi là tác phẩm chính

thức khơi dòng cho khuynh hướng này Tiếp đó hàng loạt tiểu thuyết, truyệnngắn xuất hiện trong những năm cuối thập kỷ tám mươi và đầu chín mươi như

Đám cưới không có giấy giá thú của Ma Văn Kháng, Bước qua lời nguyền của Tạ Duy Anh … Chiến tranh đã tác động ghê gớm đến tính cách và số phận con người với bao nỗi éo le, bi kịch xót xa ( Mùa trái cóc ở Miền Nam

và Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu, Thân phận tình yêu (Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh ), Chim én bay của Nguyễn Trí Huân, Mùa hoa cải bên sông của Nguyên Quang Thiều… vv

Văn học sau 1975 không chỉ dừng lại ở yêu cầu phản ánh hiện tại màcoi trọng hơn sự nghiền ngẫm, lí giải về hiện thực, đề xuất những ý tưởngmới, cách nhìn mới Hệ quả tất yếu là chất triết lí, suy tưởng được gia tăng và

dẫn đến việc hình thành rõ nét khuynh hướng triết luận Trong văn xuôitrước năm 1975, Nguyễn Khải là cây bút quan tâm đến những vấn đề của đờisống tư tưởng với cảm hứng khám phá, phân tích Nhưng những vấn đề mànhà văn này quan tâm trước đây vẫn chỉ giới hạn trong đời sống cách mạng,

tư tưởng chính trị (như vấn đề đội ngũ cán bộ ở nông thôn, hợp tác hóa, chốngchủ nghĩa cá nhân trong đạo đức, lối sống, xây dựng mối quan hệ mới tốt đẹpgiữa người với người trong môi trường xã hội chủ nghĩa) Từ sau 1975, nhất

là thời kỳ đổi mới, nội dung triết luận trong văn xuôi được mở rộng tới nhữngvấn đề nhân sinh, thế sự, lịch sử, cả những vấn đề về niềm tin tôn giáo Trongcác truyện ngắn thời kỳ đổi mới, nổi lên rất nhiều chủ đề triết lý như: Quyềnlực, niềm tin, sự lựa chọn, thời thế và bản lĩnh, nhân cách của cá nhân LêMinh Khuê đã gửi gắm triết lý về nhân cách con người đừng vì tiền bạc màsuy thoái về đạo đức và lương tâm, hãy giữ gìn phẩm chất tốt đẹp của anh bộ

đội cụ Hồ năm xưa mà con người đã từng có trong truyện (Sống chậm, Ráp việt, Bi kịch nhỏ , Ký sự những mảnh đời trong ngõ) vvv.

Ba là sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người

Văn học sau 1975 từ bỏ cách nhìn giản đơn, phiến diện một chiều vềcon người để đi đến cái nhìn con người trong tính phức tạp, đa chiều luônbiến động và khó nắm bắt Trước năm 1975, trong nền văn học cách mạng,tồn tại phổ biến cách phân định nhân vật theo hai tuyến rõ rệt: tích cực-tiêucực, tốt- xấu, địch-ta, tiên tiến-lạc hậu Nhân vật trong truyện của Lê MinhKhuê trước 1975 đều là những anh hung Đó là những người lái xe trong

truyện Bạn bè tôi, y sĩ Hiền trong truyện Mẹ đều là những người hùng làm nên lịch sử Trong Bạn bè tôi, những người lính lái xe luôn vượt qua hiểm

nguy giữa mùa chiến dịch Đoàn xe bất chấp bom đạn, chuyển những “khẩu

pháo nòng dài có lá ngụy trang kết quanh” vào mặt trận Những chiếc xe

được cử đi lấy hàng hậu cần cho đơn vị ở kho sâu trong rừng Có lần xe bị tắc

ở trọng điểm, “cái ca bin sặc mùi săng đã trở nên thân yêu như phòng ngủ ở

nhà” dù đó là giấc ngủ vội vàng Các nhân vật trong truyện bà sau 1975 thì

khác đi nhiều so với các nhân vật trước 1975 Như trong truyện Sống chậm,

người lính năm xưa đã trở về cuộc sống đời thường nhưng bị hoa mắt, biếnchất trước đồng tiền mà rút ruột tiền của nhà nước, họ ăn hối lộ để làm giàucho bản thân mình hay thói chủ quan duy ý chí mà đã giết chết bao nhiêu

người trong Bi kịch nhỏ Vượt ra khỏi cách nhìn con người quy chiếu giản

đơn về địa vị xã hội, giai cấp, văn xuôi sau 1975 mở ra cái nhìn ở bình diệnkhác Con người như một thực thể tự nhiên, con người trong tính cá thể, đơnnhất và trong tính nhân loại phổ quát Phần bản năng tự nhiên của con người

mà trước đây văn học thường bỏ qua vì xem là tầm thường, thấp kém thì nay

đã được nhiều nhà văn quan tâm đặc biệt, thậm chí trở thành tư tưởng cốt lõitrong quan niệm về con người của họ Mặt khác khi vượt ra khỏi hệ quy chiếuđánh giá con người từ các giá trị cộng đồng, bản chất giai cấp thì thước đonhân cách được mở rộng tới các giá trị cá nhân, các giá trị mang tính nhânloại Điều đó phù hợp với sự thức tỉnh ý thức cá nhân và tinh thần nhân bảnnhư là động lực và nền tảng tư tưởng của sự đổi mới văn học

Bên cạnh đó cái nhìn về mối quan hệ giữa con người và hoàn cảnhcũng biến đổi rõ rệt Trước đây nền văn học cách mạng thường xây dựng mẫungười làm chủ hoàn cảnh, có khả năng khắc phục mọi trở ngại trên con đường

đi tới mục đích, lí tưởng, thực chất là những con người có ý chí Giờ đâytrong các tác phẩm văn xuôi, hình thành một nhận thức khá phổ biến ở nhiềutác giả về những giới hạn của khả năng con người, về sự chi phối nghiệt ngãcủa hoàn cảnh đến tính cách và số phận con người Con người có sức mạnhtinh thần và bản năng nhưng rất nhiều khi cũng yếu đuối, bất lực, đángthương, chịu sự quy định của hoàn cảnh, sự tác động của đầy rẫy những ngẫu

nhiên, nghịch lý gặp phải trên đường đời Ông giáo Trí (Thân phận cu ly) là

sản phẩm điển hình của một thời đầy ấu trĩ Ông ta bị hoàn cảnh biến thành

loại người sống như một cỗ máy công cụ, “cả đời ôm hàng đống chữ nghĩa

mờ mịt” nên không biết làm thêm cái gì để kiếm ra tiền Còn Thầy Giáo trong

Thầy giáo dạy triết thì như một cái máy biết nói cũ rich, tua đi tua lại

“những điều mà bọn trẻ chẳng mấy quan tâm nữa Môn triết của thầy trái

khoáy với cái điều bọn trẻ ngẫm ngợi” Đó không phải là sự hạ thấp hay hoài

nghi con người mà chính là một cái nhìn trung thực về con người, khám phá,hiểu đúng với mọi khả năng và giới hạn của nó để cảm thông và nâng đỡ conngười khi nó lâm vào tình thế khó khăn, hiểm nghèo Văn học hậu chiến

không từ bỏ vai trò vũ khí tinh thần – tư tưởng nhưng nó “ được nhấn mạnh

trước hết ở sức mạnh khám phá thực tại và thức tỉnh ý thức về sự thật, ở vai trò dự báo, dự cảm”[ 12 ] Cuộc sống trở thành bài toán khó có nhiều đáp án.

Con người thực ngoài đời, không phải như người anh hùng được đúc bằng “

cẩm thạch và đồng hun” trong văn học thời chiến tranh mà có khi yếu ớt, bé

nhỏ, bị giới hạn bởi cả tự nhiên và xã hội Đó là những con người lạc loài, côđơn trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài; con người đánhmất hiện tại phải tìm về sự cứu rỗi của dĩ vãng trong sáng tác của Chu Lai,Bảo Ninh …Và rất nhiều tác phẩm của các nhà văn khác đã tạo nên sự thay

đổi diện mạo của văn xuôi hiện đại như Gặp gỡ cuối năm, Thời gian của người …(Nguyễn Khải) ; Đứng trước biển , Cù lao Tràm…(Nguyễn Mạnh Tuấn); Mùa lá rụng trong vườn, Đám cưới không có giấy giá thú … (Ma Văn Kháng); Bước qua lời nguyền …(Tạ Duy Anh) Điểm chung giữa các

tác phẩm này là mối quan tâm đến con người từ góc độ nhân bản, đời thường.Nhân vật trong văn học giai đoạn trước 1975 chủ yếu được khám phá ở bình

diện xã hội – lịch sử, đây thực chất là kiểu nhân vật loại hình, có thể “đứng ra

làm đại diện cho một loại người nhất định trong đời sống, do chỗ nó thể hiện được những nét đặc trưng, ổn định và bất biến ở phẩm chất xã hội, đạo đức,

tính cách của loại người đó”[12] Sau 1975, văn học dần hình thành quan

niệm con người trong tính đa chiều, mỗi cá nhân như một “nhân vị độc lập”.

Tính cách của nó đa diện, có khi đầy mâu thuẫn và chính những mâu thuẫn ấylàm cho tính cách nó không tĩnh tại mà vận động theo nhiều khả năng, lắmkhi không đoán định được Cũng rất khó phân định nhân vật theo tiêu chí tốt -

xấu, cao cả - thấp hèn một cách rành mạch Như nhân vật chính trong Bức tranh của Nguyễn Minh Châu là tốt hay xấu, chỉ có tòa án lương tâm của nó mới có thể phán xét Giang Minh Sài trong Thời xa vắng của Lê Lựu là tốt

hay xấu khi cả đời “sống hộ ý định của người khác”, “nửa đời phải yêu cái

người khác yêu”? Những nhân vật như Qùy ( Người đàn bà trên chuyến tàu

tốc hành), Lão Khúng (Phiên chợ Giát) thì giống như tính cách dị biệt Anh

em xa gần với họ là một số nhân vật trong sáng tác của Xuân Thiều, KhuấtQuang Thụy, Bảo Ninh, Chu Lai …Có thể nói, nhân vật trong văn xuôi saunăm 1975 đã vượt ra ngoài những mô hình thường thấy ở giai đoạn 1945-

1975, chúng đa dạng phức tạp đến khó hiểu như cuộc đời thực vốn thế

Đổi mới về con người đã mang đến cho văn xuôi sau 1975 nhiều kiểuloại nhân vật mới mẻ, hấp dẫn Những người lính trở về đời thường cũng là

lúc họ nhận ra bi kịch lạc lõng với xung quanh ( Giang Minh Sài trong Thời

xa vắng); những người nông dân vừa là nạn nhân vừa là thủ phạm của tình trạng trì trệ, lạc hậu, tối tăm ( Vạn trong Bến không chồng , lão Khổ trong Lão khổ; những người tri thức trong bi kịch cơm áo gạo tiền trong truyện Lê Minh Khuê ( Con thằn lằn , Thầy giáo dạy triết, Thân phận cu ly) Quan

tâm đến số phận con người dù ở khía cạnh hạnh phúc hay bất hạnh, các nhàvăn thời kỳ đổi mới đều có cái nhìn nhân ái đối với họ Một dân tộc phải trảiqua nhiều đau thương mất mát do chiến tranh, hòa bình trở lại cuộc sống củacon người đã có sự thay đổi một cách rõ rệt Nhưng đô thị hóa đã dần lấn átvới những mặt trái của nó kéo theo sự thay đổi cách sống của con người như

truyện Làng xi măng, Ngỗng non, Máu hồ của Lê Minh Khuê Và bên cạnh

đó những căn nguyên hủ tục lạc hậu của con người vẫn còn tồn tại

Lê Minh Khuê là một nhà văn nữ chuyên viết truyện ngắn, chị đã điqua cuộc chiên tranh, chứng kiến cuộc sống của con người thời đó với nhữngphẩm chất đáng ca gợi của chủ nghĩa anh hùng Cuộc sống bộn bề thời bìnhkhiến con người dễ bị tha hóa, biến chất bởi những nhu cầu vị kỉ, ngộ nhận,lầm lẫn Truyện ngắn của Lê Minh Khuê bám vào thực tiễn đó Vì vậy mà đọctruyện của bà sau 1975 chúng ta không chỉ nhận ra con người một chiều màcon người ở đây là đa chiều, rồng phượng rắn rết lẫn lộn, giữa con người thựctại và con người quá khứ đã có sự thay đổi một cách rõ rệt

Bốn là văn học sau 1975 đã có sự đổi mới mối quan hệ nhà văn vàbạn đọc Nếu văn học trước 1975 chủ yếu là văn học kiểu sử thi phát ngônnhân danh kinh nghiệm cộng đồng nên nó là tiếng nói độc thoại của nhàvăn, nó khẳng định chân lý tất yếu Người đọc tìm đến tác phẩm không

phải để tranh biện mà để được chia sẻ, an ủi, được động viên khích lệ “ Khi

nhà văn nhân danh cộng đồng, đem đến cho người đọc những mô hình xác định của hiện thực, những hình tượng anh hùng với sự mẫu mực, đơn nhất

về tính cách thì người đọc tiếp nhận tác phẩm với trạng thái đồng cảm phần nào mang tính chất thụ động bởi tính xác định hữu hạn của chủ đề tác phẩm, những mô hình xuôi chiều của tác phẩm không dành cho họ phần dư địa để phán đoán hay đối thoại” [32] Ý thức cá nhân bị hòa tan,

bị triệt tiêu bởi ý thức cộng đồng Giờ đây, con người hiện diện trước hếtnhư một cá nhân tự chủ, tự quyết cuộc đời mình Những năm đầu xóa bỏbao cấp con người Việt Nam vừa phấn khởi vừa lo âu vì vừa không bị tróibuộc vào cơ chế xin – cho vừa phải tập để làm quen với việc tự mình phảitìm hướng đi cho mình Được nói thật nói hết những gì chân thực của lòngmình trở thành nhu cầu khẩn thiết hơn bao giờ hết

Cùng với xu hướng dân chủ hóa xã hội, văn học sau 1975 cũng thay đổimối quan hệ nhà văn và công chúng Đất nước trải qua một cuộc “trở dạ” lớnlao và không ít đau đớn, để tự xây dựng lại hình ảnh của chính mình cùng lúc,với việc hình thành từng bước các tiêu chí giá trị mới Nhiều cái cũ đã lỗi thờivẫn còn rơi rớt lại, cái mới chưa thực sự tìm được chỗ đứng vì chưa đượcnhận diện hoặc chưa đủ để tin cậy Có người phê phán cái cũ đến mức phủđịnh sạch trơn Có người lại hoang mang, không tìm thấy đâu là chuẩn chogiá trị sống Giữa nhiều luồng ý kiến, quan điểm, đối thoại dân chủ là nguyêntắc ứng xử hợp lý nhất Đó là cơ sở giải thích vì sao đổi mới quan trọng trongvăn học sau 1975 là nhu cầu đối thoại giữa kinh nghiệm cá nhân và kinhnghiệm cộng đồng Có thể nói chính công cuộc đổi mới của đảng ta đã tạođiều kiện thuận lợi cho văn học đổi mới Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Long

nhận xét : “Từ đầu thế kỷ XX đến 1945, văn học vận động theo hướng hiện

đại hóa, và đó là đặc điểm bao trùm toàn bộ nền văn học thời kỳ này, làm nên

sự thay đổi cơ bản về phạm trù văn học từ trung đại sang hiện đại Trong ba mươi năm tiếp theo từ 1945 đến 1975, có thể nói đại chúng hóa và cách mạng hóa là xu hướng vận động cơ bản của nền văn học cách mạng trong hoàn cảnh chiến tranh Còn từ sau 1975, nhất là từ giữa những năm 80 trở đi, dân chủ hóa là xu thế lớn của xã hội và trong đời sống tinh thần của con người, cũng đã trở thành xu hướng vận động bao trùm của nền văn học” [22] Trên

tinh thần dân chủ hóa, văn học trở thành phương tiện để nhà văn bày tỏ, bộc

lộ quan điểm của mình về cuộc đời con người Công chúng bây giờ đòi hỏinhững tác phẩm có khả năng nêu vấn đề, khơi gợi đối thoại để họ tham giavới nhà văn Họ không thích được, bị nhà văn dạy dỗ, mách nước, áp đặt Mốiquan hệ giữa nhà văn và bạn đọc trở nên bình đẳng tức là người đọc được tôntrọng, được trao quyền phán xét Bổn phận của nhà văn trong cuộc đối thoạinày là phải đề xuất được một tư tưởng riêng, một cái nhìn riêng Trước một

hiện thực bề bộn, biến động khôn lường, nhiều chuẩn mực quen thuộc bị xôlệch, nhiều vấn đề mới gây bức xúc phải suy ngẫm, không thể có câu trả lờichung cho tất cả mọi người Nhà văn cũng bị những giới hạn của đời sốngnhư bất cứ ai nên cũng có những khiếm khuyết, sai lầm, ngộ nhận Đấy là lý

do nhiều tác phẩm văn học chọn lối kết thúc mở Nguyễn Huy Thiệp thườngđưa câu chuyện đến hai, ba cái kết như hai, ba khả năng khác nhau của cuộc

sống (Kiếm sắc, Vàng lửa )…Nguyễn Minh Châu cũng đặt nhiều giả thiết cho số phận người mẹ thông qua cái kết của Mùa trái cóc ở Miền nam , Phiên chợ Giát, Cỏ lau …Chủ đề đối thoại của các nhà văn hết sức phong phú Thời xa vắng là đối thoại về giá trị cá nhân trong tương quan với cộng đồng Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh là đối thoại về nhân tính con người trước sự phi nhân của chiến tranh Con thú lớn Huyền thoại phố phường (Nguyễn huy thiệp) là đối thoại về nguồn gốc cái ác Đồng đô la vĩ đại, Anh lính Tô - nyD ( Lê Minh Khuê) là đối thoại ngầm với quan niệm, tư tưởng một chiều về con người và sức mạnh quần chúng Cái thời lãng mạn (Nguyễn Khải) là đối thoại về nghệ thuật và tự do Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai), Xin đừng gõ cửa (Xuân Thiều) là đối thoại giữa quá khứ và hiện tại

Tính đối thoại đã mang đến cho văn học nhiều cái mới Kinh nghiệm cánhân được bình đẳng với kinh nghiệm cộng đồng Không phải vô cớ mà nhân

vật của Bảo Ninh lại đưa ra định nghĩa rất riêng về chiến tranh : “Chao ôi !

chiến tranh là cõi không nhà, không cửa, lang thang khốn khổ và phiêu bạt vĩ đại, là cõi không đàn ông, không đàn bà, là thế giới bạt sầu vô cảm và tuyệt tự khủng khiếp nhất của dòng giống con người ! Anh đã hoàn toàn không có cơ may thoát khỏi sự hư hại của tâm hồn thì đồng đội trẻ tuổi của anh phải thoát, phải vượt khỏi sự ràng buộc và câu thúc của thói thường mà hưởng lấy những giọt cuối cùng còn sót lại của tình người để đến ngày mai thì chẳng còn gì”

[24] Lão Khúng của Nguyễn Minh Châu ( Phiên chợ Giát) nhìn vào chiếc ba

lô rách rưới của thằng con trai đã hy sinh mà dội lên trong lòng bao xót xa, ânhận vì giây phút “bốc đồng của chí khí ái quốc” Cái nhìn phơi phới, lạc quan

về hiện thực là nét bao trùm văn học thời chiến Còn bây giờ giữa thời bình,người ta lại nhận ra “cuộc sống chưa bao giờ là dễ dãi, xét trên cả tiến trình dàidặc Và sự sinh tồn, tâm lý tự vệ thường trực của sinh vật là nhân tố quan trọng

để duy trì những tập tính tối tăm Đời sống do vậy là một kết cấu của cả cái tốt

lẫn cái xấu, cái thiện và cái ác” ( Bồ nông ở biển – Ma văn kháng )

Từ quan hệ đối thoại, nhà văn bay tỏ những chiêm nghiệm, trải nghiệm

cá nhân về cuộc đời, con người Ma văn kháng nói về nguy cơ băng hoại cácgiá trị gia đình, nguồn cội trước cơn lốc của thị trường, Lê Minh Khuê cũng

nói về sự băng hoại đó với truyện Anh lính Tôny-D Tình cha con của bố con

lão Thiến bị suy đồi, biến chất, cha phải chặt ngón tay dùng máu của mình đểcho thằng con trai mà ông đẻ ra công nhận là ông không lấy tiền của nó Hay

bà viết truyện Ký sự những mảnh đời trong ngõ để lên án sự tha hóa về đạo đức vì đồng tiền mà con trai với con dâu muốn ông bố già chết quách đi để

rảnh tay và được bồi thường tiền của thằng tây Nguyễn Khải lo lắng trước sựphôi pha của văn hóa kinh kỳ, Nguyễn Huy Thiệp khắc khoải trước căn bệnhlãnh cảm, duy ý chí, kêu gọi mọi người tìm về với tự nhiên Cách nhìn linhhoạt về hiện thực, con người khiến cảm hứng minh họa lùi xuống sau cảm

hứng phân tích, đối thoại, chiêm nghiệm “Xu hướng dân chủ hóa trong quan

niệm về hiện thực đã đem cho văn học nhiều nội dung phong phú, mới mẻ, nhiều hình thức biểu đạt uyển chuyển, hiện đại, tránh được nguy cơ cạn kiệt

về đề tài, phong phú về bút pháp”[33] Văn học như thế sẽ được mở rộng vô

hạn về đề tài, trở thành mảnh đất mời gọi bạn đọc Khi người đọc muốn đốithoại với những vấn đề đặt ra trong tác phẩm cũng là lúc văn học được thổimột luồng sinh khí mới Nếu sự quen thuộc, nhàm chán là con đường chết củavăn chương thì tính mới mẻ, hấp dẫn, khả năng “gây hấn”, kích thích sự chú ýcủa độc giả là nguyên tắc thứ nhất để văn học níu chân bạn đọc

Là một trong những nhà văn viết truyện ngắn năng động, tâm huyết vớinghề và với đời, Lê Minh Khuê đối thoại xoáy sâu vào các vấn đề thiết thựctrong đời sống nhân sinh Nhưng chủ đề đối thoại bàn luận đánh giá trongluận văn nổi bật ở sáng tác của bà là nhân tính và những quan điểm giáo điều

xơ cứng thời chiến, là mối quan hệ giữa đô thị hóa, hiện đại hóa với các giá trịtruyền thống, là căn tính nông dân trên tiến trình vận động của lịch sử

Đi sâu nghiên cứu truyện ngắn của bà chúng ta mới thấy được thực tếcuộc sống luôn tồn tại mặt xấu và mặt tốt trái chiều nhau Chính điều đó lànguồn để cho tính đối thoại phát triển trong truyện ngắn của bà đem đến chongười đọc một cái nhìn mới mẻ về truyện ngắn

1.3 Quan niệm về văn chương

Quan niệm nghệ thuật là một yếu tố quyết định đối với đời sống văn

nghệ Từ Điển Thuật Ngữ Văn Học định nghĩa: “Quan niệm nghệ thuật là

nguyên tắc cắt nghĩa thế giới và con người vốn có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó khả năng thể hiện đời sống với một chiều sâu nào đó” Đó là

sự lý giải, cắt nghĩa thế giới và con người được hóa thân thành các nguyêntắc, phương tiện, biện pháp hình thức thể hiện thế giới trong tác phẩm vănhọc, tạo nên giá trị cho các tác phẩm văn học Cũng như nhiều nhà văn khác,quan niệm nghệ thuật của Lê Minh Khuê dựa trên ba cơ sở chính:

Một là những trải nghiệm đời sống, những kinh nghiệm cảm xúc nhà văn

có được khi tiếp xúc với hiện thực Lê Minh Khuê không chỉ trải qua chiến tranh

và chia sẻ với người dân cuộc sống đời thường thời hậu chiến gian khó Bà còn

có dịp đi nhiều nước trên thế giới như Thụy Điển, Nga, Pháp, Mĩ, Hàn Quốc Sự

mở rộng giao lưu văn hóa đem đến cho bà thêm hiểu biết, vốn sống Hai là hoàncảnh lịch sử xã hội, những xu hướng, trào lưu nghệ thuật chủ đạo trong chínhthời đại mà nhà văn đã và đang sống Ba là bà chịu ảnh hưởng những quan niệmnghệ thuật và tác phẩm của những tác giả đã từng gây ấn tượng mạnh mẽ và gần

gũi với nhận thức của bà đó là ErnestHemingway, Nam Cao, Vũ Trọng Phụng

vv Quan niệm nghệ thuật của bà có khi được ý thức một cách tự giác và đượcphát biểu một cách trực tiếp trong những tuyên ngôn nghệ thuật của nhà văn.Cũng có khi được bộc lộ gián tiếp trong sáng tác và khi ấy nghệ thuật vừa làphương tiện vừa là đối tượng suy cảm

Bà quan niệm văn chương là một nghề, cần có sự chuyên tâm và chuyênnghiệp Bà xuất thân từ thanh niên xung phong, trưởng thành từ những năm bomđạn Trường Sơn nên sớm ý thức về sứ mệnh công dân – chiến sĩ Những nămtháng gian nan, vất vả, giúp bà trưởng thành về nhận thức và tư tưởng Bà sớmnắm bắt được quan điểm, đường lối văn nghệ của Đảng, trong từng giai đoạnlịch sử nên mối quan tâm trong tác phẩm của bà khi ấy là vẻ đẹp của chủ nghĩaanh hùng mà cuộc đấu tranh đem lại Ở giai đoạn sau 1975 bà có cái nhìn rộng

mở hơn về bản chất, chức năng của văn học Bà phát biểu quan niệm về nhà văn,

về nhân vật, về hiện thực thông qua những suy ngẫm, chiêm nghiệm mang rõtinh thần nhận thức lại, tác phẩm của bà nói nhiều đến những ấu trĩ, lạc hậu mộtthời và những bất ổn bất cập hiện thời

Bà tâm sự mỗi người viết văn có một quan niệm khác nhau Nhưng đãcầm bút, đã lao động nghệ thuật là phải nghiêm túc Sinh thời chủ tịch Hồ Chí

Minh đã từng nói: “Văn học nghệ thuật là một mặt trận và anh chị em (nghệ

sĩ) là chiến sĩ trên mặt trận ấy” Và người cầm bút phải đáp ứng được bốn

câu hỏi đặt ra: “Viết cho ai ?viết để làm gi ? Viết cái gì? Viết như thế nào?”.

Câu nói của Bác là sự dăn dạy các văn nghệ sĩ phải có ý thức trách nhiệm vớinghề nghiệp của mình Thực hiện lời dạy của bác và là người say mê với vănchương nên bà dị ứng với người không có trách nhiệm với ngòi bút Theo bàviết văn giống như người thợ kim hoàn, phải biết thu thập mọi chứng cớ tàiliệu số liệu, mọi chi tiết phải thật thận trọng để có sức thuyết phục ngườikhác Viết làm sao để cho người đọc biết được đâu là sự thật vấn đề, và họ tin

tưởng vào người viết tránh tình trạng viết một cách sáo rỗng Bà cho rằngsáng tác văn là một nghề nên nó giống mọi nghề khác ở chỗ người viết phảithực sự yêu nghề, dồn hết tâm huyết cho nghề, có khi phải hy sinh một phầncuộc sống cá nhân của mình Người viết văn phải có con mắt nhìn một cáchbao quát tất cả các vấn đề xã hội giống như một nhà quay phim điện ảnh chụpđược tất cả những gì mắt thấy tai nghe được Bà luôn nhắc nhở mình trong

công việc sáng tạo “đừng viết khơi khơi, đừng viết ào ào” Văn chương là

tiếng nói tự thân, là tiếng nói để cho công chúng nghe và tiếp nhận Một tácphẩm chỉ có giá trị khi có sự tiếp nhận của bạn đọc Văn chương phải phảnánh hiện thực bênh vực cho những lẽ phải, phê phán những mặt trái của xãhội Tuy vậy bà không thần thánh hóa văn chương, không có tham vọng dùngvăn chương để cải hóa được bất cứ việc gì mà luôn coi nó là một trong muôn

vàn công việc “Không thể thiếu và không quá quan trọng, nhưng đã làm nhà

văn nên nghĩ mình viết lách sao cho như người thợ lành nghề, không được làm ẩu Tôi rất ghét những người đan lát, dối trá, chữ nghĩa cứ tuôn ra ào

ào, in ấn ào ào, không có thời gian đọc lại cái mình viết Điều đó giống như tình trạng làm hàng giả đang đầu độc cuộc sống” [65] Lê Minh Khuê (tâm

sự): “tôi thích sự trung thực thẳng thắn Vì thế khi viết lách tôi hay gặp tai

nạn, hoặc phải đối mặt với sự sợ hãi, nhưng đã làm nghề thì không thể né tránh” [ ] Nhà báo Hữu Thọ đã từng nói: “Chúng ta phải biết giữ lấy cái nghề và giữ được cái danh nhưng danh ở đây không phải là danh vọng mà là danh dự của con người” Bà rất yêu nghề nghiệp nghề của mình , chính vì thế

mà bà rất thủy chung với văn chương Bà cho rằng bước vào nghề, con người

ta đều phải dấn thân vào những nguy hiểm, đặc biệt là viết văn thì sự nguyhiểm mới đem lại những tác phẩm hay có giá trị đi sâu vào lòng người đọc

Sự nguy hiểm chính là sự thách thức với những cây bút đầy nhiệt huyết và

bản lĩnh như Lê Minh Khuê Đọc “Bi kịch nhỏ” của bà, ta cảm nhận được sự

vất vả gian lao, sự táo bạo đầy bản lĩnh Đọc xong truyện tôi nghĩ viết được

“Bi kịch nhỏ” có lẽ bà phải nâng lên hạ xuống ngòi bút của mình, cân nhắc

cho thật kỹ từng chi tiết, tình huống của từng nhân vật để không bị viết sai sự

thật Mỗi nhà văn đều phải có băn lĩnh riêng nhưng xét cho cùng “viết vì yêu

con người” tất cả chỉ vì yêu con người tấm lòng của các nhà văn

Là người yêu nghề có trách nhiệm và tâm huyết với nghề khiến bà luôn

tự thôi thúc trong suốt những tháng năm cầm bút: “viết cho những ý nghĩa

trong mình nó thoát ra, ám ảnh mãi trong đầu, không chịu nói Nhiều khi khó chia sẻ với ai được, phải viết thôi” Và bà có một so sánh thú vị : “Văn chương như thể thao Mỗi lần nhảy được xà, nhà văn muốn đạt kỷ lục, cao hơn chút nữa”[ 65] Đúng là như vậy, ít có nhà văn nào hài lòng với những

thành công mình đã đạt được Vì ngòi bút của họ muốn bay cao bay xa hơn

nữa, viết vì con người “Văn chương sẽ sống trên sức sống tự nhiên của nó

trên mảnh đất mà nhà văn đã chọn vì ở đó có con người, có sự kiện, có biến

cố, có sự bênh vực, ca ngợi phê phán Nhưng cũng như tất cả mọi việc trên đời này, văn chương cũng có giới hạn, có sự sáng lên, sự mất đi, có cái cao

cả, nhưng cũng có cái bình thường” [57 Với bà văn chương là những gì rung

động nhất mà bà muốn nhắn gửi với người đọc

Bà đề cao mối quan hệ giữa nhà văn và dân tộc Với bà “nhà văn cầnphải tồn tại ngay trong lòng dân tộc” Năm 1993 trong cuộc nói chuyện với

phóng viên báo Tuổi trẻ bà khẳng định vị trí của nhà văn: “tôi đã từng chiêm

nghiệm và giờ đây càng thấy rõ rằng văn nghệ sĩ không thể tìm thấy chỗ đứng nào khác hơn ngay trên chính quê hương mình Những gì tôi biết, chỉ những gì đồng bào đang sống trên đất nước tôi là đồng cảm hơn cả” [56 ].

Trên tạp chí tác phẩm mới, bà cho rằng : “cái ác như nấm độc như cỏ dại

đang hủy hoại cộng đồng, báo hiệu sự suy kiệt khủng khiếp về văn hóa, báo hiệu sự mất trắng về đạo đức truyền thống của dân tộc” Và nhiệm vụ của

nhà văn là không thể làm ngơ trước một thực trạng xã hội Bà có niềm tinngười cầm bút có thể làm được điều gì đó cho dân tộc, cho con người

Tồn tại trong lòng dân tộc không có nghĩa không “đi ra thế giới” Đi rathế giới để mở rộng tầm mắt cho ngòi bút của mình Bởi văn chương tồn tạikhông phải chỉ bó hẹp trong phạm vi một dân tộc mà phải có sự giao thoa họchỏi thêm văn chương nước ngoài Văn chương Việt Nam đã có những thời kỳhuy hoàng rực rỡ ca ngợi những con người, ca ngợi Đất Nước đồng lòng làmnên chiến thắng lịch sử trong cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ Đã

có rất nhiều tác giả, tác phẩm hay, có sức lay động và nâng đỡ tinh thần conngười trong thời buổi cam go Nhiều tác phẩm xứng tầm thời đại, dù chỉ là

một bài thơ, một truyện ngắn Bà quan niệm “đó là tác phẩm lớn, thơ và văn

thời kỳ đó rất cao cả Thời kỳ đổi mới nhiều tác giả viết về sự thay da của một đất nước với bao nhiêu đau đớn, không ít tài năng Nhà văn nào cũng phải bắt đầu từ hiện thực Đất Nước mình, dân tộc mình chứ không phải bắt đầu từ chuyện trên trời” Bà đã từng đến hội nghị văn hóa thế giới họp ở Thụy Điển

năm 1998 Nước nào cũng có các nhà văn lớn đến hội nghị nhưng gặp nhau ở

đó chẳng ai biết ai cả Nhà văn biết nhiều nhất ở quê hương họ Bà đã thẳng

thắn chỉ ra sự hạn chế: “Tôi tin nếu chọn lọc để giới thiệu ra thế giới văn học

chúng ta không thua kém Tầm của chúng ta không thua thấp Tự chúng ta làm cho mình thấp đi thôi” [61].Trong những năm gần đây, nhiều tác phẩm

của nhà văn hiện nay được dịch ra, giới thiệu ở nước ngoài Bà nói “ Mĩ, Nga,

Pháp có nền văn học đáng để cho chúng ta học tập Ai có nhu cầu tìm thông tin thì đều có hết, không bị hạn chế Chúng ta đã có sự hội nhập, nhưng nhìn chung, vẫn ở phương diện hẹp Nếu muốn lớn mạnh thì chúng ta không thể khép mình” [61] Tuy nhiên nhà văn muốn vượt lên cũng không phải là

chuyện đơn giản và dễ dàng Nó còn phụ thuộc tài năng nhận thức, khát khaocủa người viết Lê Minh Khuê đã có sự trải nghiệm cuộc sống, bà đã nắm bắt

được những vấn đề nóng hổi, những sự kiện nổi bật của dân tộc suốt mấy thập

kỷ sau Mọi sự kiện lớn lao hay những câu chuyện đời thường đều tác động

và thôi thúc ngòi bút viết văn của bà Đọc truyện của bà người đọc đã hiểu rõhơn, một nhà văn giàu nghị lực, có sự trải nghiệm cuộc sống Bà đã khôngchịu dừng bút của mình khi gặp rắc rối trái lại bà càng quyết tâm đào sâu vàohiện thực hơn Bởi vì theo bà quan niệm nghệ thuật chân chính không phảiđược hình thành một cách chủ quan mà nó luôn luôn được kiểm nghiệm trongcuộc đời thực

Nhà phê bình vĩ đại nga Biêlinxki một mặt thì nhấn mạnh: “tính chất

dân tộc trong tác phẩm không phải là một thành tích mà chỉ là một thuộc tính tất yếu trong việc sáng tạo và thuộc tính này không đòi hỏi một sự nỗ lực nào

ở nhà sáng tạo cả” Nhưng tiếp theo ông lại cho rằng: “Tác phẩm càng cao đẹp bao nhiêu về mặt nghệ thuật thì nó lại càng phong phú bấy nhiêu về tính dân tộc” Ở một chỗ khác ông cũng khẳng định: “Những việc mô tả cuộc sống

là chân thực thì cũng có tính dân tộc” Như thế thì tính chất dân tộc cũng là

dấu hiệu của phẩm chất là thước đo của thành tích rồi Văn học là gương mặtcủa văn hóa dân tộc và đôi mắt của gương mặt ấy chính là tính chất dân tộccủa văn học.Vì vậy quan niệm nghệ thuật của bà luôn tồn tại như một hệthống, trong đó các yếu tố có quan hệ chặt chẽ với nhau vừa thống nhất, vừa

bổ xung cho nhau

Lê Minh Khuê đã từng nói khi tự sự về nghiệp văn chương rằng: “tôi viết

văn trong giai đoạn chiến tranh khi còn là thanh niên xung phong làm đường, lấp hố bom Bom đạn cả ngày, hai tai ù đặc nhìn thấy người chết thường xuyên, nhưng hồi ấy tôi còn nhỏ quá không biết sợ là gì Những năm sau, càng nghĩ càng thấy hãi Cho tới bây giờ tôi vẫn hay mơ tới những cuộc không kích và mình ở dưới thật nhỏ bé Những bài báo bút ký chiến trường tôi thường ngồi trong hầm kê giấy lên đầu gối để viết, viết xong là gửi nhưng người ra bắc mang

giúp đến tòa soạn báo Có cái đến được, có cái không Tôi viết cho vui, không ngờ lại là ám ảnh đam mê theo mình suốt đời” [Vietbao.vn].

Đọc truyện ngắn của bà có thể cảm nhận được nhịp điệu truyện, cáchnghĩ, cũng như chất nhạc từ đó hình thành nên cái chất riêng của Lê MinhKhuê, chỉ có truyện ngắn mới duy trì được chất riêng ấy Bà là người códuyên với các giải thưởng văn học trong nước và quốc tế, tác phẩm được dịch

ra một số tiếng trên thế giới ….Gần đây nhất bản dịch “ Những bi kịch nhỏ

-cuốn sách Việt Nam đầu tiên được dịch thẳng sang tiếng Đức – của bà đoạtgiải thưởng bản dịch xuất sắc Vậy mà trước báo chí nhà văn thường lựachọn sự im lặng Sự khiêm tốn của bà đã tạo nên tiếng vang lớn làm cho mọingười mến mộ và ca gợi bà hơn

Khi trả lời câu hỏi của báo Thể Thao và Văn Hóa, dường như bà hạn chế

tiếp xúc với báo chí ? bà đã trả lời: “Mỗi lần tôi có giải thưởng, đi nhận giải

thưởng, báo chí có nói nhiều, nhưng như nhiều sự kiện của đời sống hôm nay ,cái gì cũng qua rất nhanh, mọi người sẽ quên ngay những điều họ vừa đọc Không phải chỉ riêng văn chương mà sự quên đó xảy ra trong rất nhiều lĩnh vực của đời sống Cho nên tôi nghĩ quan trọng nhất là viết được gì, chuyện công bố ra việc mình làm thực ra mình không cần lắm, báo chí ưu ái mình thì viết thôi Mà họ viết thì mình cũng cảm ơn lắm nhưng sau đó công việc lại chỉ là của mình ,mình phải tiếp tục” Trong văn chương quan trọng là

viết như thế nào chứ không phải là viết cái gì vì văn học là phong cách Nhưng

sự tìm tòi đổi mới khi viết văn không đơn giản là sự phá cách Mà là sự sángtạo một cách nghệ thuật Để những tác phẩm có sức truyền cảm mãnh liệtkhông phải là một truyện rõ ràng Nó đòi hỏi người viết phải say mê, phảicuồng nhiệt, phải triệt để trong mọi niềm tin và mọi yêu ghét Nhà nghiên cứuBùi Việt Thắng đã nhận xét rất chính xác và khái quát về cách thể hiện của bà :

“Đọc văn Lê Minh Khuê, chúng ta thấy khi viết dường như chị tựa hẳn vào

những ấn tượng, cảm giác Những ấn tượng này là mơ hồ, nhiều khi khó hiểu,

cứ bảng lảng thành thử câu văn gợi nhiều liên tưởng Lối viết này do cách cảm nhận đời sống bằng trực giác”[65].Cảm nhận đời sống bằng trực giác là nét

đặc trưng của bà và cũng là cách cảm nhận của một số nhà văn nữ, nhưng mỗicây bút lại có cách thể hiện khác nhau

Trong cuộc trò chuyện với báo chí thì bà cũng quan niệm “văn chương

phải mang dấu ấn người viết Mỗi nhà văn phải có ngôn ngữ giọng điệu riêng không lẫn với người nào càng tốt Mỗi khi viết tôi chú trọng chi tiết, cách nói năng ,cách ứng sử của nhân vật, không để nó quả là của mình” Nghĩa là nhà

văn và nhân vật phải có khoảng cách Nhân vật sống đời sống của nó, nhà vănđứng ở xa quan sát, tạo được cách viết này cũng là tạo được một phong cách

Dĩ nhiên cũng rất tương đối thôi Bởi có truyện thành công có truyện cũnglằng nhằng Trong văn chương quan trọng là viết như thế nào chứ không phải

là viết cái gì vì văn học là phong cách Nhưng sự tìm tòi đổi mới khi viếtvăn không đơn giản là sự phá cách, phá luật lệ của truyện ngắn mà là sáng tạomột cách có nghệ thuật làm cho tác phẩm có hồn đặc sắc về nội dung

Nhà phê bình văn học Lê Thị Hồ Quang nhận định: Trong truyện ngắncủa bà, ta bắt gặp rất nhiều tin tức, sự kiện như được cắt ra từ các mẩu tin trênbáo chí hàng ngày Nhưng từ những “chất liệu thô” của thời cuộc, nhà vănbiết cách gạn lọc và nâng cấp lên thành những vấn đề nhân sinh đáng suyngẫm Đằng sau những thông tin sự việc, bà nhìn thấy những câu chuyện vềcuộc sống con người, những chuẩn mực đạo đức của một xã hội, văn hóa củamột thời Như vậy quan niệm nghệ thuật luôn mang dấu ấn sáng tạo của cátính nghệ sĩ, gắn liền với cách nhìn, cách cảm của họ Đối với nhà văn quanniệm nghệ thuật là kim chỉ nam định hướng cho quá trình sáng tạo ra những

tác phẩm hay có giá trị Nói về văn chương bà nhấn mạnh :“Văn chương nếu

muốn thành công, nhà văn cần phải có cuộc sống dày dặn, trải nghiệm” Là

người sùng bái tuổi trẻ và cũng luôn dành cho thế hệ trẻ một cái nhìn ưu ái,

nhà văn chia sẻ : “Thế hệ các nhà văn rất nhiều người tài năng, chỉ có điều

sức sáng tạo của họ thường chưa đủ để phát triển ý tưởng của mình thành những điều lớn lao Họ thường bị cá nhân quá, để ý về bản thân mình là chính Đọc có thể hay nhưng không khuấy động được Hãy cho họ thời gian Sau này, họ có thể trở thành lớp nhà văn rất tài năng của Việt Nam và tôi cũng rất muốn như vậy”.

Đối với nhà văn quan niệm về văn chương là điều kiện tiền đề để chonhà văn viết nên những tác phẩm hay, tạo nên sức lôi cuốn đối với người đọc

Một nhà văn nếu không có lập trường quan điểm viết văn rõ ràng thì rấtkhó có thể tạo nên đứa con tinh thần của mình Bởi tác phẩm ra đời chỉ có giátrị khi có sự đón nhận đông đảo của bạn đọc Đọc truyện của bà tôi thấy rõdấu ấn cá nhân và cá tính sáng tạo trong từng trang viết của bà Ý thức đốithoại trong truyện ngắn sau 1975 cũng hiện lên rõ nét qua các tác phẩm của

bà Bà là một nhà văn luôn trăn trở với nghề, một nhà văn đầy tâm huyết vớitruyện ngắn Tác phẩm của bà là tiếng nói của cá nhân, tiếng nói của một thời

bị cấm kỵ được bộc lộ, qua văn mà hiểu được người Đó là một cốt cách vănchương, cốt cách Lê Minh Khuê

Chương 2

Ý THỨC ĐỐI THOẠI QUA CÁC CHỦ ĐỀ NỔI BẬT CỦA

TRUYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊ SAU 1975

2.1 Nhân tính và một số quan niệm giáo điều xơ cứng thời chiến

2.1.1 Nhân tính và sự kỳ thị những cái khác biệt

Vào trước năm 1975 văn học Việt Nam phát triển trong hoàn cảnh đặcbiệt của cuộc chiến tranh vệ quốc và những biến cố cách mạng lớn lao của dân

tộc Mục tiêu của việc xây dựng con người trong giai đoạn này là mẫu hình “con

người mới” Văn học là “một hình thái ý thức xã hội”, cũng chịu sự tác động của

quy luật này Cón người được thể hiện trong văn học là những con người đượcxây dựng theo những chuẩn mực lý tưởng, được khám phá, thể hiện ở các phẩmchất anh hùng cao đẹp với thái độ ngợi ca, biểu dương

Phát hiện, đề cao “con người cộng đồng” trong mỗi cá nhân, con người

vận động theo chiều hướng tích cực và lạc quan theo quan điểm cách mạng làđặc điểm bao trùm trong quan niệm về con người của văn học giai đoạn này.Con người trở thành phương tiện để khám phá lịch sử, nhà văn muốn thông quacon người để biểu hiện lịch sử Ở đây, con người luôn “khoác bộ áo xã hội” vàluôn trùng khít với số phận lịch sử, sống trọn trong niềm vui, nỗi buồn lớn củadân tộc Đó là hình tượng con người sử thi – mẫu người tiêu biểu, lý tưởng củavăn học chiến tranh

Bắt đầu sáng tác từ cuối những năm 60 của thế kỷ XX, cũng như nhiềunhà văn cùng thời đại, Lê Minh Khuê đắm mình trong không khí náo nức, sôisục, hào hùng của một thời kỳ “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước” đã viết nhữngtrang văn đầy say mê ngưỡng vọng về dân tộc Các tác phẩm của bà tập trung

chủ yếu được tập hợp ở hai tập Cao điểm mùa hạ và Đoạn kết.

Nhiều nhà nghiên cứu đã nhận xét con người trong văn học Việt Nam1945-1975 chủ yếu được nhìn nhận từ góc độ giai cấp Trong hoàn cảnh chiến

tranh lập trường giai cấp phải được đặt lên hàng đầu, ta - địch rạch ròi hai chiếntuyến,không có chỗ chồng lấn, không có vùng trung gian Chúng ta dễ dàngkhâm phục và tự hào trước một quan niệm hạnh phúc dứt khoát đến mức quyết

liệt của chị Út Tịch : “Nếu theo giặc là thôi nhau luôn Còn rủi đánh lộn, chết

bỏ cũng không thôi nhau” (Người mẹ cầm súng) Đó là yêu cầu của lịch sử và

trình độ nhận thức cũng như quan niệm còn có phần cứng nhắc của một thời kỳđặc biệt Nhưng từ khi văn xuôi nghiêng về cảm hứng thế sự, lấy con ngườilàm đối tượng nghiên cứu, khi nó phát hiện ra các tọa độ mới của con người,các mối liên hệ phong phú và bí ẩn giữa con người và thế giới xung quanh thìquan niệm “con người giai cấp” được bổ sung thêm bằng con người nhân loại.Trong xu thế “đối thoại”, “hội nhập”, xu thế “khoan dung” của toàn thế giới thìnhững biểu hiện của con người nhân loại với ý nghĩa ‘tính người” muôn màu,muôn vẻ, không mâu thuẫn gì với tập quán, tính cách dân tộc cụ thể

Quan niệm ấu trĩ, cứng nhắc trong quá khứ là nguyên nhân dẫn đếnnhững bi kịch trong tình yêu và hạnh phúc của con người Khát vọng của cá

nhân và nhiều giá trị nhân bản bị chà đạp Con người cá nhân không thể

chiến thắng được với sự vây tỏa của quan niệm lợi ích tập thể Trong hoàncảnh thời bình, nhìn từ góc độ nhân tính người ta có thể chấp nhận cả nhữngmối tình vượt ra ngoài thiên kiến giai cấp Nhưng trong chiến tranh không thể

có tình yêu ở hai người đứng hai chiến tuyến Từ góc độ nhân tính tự nhiên,

Lê Minh Khuê đã chỉ ra bi kịch trong tình yêu đẹp đẽ nhưng mong manh của

Hằng với người thanh niên Pháp trong truyện Một buổi chiều thật muộn.

Lúc đầu Hằng dường như có sự mặc cảm và muốn lẩn trốn thanh niên người

Pháp “Một giọng là lạ, không phải là thứ giọng con trai nông choèn choèn

mà chị vẫn nghe Đây là thứ giọng trầm ấm, giàu âm sắc, không phải sản sinh ra từ xở nghèo hèn Chị ngẩng đầu Một người châu Âu, một khuôn mặt trẻ, mắt nâu, tóc nâu, đẹp đến mức trái tim mười sáu của chị đau nhói Tôi có

thể giúp cô Anh ta nói và cúi xuống ngay Bàn tay rắn rỏi, thành thạo Chỉ cần ba phút cái xe đã sửa xong Họ nói và nhìn nhau Tất cả những phiền toái lùi xa Chỉ còn có họ Cô đẹp lắm Cho phép tôi được gặp lại nhé Không chị bỗng nói to Không được Một người đàn ông áo sơ mi trắng, đi giày bộ đội đạp xe qua Lại đạp xe lại Một đôi mắt hung dữ nhìn xoáy vào mặt chị Chị

ớn lạnh nổi da gà Người ta vẫn bảo, ở nước này, nói chuyện với người nước ngoài, không cần biết là chuyện gì, có thể bị theo dõi, bị bắt … Không, không thể được ! Chị lắc đầu mạnh làm người thanh niên không hiểu gì hết.

Có lẽ anh sợ mình đã xúc phạm tới tính e dè của thiếu nữ Á đông Anh muốn đạp xe đi theo Chị xua tay dữ dội và lên xe phóng thật nhanh Người thanh niên lạ lùng nhìn theo chị Chị đạp xe lạ lùng qua phố đông Cảm thấy có ai

đó đang đi theo mình Chị đạp nhanh ông ta đạp nhanh Đạp chậm ông ta cũng đạp chậm Chị ngoặt sang đường vắng người Vẫn có ai đó đạp xe theo Chị dừng xe, mua cái bánh mì ở quầy bánh lưu động Người đàn ông cũng dừng xe dưới gốc cây châm thuốc hút Chị lên xe ông ta đi theo” [5/15] Rồi

Hằng còn bị những người cơ đỏ theo dõi bắt ấn bỏ vào xe commangca rồi,

“lập biên bản với nội dung quan hệ bất chính với người nước ngoài Chị phải

ký Phải hứa không được tiếp tục có bất cứ dấu hiệu nào qua lại ở ‘gã thanh niên Pháp, chị phải báo cho biết Chị bước ra khỏi cổng đồn công an quận và

từ phút ấy, chị đã mất tuổi trẻ, mất lòng tin sự vô tư nhẹ nhõm Chị hay giật mình, chân tay bủn rủn khi có người bất chợt gọi Hàng tháng trời chị không dám ra đường vì nhìn thấy cái xe commăngca nào,chị cũng sợ Chị sợ nhìn thấy bất cứ khuôn mặt người ngoại quốc nào Ban đêm chị không dám ngủ một mình Hôm nào mẹ đi làm ca ba chị cũng thức đợi bà về Nhưng thật lạ lùng, xen vào những cơn sợ hãi ấy, là một niềm khắc khoải, đau như chưa có

gì đau đến thế, khi chị nghĩ đến người thanh niên đầu tiên trong cuộc đời chị”

[5/19] Đó có thể là do sự phân biệt, sự sợ hãi khi tiếp xúc với một người

ngoại quốc rồi bị bắt tạm giam vào sở công an quận Quan trong hơn là bố chị

và hai anh trai đang ở mặt trận, đi làm cách mạng phụng sự cho Tổ Quốc Cònchị thì gặp và nói chuyện với thanh niên Pháp bị kết tội phản động Sự nhậnthức ấu trĩ, sự vận dụng máy móc bài học cảnh giác của những thanh niên cờ

đỏ đẩy Hằng rơi vào nỗi đau Người con gái thông minh và nhạy cảm ấy đã bịđánh cắp cả hạnh phúc tuổi trẻ và niềm tin vào cuộc sống Chịu làm sao hiểunổi rằng có mấy câu chào hỏi xã giao với và người thanh niên Pháp giúp chịsửa chiếc xe đạp bị hỏng mà mình bỗng thành phần tử đáng ngờ, bi theo dõi,

bị nghi là phản động? Khi ấy cô mới có mười sáu tuổi Và thế hệ sinh ra ởthời đổi mới hội nhập sẽ rất lạ lung vì không hiểu nổi người ta căn cứ vào đâu

để kết án một cuộc đối thoại đồn phản như thế này

“Tôi có thể giúp cô! – Anh ta nói và cúi xuống ngay Bàn tay rắn rỏi,

thành thạo Chỉ cần ba phút, cái xe đã sửa xong.

Cám ơn!

- Không có gì! – Họ nói và nhìn nhau Tất cả những phiến toái lùi xa.

Chỉ còn có họ.

- Anh người nước nào, sao anh nói tiếng việt giỏi thế?

- Gọi tôi là Lu-i Tôi là người Pháp, học tiếng việt ở đây.

- Tôi là Mai! – Chị nói tên hồi nhỏ mẹ vẫn gọi, và chìa tay cho anh.

- Mai, Mai – Anh nhắc lại và cười Có những nụ cười “con người đến

thế” Chưa bao giờ chị trông thấy một người đàn ông cười có thể đẹp đến thế

để khiến người ta xao động Họ nhìn nhau lạ lùng, như người nọ phát hiện ở người kia những gì mình đi tìm kiếm lâu nay.

- Cô đẹp lắm Cho phép tôi được gặp lại nhé Ở đây, vào ngày nào đó

trong tuần.

- Không! – Chị bỗng nói to – Không được”[5/15]

“Một buổi chiều thật muộn”