MÔ TIP TIỀN, máu, điên QUA NHÂN vật RASKOLNIKOV TRONG tội ác và HÌNH PHẠT của f DOSTOIEPSKI

Khi chọn đề tài Mô tip Tiền, Máu, Điên qua nhân vật Raskolnikov trong “Tội ác và hình phạt” của Dostoiepski, chúng tôi mong muốn có điều kiện thử sức và tiếp cận tác phẩm từ bình diện cá

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: GS.NGND NGUYỄN HẢI HÀ

HÀ NỘI – 2016

Lêi c¶m ¬n

Em xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến GS.NGND Nguyễn Hải

Hà người đã tận tình hướng dẫn, quan tâm, giúp đỡ em trong quá trình thực

hiện và hoàn thành luận văn này

Em xin cảm ơn các thầy giáo, cô giáo trong Khoa Ngữ văn - TrườngĐại học Sư phạm Hà Nội đã nhiệt tình giảng dạy và giúp đỡ em trong quátrình học tập

Nhân đây, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành của mình đến giađình, bạn bè đã luôn động viên tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiệnluận văn

Hà Nội, tháng 10 năm 2016

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Phương

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu 8

4 Phương pháp nghiên cứu 9

5 Đóng góp của luận văn 9

6 Cấu trúc của luận văn 9

Chương 1: MÔ TIP TIỀN, MÁU, ĐIÊN TRONG VĂN HÓA VÀ SÁNG TÁC VĂN HỌC 10

1.1 Mô tip 10

1.1.1 Khái niệm 10

1.1.2 Vai trò của mô tip đối với việc xây dựng cốt truyện 12

1.2 Mô tip Tiền, Máu, Điên trong một số tác phẩm văn học dân gian Nga và thế giới 15

1.2.1 Mô tip Tiền trong một số tác phẩm văn học dân gian Nga và thế giới 15 1.2.2 Mô tip Máu trong một số tác phẩm văn học dân gian Nga và thế giới 18

1.2.3 Mô tip Điên trong một số tác phẩm văn học dân gian Nga và thế giới 21

1.3 Tiền, Máu, Điên trong một số tác phẩm văn học viết nước Nga và thế giới 24

1.3.1 Mô tip Tiền trong một số tác phẩm văn học viết nước Nga và thế giới 24

1.3.2 Mô tip Máu trong một số tác phẩm văn học Nga và thế giới 27

1.3.3 Mô tip “Điên” trongmột số tác phẩm văn học Nga và thế giới 30

1.4 Tiền, Máu, Điên trong sáng tác của Dostoiepski 36

Tiểu kết chương 1 42

Chương 2: MÔ TIP TIỀN, MÁU, ĐIÊN VỚI CUỘC ĐỜI RASKOLNIKOV

43

2.1 Mô tip Tiền 43

2.1.1 Đồng tiền gắn với cuộc sống nghèo nàn, túng bấn của người lao động nghèo 45

2.1.2 Đồng tiền gắn với cuộc sống xa xỉ của bọn người tham lam 57

2.1.3 Đồng tiền gắn với những tham vọng điên cuồng 65

2.1.4 Đồng tiền gắn với những ám ảnh tội lỗi 67

2.1.5 Đồng tiền giúp khẳng định những giá trị nhân bản tốt đẹp của con người 70

2.2 Mô tip Máu 75

2.2.1 Biểu tượng của tội ác, của phần u tối trong con người 75

2.2.3 Biểu tượng của bệnh tật, sự yếu đuối và thất bại của con người trước cuộc sống 78

2.2.3 Biểu tượng của những ám ảnh, sự phản tỉnh, những đấu tranh day dứt trong nội tâm 79

2.2 Mô tip Điên 83

2.3.1 Bệnh lí đơn thuần 83

2.3.2 Trạng thái tức giận không thể kiềm chế, sự phản ứng gáy gắt với hoàn cảnh 86

2.3.3 Kết quả của những nỗi ám ảnh sau khi gây tội ác 88

2.3.4 Biểu lộ sự thương hại hoặc khinh bỉ, căm phẫn ai đó 90

2.3.5 Những con người có suy nghĩ khác biệt, những dị nhân 93

Tiểu kết chương 2 97

Chương 3: NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN MÔ TIP TIỀN, MÁU, ĐIÊN TRONG TỘI ÁC VÀ HÌNH PHẠT 98

3.1 Tiền, Máu, Điên với kết cấu trong ý đồ của tác giả 98

3.2 Tiền, Máu, Điên gắn với nghệ thuật miêu tả 102

3.2.1 Nghệ thuật miêu tả cảnh vật 102

3.2.2 Nghệ thuật miêu tả chân dung 113

3.3 Tiền, Máu, Điên với nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật 115

3.3.1 Độc thoại nội tâm 116

3.3.2 Đối thoại 118

Tiểu kết chương 3 122

KẾT LUẬN 123

TÀI LIỆU THAM KHẢO 126

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Fyodor Mikhailovich Dostoyevsky (1821 - 1881) không chỉ là nhà văn

vĩ đại của nước Nga thế kỉ XIX mà còn là một trong những người khổng lồcủa văn học thế giới Cuộc đời không phẳng lặng và những tác phẩm văn họcluôn đề cập đến những vấn đề muôn thủa trong đời sống nhân sinh của ông từlâu đã trở thành nguồn đề tài phong phú vô tận thu hút sự quan tâm của nhiều

nhà nghiên cứu Tội ác và hình phạt có thể coi là một kiệt tác, cũng là cái mốc

mở ra một giai đoạn mới trong sự nghiệp sáng tác của nhà văn Đây là tácphẩm phổ biến nhất, cũng là tác phẩm có kết cấu trọn vẹn nhất, có nội dung bithảm nhất trong toàn bộ sáng tác của Dostoiepski Thông qua tác phẩm này,tác giả đã dựng lên một bức tranh ảm đạm về số phận bế tắc của lớp ngườidưới đáy xã hội Nga, nhất là những người trẻ tuổi, tâm hồn trong trắng, nhiềukhát vọng, đam mê Tác phẩm còn là lời tố cáo mãnh liệt tầng lớp tư sản hãnhtiến, giẫm đạp lên đạo đức, nhân phẩm, tài năng con người Nhìn chung,Dostoiepski đã đề cập những bi kịch tư tưởng chung của thời đại mình để qua

đó gián tiếp khẳng định cũng như đề cao vẻ đẹp nhân bản trong tâm hồn conngười và tình yêu thiết tha với cuộc sống

Dostoiepski đã chuyển tải những nội dung sâu sắc đó của tác phẩmbằng một bút pháp nghệ thuật điêu luyện Nhà văn không chỉ có khả năngphân tích sâu sắc tâm lí nhân vật đến mức như đào tới cả đường gân thớ thịtcủa mỗi con người mà còn sử dụng một cách rất tài tình các mô tip trong tác

phẩm Tiền, Máu, Điên là những mô tip nghệ thuật được ông sử dụng thường xuyên trong Tội ác và hình phạt góp phần giúp ông xây dựng khá thành công

hình tượng Raskolnikov trên nhiều bình diện: cuộc sống, tâm lí, mục đíchhành động, các mối quan hệ và đặc biệt là những đấu tranh gay gắt trong tưtưởng Bằng tài năng hiếm có của mình, Dostoiepski đã tái hiện lại bầu khôngkhí tội lỗi đầy ám ảnh bao bọc xung quanh nhân vật Từ đó, giúp ta thấy rõ

hơn mối xung đột của những giá trị tinh thần trong mối mâu thuẫn với sự lênngôi của những giá trị vật chất Con người trong mối mâu thuẫn ấy luôn bịgiằng co bởi những bi kịch của tham vọng, bị cầm tù của những ám ảnh tội ác

và bị tha hóa đến mất hết cả lí trí

Đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến những vấn đề khác nhau

của Tội ác và hình phạt Tuy nhiên, cho đến nay chưa có một công trình nghiên

cứu nào khai thác những đóng góp của những yếu tố này trong việc hoàn thiện

bức chân dung tinh thần của nhân vật Raskolnikov Khi chọn đề tài Mô tip Tiền, Máu, Điên qua nhân vật Raskolnikov trong “Tội ác và hình phạt” của Dostoiepski, chúng tôi mong muốn có điều kiện thử sức và tiếp cận tác phẩm từ

bình diện các mô tip nghệ thuật được nhà văn sử dụng trong tác phẩm Từ đó,giúp bạn đọc thấy rõ hơn tài năng sáng tác của Dostoiepski và giá trị của cuốn

tiểu thuyết được coi là “cuốn tội bình vĩ đại của mọi thời đại” này.

2 Lịch sử vấn đề

Dostoiepski được xem là “nhà khoa học nhân văn lỗi lạc của thế kỉXIX”, một “thiên tài dị biệt”, một người “quá cỡ”, khổng lồ không chỉ vớithời đại mình mà đến mãi sau này Thật khó có thể kể hết số lượng các công

trình nghiên cứu về ông và tác phẩm Tội ác và hình phạt Tuy nhiên, vì trình

độ ngoại ngữ còn hạn chế, chúng tôi xin khái quát những công trình nghiêncứu bằng tiếng Việt tiêu biểu có liên quan đến đề tài

Trong công trình nghiên cứu mang tên Những vấn đề thi pháp của Dostoiepski, M.Bakhatin đã đưa ra một cách nhìn nhận mới trong việc tiếp

cận các sáng tác của Dostoiepski: “Phần lớn các công trình phê bình và lịch

sử văn học về Dostoiepski cho đến nay vẫn còn bỏ qua sự độc đáo trong hìnhthức nghệ thuật của ông và đi tìm tính độc đáo đó ở nội dung, trong đề tài, tưtưởng, trong các hình tượng riêng biệt bị tách khỏi tiểu thuyết và chỉ đượcđánh giá theo quan điểm nội dung cuộc sống” [6; 41] Nhà nghiên cứu nàycũng cho rằng Dostoiepski là một trong những nghệ sĩ đem lại những hình

thức mới của cái nhìn nghệ thuật nhờ vậy mà khám phá và nhận ra đượcnhững khía cạnh mới của con người và đời sống của nó Ông đã tạo nên bướctiến mới không chỉ trong nghệ thuật viết tiểu thuyết mà còn là bước tiến lớntrong lịch sử tư duy nghệ thuật nhân loại, đó chính là một nghệ thuật đa thanhđặc biệt Ý kiến của M.Bakhtin đã góp một cái nhìn quan trọng giúp cho cácnhà nghiên cứu một hướng tiếp cận mới của Dostoiepski từ phương diện nghệthuật bên cạnh việc chú ý đến nội dung trong các sáng tác của ông Đây làmột trong những ý kiến mà chúng tôi lưu ý đầu tiên.

Trên thực tế, những công trình nghiên cứu đề cập đến vấn đề cấu trúc

cơ bản của nghệ thuật trong sáng tác của Dostoiepski đã có từ rất sớm Ngườiđầu tiên phải kể đến là V.Ivanop Nhà nghiên cứu này cho rằng chủ nghĩahiện thực của Dostoiepski không dựa trên sự nhận thức mà dựa trên sự thâmnhập Chính vì vậy, khi nói đến cái tôi của người khác, Dostoiepski không thểhiện tính khách thể Đây chính là một đặc điểm trong ngòi bút của

Dostoiepski Sau ông, X.Axcondop trong bài Ý nghĩa đạo đức, tôn giáo của Dostoiepski cũng nêu lên quan điểm tương tự Tuy nhiên, cả hai nhà nghiên

cứu này chưa có sự kiến giải một cách cụ thể và tỉ mỉ đối với những cănnguyên dẫn đến phong cách nghệ thuật đặc trưng của Dostoiepski Vì vậy, cáccông trình nghiên cứu của họ mới chỉ mang tính khái lược, định hướng cănbản về vấn đề nghệ thuật trong sáng tác của Dostoiepski

Nhà nghiên cứu L.Grosman trong cuốn Dostoiepski - cuộc đời và sự nghiệp là người đầu tiên có những soi chiếu tỉ mỉ các vấn đề nghệ thuật của nhà văn Nga thiên tài này Về cuốn Tội ác và hình phạt, L.Grosman cho rằng: đây là “cuốn tiểu thuyết xuất sắc nhất”, “cuốn tiểu thuyết có kết cấu ưu tú nhất” L.Grosman cũng là người đầu tiên có những khảo sát tỉ mỉ tác phẩm

này trên các phương diện kết cấu, nguyên mẫu, kiểu nhân vật tư tưởng … Tácgiả cho rằng: tư tưởng của Raskolnikov xuất phát từ sự khủng hoảng hiệnthực những năm 60 của thế kỉ XIX Tấn bi kịch của anh ta chính là tấn bi kịch

của lịch sử Nói về vai trò cũng như ảnh hưởng của đồng tiền trong tác phẩmnày, L.Grosman cho rằng: việc phải đương đầu với những khó khăn, túngquẫn trong cuộc sống đã khiến Dostoiepski đặt ra nhiều vấn đề mới trong tácphẩm: “Cuốn tiểu thuyết của ông bắt đầu viết đúng vào lúc tạp chí bất hạnhcủa ông bị đóng cửa Vấn đề đồng tiền trong bối cảnh điển hình của xã hộiPêtécbua năm 1865 được đưa lên hàng đầu (…) lần đầu tiên trong văn họcNga, vấn đề tư bản được đặt ra” [28; 447]

L.Grosman đặc biệt chú trong đến mối quan hệ giữa môi trường vàhoàn cảnh sống của nhà văn Ông cho rằng cuộc sống cùng quẫn vì thiếu đói;môi trường xã hội bức bối, ngột ngạt, và sự xuất hiện xung đột giữa các tràolưu tư tưởng đã tác động đến con người và là nguyên nhân của tội ác: “ho lao,thẻ vàng, bị đuổi việc, nghèo túng, trẻ con gầy mòn, cha mẹ chết trên mặtđường… Tất cả những vấn đề đó được miêu tả chính xác của các biểu đồ, hòađồng với sự sâu sắc của nhà viết tiểu thuyết đến mức trở thành bi kịch nghệthuật chân thực” [28; 469]

Stêfan Zweig trong tác phẩm Ba bậc thầy Đôxtôievxki, Balzăc, Đickenx

đã dành một dung lượng lớn trong tác phẩm để nói về cuộc đời và sự nghiệpcủa nhà văn vĩ đại này Stêfan Zweig cho rằng cái chết dã man của người cha

đã ám ảnh Dostoiepski rất nhiều khiến cho ông thường hay viết về vấn đề tội

ác trong tác phẩm và Tội ác và hình phạt không phải là một ngoại lệ Thêm

nữa, căn bệnh động kinh cũng như cuộc sống nợ nần, túng bấn phải đến mộtnăm trước khi chết mới trả được hết nợ nần cũng khiến cho nhà văn chú ýnhiều đến những vấn đề này trong kiệt tác nổi tiếng của mình Tuy nhiên, điềuđáng quý là: dù suốt đời phải sống trong nghèo túng, nợ nần nhưng không baogiờ nhà văn viết văn chỉ vì tiền Đó chính là yếu tố quan trọng để tạo nên giátrị nghệ thuật bất hủ trong sáng tác của ông, cũng là biểu hiện rõ rệt nhấttrong nhân cách của một nhà văn lớn

M Khrapchenko trong công trình Đôxtôievxki và di sản văn học của ông rất chú ý đến việc Dostoiepski thường hay mô tả những tình huống và

những xung đột bất ngờ Nhà văn thường hay miêu tả nhân vật của mìnhtrong những tình huống đầy kịch tính, thậm chí những lĩnh vực phi thường đểlàm rõ khả năng cũng như tính cách của họ Nói về vấn đề đồng tiền trong tác

phẩm Tội ác và hình phạt, nhà nghiên cứu cho rằng: “Trong Tội ác và hình

phạt không chỉ có người nghèo đói khổ sở vì hoàn cảnh không lối thoát củamình, mà còn có cả những con người bị chà đạp, cảm thấy một cách sâu sắcquyền lực dã man đến tàn nhẫn của đồng tiền, của quy luật mua bán” [55; 20]

M Khrapchenko cho rằng Dostoiepski tạo nên sự khác biệt với những tiênbối như Puskin hay Gôgôn chính là việc ông mở rộng hơn, không chỉ miêu tảđiều kiện sống những người có hoàn cảnh sống khốn khổ mà tác giả còn mởrộng hơn khám phá thế giới nội tâm bên trong họ Chính vì vậy, tác phẩm củaDostoiepski có giá trị hiện thực lớn lao: “Dựa vào tư liệu thực tế của hiệnthực, Dostoiepski nêu ra và soi sáng những vấn đề có tầm cỡ thế giới, nhữngvấn đề của cuộc đấu tranh giữa thiện và ác trong đời sống xã hội, trong bảntính con người…” [55; 14]

Milan Kundera cho rằng Dostoiepski vĩ đại vì ông biết sáng tạo ranhững nhân vật, những thế giới tinh thần phong phú kì lạ chưa từng có Nói

về sự ảnh hưởng của nhà văn Nga vĩ đại với những người đi sau ông, nhà

nghiên cứu cho rằng rất nhiều nhà văn đã chịu ảnh hưởng bởi tác phẩm Tội ác

và hình phạt Chẳng hạn trong tác phẩm Vụ án của Kafka Tuy nhiên, sự khác

biệt là nếu Raskolnikov không thể chịu đựng được sự ám ảnh của tội lỗi và đểtìm được sự yên bình anh ta tự nguyện chịu sự trừng phạt nhưng ở nhân vật Kthì ngược lại, sự trừng phạt khiến anh ta đi tìm tội lỗi

Ở Việt Nam, Dostoiepski cùng các tác phẩm của ông từ lâu đã thu hút

sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Trong các bài nghiên cứu của mình vềDostoiepski, Nguyễn Tuân đã ví nhà văn Nga vĩ đại này giống như một

“rừng đại thụ” Nhận xét về tính hiện thực trong sáng tác của Dostoiepski,

Nguyễn Tuân cho rằng: “Khung cảnh bài trí ra để nhân vật của Dostoiepskihoạt động không phải là những phòng khách to, những khách sạn lộng lẫy,những bàn giấy sáng sủa Dostoiepski toàn dắt chúng ta vào những căn nhàtồi tàn như sắp sụp đổ, nồng lên một mùi cồn rượu, những căn phòng chật nhưquan tài thửa sẵn cho người sống Dostoiepski đưa ta vào những ngõ phó tốităm, những cầu thang gác nhiều bóng đen của sự cám dỗ tội lỗi, những xà lim,ngục tối, xóm chơi, nhà chứa… ” [55; 282] Với cái nhìn khá sắc sảo về cáctác phẩm của Dostoiepski, Nguyễn Tuân cho rằng các nhân vật của nhà vănthường xuất hiện trong những không gian chật hẹp, mờ tối, không rõ tiếngngười nói và dầm mình trong những bóng tối ấy để suy nghĩ, hành động Có

lẽ vì sự cùng quẫn của cuộc sống mà chưa bao giờ người ta thấy các nhân vậtcủa Dostoiepski ngồi ăn uống thong thả trò chuyện Họ dường như lúc nàocũng bị đặt vào những lo âu dằn vặt rồi lại bất chợt nhận ra một điều gì đó rồivùng bỏ chạy… Đây quả là một nhận xét rất chính xác và tinh tế về đặc điểmnhân vật trong các sáng tác của Dostoiepski

Tác giả Nguyễn Kim Đính trong cuốn giáo trình đầu tiên về

Dostoiepski cũng có những ý kiến đánh giá rất chính xác về tác phẩm Tội ác

và hình phạt Ông cho rằng: “Ở tác phẩm này, tài năng nghệ thuật của

Dostoiepski thật sự vươn lên một tầm cao mới, tạo được trong thực tế thẩm

mĩ sự hài hòa, cân đối giữa việc khắc họa những diễn biến phức tạp trong đáysâu của tâm lí, ý thức nhân vật và việc tái hiện hoàn cảnh, môi trường xã hội

đã làm nảy sinh và liên tục tác động đến những diễn biến đó” [24; 36] Nói

về nguyên nhân dẫn đến tội ác của nhân vật Raskolnikov cùng những ám ảnhtrong quá trình diễn biến tâm lý của nhân vật, Nguyễn Kim Đính cho rằngchính môi trường xã hội bên ngoài là nguyên nhân dẫn đến tội ác củaRaskolnikov

Giáo sư Nguyễn Hải Hà trong bài Khát vọng hài hòa cho biết: “Điểm

sáng nhất trong sáng tác của Dostoiepski là trái tim nhân đạo của ông (…) Do

vậy, ông đã phơi bày cảnh sống khốn cùng của Những kẻ bất hạnh (1843) bị tước mất quyền đau khổ, Những kẻ bị chà đạp và lăng mạ (1861), những viên

chức khốn cùng chẳng còn nơi nào mà đi, những chàng sinh viên nghèo đói,

ăn và ở trong căn phòng hẹp như chiếc quan tài Tội ác và hình phạt (1866),

Dostoiepski miêu tả những con người bị ám ảnh bởi một ý tưởng muốn vượtquá vi phạm, muốn nổi loạn bằng bất kể cách gì cốt để khẳng định cho tự do

cá nhân tuyệt đối Đó là những con người bị giằng xé dữ dội trong nội tâm bịphân đôi” [31; 128] Đây là một trong những ý kiến quan trọng giúp ngườiviết hiểu một cách thấu đáo và sâu sắc vấn đề nghiên cứu

PGS.TS Đỗ Hải Phong trong cuốn Giáo trình văn học Nga (ĐHSPHN,

2002) cho rằng: “Tính tâm lí trong tác phẩm của Dostoiepski gắn liền với tínhtriết lí, tính ý thức hệ của nhân vật Những nhân vật trung tâm củaDostoiepski thường là những nhân vật, nhà tư tưởng, những nhân cách luôntrăn trở với ý thức về giới và về chính mình” [48; 56-57] Nói về tác phẩm

Tội ác và hình phạt, tác giả cho rằng: “Trong Tội ác và hình phạt, cuộc sống

luôn được nhấn mạnh bởi cảm giác chật hẹp và bức bối (…), cuộc sống ởnhững quán rượu, tầng hầm nặng mùi, những khu vườn không đài phun nước,nơi bẩn thỉu, xú uế và đủ thứ mùi kinh tởm, nơi những thợ may, thợ nguội,thợ nấu bếp đủ loại người Đức, gái không chồng, viên chức nhỏ… chen chúcnhau trong những căn nhà năm tầng, những hộp nhỏ xíu, những căn phòngcho thuê đi thuê lại (…) cuộc sống chật hẹp, chui rúc như vậy lại được miêu

tả trong bầu không khí oi bức tháng bảy của Pêtécbua Ngự trị khắp nơi làmột màu vàng xỉn của những lớp giấy bồi tường lở lói, những đồ gỗ cũ kĩ,ánh vàng của tí nắng lúc ngày tàn, ánh leo lét tranh tối tranh sáng của nhữngmẩu nến yếu ớt sắp lụi” [48; 56-57]

Macxim Gorki nhận xét: “L.Tônxtôi và Dostoiepski là hai thiên tài cựphách nhất Bằng sức mạnh của tài năng mình, họ đã làm chấn động cả thếgiới Họ đã làm cho châu Âu phải ngạc nhiên và chú ý tới nước Nga, và cả haingười đã đứng vào đội ngũ những vĩ nhân tầm cỡ” Dostoiepski thực sự làmột nhà cách tân tiểu thuyết và một tài năng văn học lỗi lạc Tuy nhiên, việc

nghiên cứu vấn đề Mô tip Tiền, Máu Điên qua nhân vật Raskolnikov trong Tội ác và hình phạt của Dostoiepski cho đến nay vẫn còn là một vấn đề mới.

Vì vậy, chúng tôi tập trung nghiên cứu đề tài này

3 Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục đích

Thực hiện đề tài này chúng tôi hướng đến những mục tiêu:

Thứ nhất, từ sự phân tích những đặc trưng trong việc sử dụng Mô tip Tiền, Máu, Điên qua nhân vật Raskolnikov trong Tội ác và hình phạt của Dostoiepski, chúng tôi muốn làm rõ sự đổi mới về mặt kĩ thuật viết tiểu thuyết

của một tác gia văn học Nga lỗi lạc

Thứ hai, phân tích cách sử dụng Mô tip Tiền, Máu, Điên qua nhân vật Raskolnikov trong Tội ác và hình phạt của Dostoiepski, chúng tôi mong muốn

chỉ ra những nét cơ bản trong phong cách sáng tạo của Dostoiepski khi ông

viết tiểu thuyết nói chung và viết Tội ác và hình phạt nói riêng.

Thứ ba, luận văn cho thấy một trong những xu hướng sáng tạo của

văn chương đương đại: sức hấp dẫn của sự pha trộn yếu tố hậu hiện đại vàtruyền thống

3.2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đề tài của chúng tôi giới hạn trong phạm vi tác phẩm Tội ác và hình phạt và tập trung vào những phương diện cơ bản của việc sử dụng mô tip Tiền, Máu, Điên mang đậm dấu ấn phong cách sáng tạo và con người

Dostoiepski

Để tiến hành khảo sát chúng tôi sử dụng bản dịch của Cao Xuân Hạo, Cao

Xuân Phố do Phạm Vĩnh Cư giới thiệu (Nhà xuất bản Văn học, năm 2012).

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài chúng tôi sử dụng các phương pháp cơ bản sau:

5 Đóng góp của luận văn

Luận văn đã giới thiệu một cách ngắn gọn lí luận về những vấn đề về

tác phẩm Tội ác và hình phạt của các tác giả trong và ngoài nước Từ đó

chúng tôi tiếp thu trên tinh thần đối thoại những vấn đề lí luận để ứng dụng

phân tích những phương diện thể hiện rõ nhất việc sử dụng Mô tip Tiền, Máu, Điên qua nhân vật Raskolnikov trong Tội ác và hình phạt của Dostoiepski.

Luận văn phân tích những phương diện thuộc Mô tip Tiền, Máu, Điên qua nhân vật Raskolnikov trong Tội ác và hình phạt của Dostoiepski… Qua

đó, chúng tôi chỉ ra những ý nghĩa cơ bản của các mô tip trên khi đượcDostoiepski sử dụng trong tác phẩm, mối quan hệ của những mô tip đó vớicác hình thức nghệ thuật khác Từ đó, làm rõ phong cách đặc thù trong bútpháp nghệ thuật của Dostoiepski ở cuốn tiểu thuyết này

6 Cấu trúc của luận văn

Cấu trúc của luận văn gồm mở đầu, ba chương và kết luận Cụ thể:

Chương 1 Mô tip Tiền, Máu, Điên trong văn hóa và sáng tác văn học Chương 2 Mô tip Tiền, Máu, Điên với cuộc đời Raskolnikov

Chương 3 Nghệ thuật thể hiện mô tip Tiền, Máu, Điên trong Tội ác và

hình phạt.

của văn bản văn học Mô tip có thể được phân xuất ra từ một hoặc trong một

số tác phẩm văn học của một nhà văn, hoặc trong văn cảnh toàn bộ sáng táccủa nhà văn ấy, hoặc trong văn cảnh một khuynh hướng văn học, một thời đạivăn học nào đó

Từ điển thuật ngữ văn học cho biết: mô tip là “từ Hán Việt là mẫu đề (do người Trung Quốc phiên âm chữ motif của tiếng Pháp) có thể chuyển

thành các từ khuôn, dạng hoặc kiểu trong tiếng Việt, nhằm chỉ những nhân tố,những bộ phận lớn hoặc nhỏ được hình thành ổn định, bền vững và được sửdụng nhiều lần trong các sáng tác văn học nghệ thuật, nhất là trong văn học

nghệ thuật dân gian” [32; 197] Giáo sư Trần Đình Sử cho biết thêm : “Mô tip

là các đơn vị cố định thể hiện một nội dung nào đó được sử dụng nhiều lần,

là một hiện tượng phổ biến không chỉ trong văn học dân gian mà còn cả trong văn học viết” [32; 134]

Thuật ngữ Mô tip xuất hiện lần đầu tiên trong Từ điển âm nhạc của S.de.Brossare (1703), được J.W Goethe đưa vào văn học (Về thi ca tự sự và thi

ca kịch nghệ, 1797) Với tư cách một phạm trù nghiên cứu văn học, nó được

nghiên cứu từ đầu thế kỉ XX, nhất là trong các công trình của A.N.Veselovski và

V Ja Prop - những học giả đã khảo sát mô tip với ý nghĩa là đơn vị cấu thànhnhỏ nhất của văn bản, ngôn bản: đó là những sự vật, hình ảnh, là đơn vị nhỏ nhất

của cốt truyện dân gian (chiếc gương thần, người vợ hoặc người chồng ngốcnghếch, trận chiến bố với con, rắn đánh cắp công chúa…)

Theo A.N.Veselovski (1838 - 1906), mô tip được hiểu là: “Những côngthức trả lời cho những vấn đề mà giới tự nhiên đặt ra cho con người từ thủanguyên sơ, khắp mọi nơi hoặc là những ấn tượng về hiện thực được đúc kết

nổi bật hoặc tỏ ra quan trọng và được lặp đi lặp lại” [33] Tiếp theo, trong công trình mang tên Standard Dicctionary Folkore, Stith ThomPson khẳng định: “Trong folklore, mô tip là thuật ngữ chỉ bất kỳ một phần nào mà ở một

kết quả của folklore có thể phân tích ra được Trong nghệ thuật dân gian có

mô tip của hình phác họa, là những hình mẫu thường lặp đi lặp lại hoặc kếthợp với những hình mẫu khác theo một kiểu cách riêng biệt nào đó Trong âmnhạc và bài hát dân gian cũng có những khuôn nhạc giống nhau thường trở lạiluôn Lĩnh vực mà mô tip được nghiên cứu nhiều nhất và phân tích cẩn thậnnhất là truyện kể dân gian như các loại truyện cổ tích, truyền thuyết, huyềnthoại, ballad… ” [33]

Khi mô tip được sử dụng trong văn học, thuật ngữ này biểu thị đặc tínhcủa những bộ phận cấu thành cốt truyện Nghiên cứu tính lặp lại của mô tiptrong các thể loại trần thuật của nhiều dân tộc khác nhau, A.N.Veselovski chorằng: thực chất của quá trình sáng tác biểu hiện trước hết ở sự kết hợp các mô tip

do cốt truyện này hay cốt truyện khác mang lại Cốt tuyện thì có thể vay mượn,chuyển hóa từ dân tộc này sang dân tộc khác nhưng mô tip thì không thay đổi.Bản thân mô tip có tính ổn định, bền vững và không thể chia tách Chính sự kếthợp khác thường của các mô tip tạo thành cốt truyện và trong cốt truyện, mỗimột mô tip đóng một vai trò xác định, có thể coi là cơ bản, chủ đạo, cũng có thể

là ngẫu nhiên, thứ yếu Nhiều mô tip truyền thống có thể xuyên suốt các cốttruyện và nhiều cốt truyện truyền thống, ngược lại, thu hẹp trong một mô tip.Nhà văn tư duy, suy luận bằng các mô tip và khác với cốt truyện, mỗi mô tip đều

có ý nghĩa chọn lọc, luân truyền, được kết tinh qua quá trình lịch sử dài lâu Như

thế, mô tip đóng vai trò là bộ phận cấu thành, tạo dựng cốt truyện chứ khôngphải là cốt truyện hay đề tài, những yếu tố vốn có tính thời sự, khách quan,thường bắt nguồn trực tiếp từ đời sống cụ thể, thực tiễn.

A.Bem và V Propp góp thêm một ý kiến mới về mô tip Họ khẳngđịnh: mô tip có thể trở thành không chỉ cốt truyện mà còn là sự miêu tả, tínhtrữ tình, không chỉ là sự diễn giải văn bản mà còn là nội hàm văn bản Đặc thùcủa mô tip chính là tính lặp lại của nó vừa từ văn bản này đến văn bản khác,vừa ở ngay bên trong một văn bản Trong các tác phẩm trữ tình, mô tip biểuhiện trước hết ở sự lặp lại của tổ hợp (mạch) cảm xúc và tư tưởng và các môtip riêng trong tác phẩm trữ tình có tính độc lập cao hơn trong sử thi và kịch,nơi chúng bị phụ thuộc vào sự phát triển của hành động

B Gasparov cho rằng: các mô tip mới được tạo thành và sử dụng trongsáng tạo nghệ thuật xuất phát từ lôgic cấu trúc của tác phẩm chứ không nhất thiếtdựa vào truyền thống, vào các mô tip có tính lặp lại Theo ông: Mỗi hiện tượngđặc biệt, mỗi dấu hiệu ngữ nghĩa: sự kiện, các đặc điểm tính cách, một phầncảnh sắc, một sự vật, lời nói, màu sắc, âm thanh… đều có thể đóng vai trò là môtip trong tác phẩm Mô tip được tái dựng trong tác phẩm và được tạo thành trựctiếp trong sự phát triển, mở rộng cấu trúc và thông qua cấu trúc Như vậy, có thểthấy các mô tip có nội dung cụ thể và được các nhà nghiên cứu xem như lànhững mắt xích quan trọng trong sơ đồ nghệ thuật của nhà văn, hình thành trên

cơ sở tư duy, sáng tạo của nhà văn trong quá trình sáng tạo tác phẩm chứ khônghoàn toàn chỉ là sự chắp nối, kế thừa các mô tip có sẵn

1.1.2 Vai trò của mô tip đối với việc xây dựng cốt truyện.

Trong những năm 20 của thế kỉ XX, rất nhiều nhà nghiên cứu đã chú ýđến mối quan hệ giữa mô tip chủ đạo và đề tài của tác phẩm V.Tomasevski

trong Thi pháp: Bài giảng tóm lược cho rằng: “Nhiều đoạn còn được phân tách

thành những phần nhỏ hơn, miêu tả các hành động, sự kiện hay sự vật riêng Đềtài của các phần không thể chia nhỏ hơn trong tác phẩm như thế gọi là mô tip”

[33] Như vậy, chúng ta có thể nghiên cứu sự đa dạng của các mô tip trong tácphẩm như là sự phát triển, mở rộng và khái thác các đề tài chính yếu.

Nghiên cứu mối quan hệ giữa cốt truyện và nhân vật, O.Freidenberg

(1890 - 1995) trong bài Hệ thống cốt truyện văn chương và Thi pháp cốt truyện

và thể loại đã chỉ ra rằng: “Trên thực tế, nói về nhân vật cũng chính là nói về các

mô tip đã ổn định trong anh ta Toàn bộ hình thái nhân vật thể hiện hình thái củacác mô tip cốt truyện”; “Quy luật cơ bản của thần thoại và sau đó, hệ thống cốttruyện dân gian chính là ở cái ý nghĩa thể hiện trong tên gọi của các nhân vật,thành thử, trong tính ẩn dụ của nó, mô tip đặt ra được biểu hiện đầy đủ tronghành động: nhân vật chỉ làm những gì mà về mặt ngữ nghĩa nó bao hàm” [33].Nói thêm về vấn đề này, I Silanshiey (1960) đã cho rằng hiên tượng liên hệ vềngữ nghĩa giữa mô tip và nhân vật vẫn rất đặc trưng đối với văn học thời đạimới, nhất là trong các trường hợp nhân vật văn học có những đặc tính của “vănhóa thần thoại”, bị bao trùm bởi các mô tip đặc thù, và theo ý nghĩa đó, trở thànhnhân vật của cái gọi là “cốt truyện thần thoại hiện đại

Mô tip có tính chất dẫn dắt, xuyên suốt một hay nhiều tác phẩm có thểcoi là mô tip chủ đạo Theo Selkova, mô tip chủ đạo thường trở thành nguồnmạch cảm xúc để thể hiện tư tưởng của tác phẩm Mô tip chủ đạo có thể đượcnghiên cứu ở cấp độ đề tài, cấu trúc hình tượng hay ngữ liệu – âm thanh củatác phẩm Khi đó có thể nghiên cứu hệ thống nghệ thuật của tác phẩm bắt đầu

từ mô tip chủ đạo, tiếp nhận mô tip chủ đạo như là đơn vị nhỏ nhất (tối thiểu)

của tác phẩm Tương tự như ý kiến của L.Selkova trong Những mô tip văn học chủ đạo B.Gasparov cho rằng: “Nguyên tắc hệ thống mô tip trần thuật

chủ đạo mà chúng tôi đề xuất trở thành phương thức cơ bản để trở thành cấutrúc ngữ nghĩa của tiểu thuyết và đồng thời còn có ý nghĩa rộng hơn thế Theonguyên tắc này, mỗi mô tip xuất hiện trong đó một lần, sau đó lặp lại nhiềulần khác, mỗi lần xuất hiện trong một phương án mới, với diện mạo mới vàtrong sự liên kết với các mô tip khác” [33]

Mô tip cũng gắn với thế giới tư tưởng và xúc cảm của tác giả một cáchtrực tiếp hơn so với các thành tố khác của hình thức nghệ thuật Nhưng khác vớicác thành tố ấy, mô tip không mang tính hình tượng độc lập, không mang tínhtoàn vẹn thẩm mĩ; chỉ trong quá trình phân tích cụ thể sự vận động của mô tip,chỉ trong quá trình soi tỏ tính bền vững và tính cá thể ở sự hàm nghĩa của nó, nómới có được ý nghĩa và giá trị nghệ thuật Có một hiện tượng khá phổ biến là sựđồng nhất của mô tip với chủ đề của tác phẩm (chẳng hạn “sự phục hưng đạođức” ở văn học cổ điển Nga thế kỉ XIX; hoặc về “tính vô nghĩa và điên rồ của

đời sống” ở thơ ca cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX ở văn xuôi như Phòng số 6

của Tchékhov) Người ta thường coi là mô tip cả những cái gọi là chủ đề vĩnhcửu (cái đẹp, cái thiện, lương tâm, nỗi sợ, tình yêu, cái chết)

Thuật ngữ mô tip có ý nghĩa chặt chẽ hơn khi nó bao hàm ý nghĩa biểutrưng hóa ( chẳng hạn mô tip“con đường” trong sáng tác của N Golgol,

“vườn” trong sáng tác của Tchékhov, “sa mạc” trong sáng tác của M.Lermontov, “bão tuyết” trong sáng tác của A Pushkin và các nhà tượngtrưng, “trò chơi bài” trong các sáng tác văn học Nga những năm 30 của thế kỉXX…) Như vậy, khác với đề tài và chủ đề, ngôn ngữ mang tính định hình vềngôn từ ở chính văn bản tác phẩm; ở thi ca tiêu chuẩn này trong số đôngtrường hợp là ở chỗ có những từ then chốt chứa hàm nghĩa riêng biệt (ví dụ

“khói” ở thơ Tiutschev, “lưu đày” ở thơ Lermontov) Ở thơ trữ tình, vớinhững hằng số và hình tượng tâm lí, phạm vi mô tip được biểu lộ khá xácđịnh: vì vậy, việc nghiên cứu mô tip ở thơ ca biểu lộ sự độc đáo của ý thứcnghệ thuật và hệ thống thơ ca của tác giả ấy

Mô tip cốt truyện là kiểu mô tip tiêu biểu cho các tác phẩm tự sự vàkịch vốn chứa đựng nhiều hành động Nhiều mô tip cốt truyện có tính phổquát và thường thấy có sự lặp lại: nhận thức và bừng ngộ, thử thách và trừngphạt Các mô tip thường di trú theo thời gian và thay đổi hàm nghĩa bởi mỗi

thời đại tiếp sau Nhiều mô tip văn học, gần giống các mô tip thần thoại, luônluôn đi vào kinh nghiệm tinh thần của văn hóa nhân loại.

Như vậy, vấn đề mô tip được các nhà nghiên cứu quan tâm từ rất sớm

Và tuy các định nghĩa về mô tip được trình bày khác nhau nhưng các nhànghiên cứu đều tập trung chỉ rõ đặc tính cơ bản nhất: là đơn vị có tính bềnvững, ổn định Đó có thể là những hình mẫu, những công thức, những đơn vị

cố định trong tác phẩm Mỗi mô tip trong quá trình hình thành chứa đựngnhững quan niệm văn hóa, thẩm mĩ hay những triết lí nhân sinh nhất định màngười sáng tạo nên nó muốn gửi gắm Cho nên, tính quan niệm cũng có thểcoi là một trong những đặc trưng cơ bản của mô tip Việc giải mã các lớp vănhóa của mô tip là việc làm hết sức cần thiết của người nghiên cứu Từ quanđiểm về mô tip và mối quan hệ giữa mô tip với các yếu tố nghệ thuật kháctrong tác phẩm của các nhà nghiên cứu Chúng tôi tiến hành nghiên cứu vấn

đề mô tip Tiền, Máu, Điên trong các sáng tác văn học dân gian Nga.

1.2 Mô tip Tiền, Máu, Điên trong một số tác phẩm văn học dân

gian Nga và thế giới

1.2.1 Mô tip Tiền trong một số tác phẩm văn học dân gian Nga và thế giới

Tiền được coi là vật ngang giá chung nhất được dùng để trao đổi hànghóa và dịch vụ Tiền được nhà nước ban hành để đám bảo cho giá trị của cácloại tài sản như kim loại quý, vàng bạc hay trái phiếu, ngoại tệ Qua các dạngthức tồn tài của Tiền (tiền mặt hoặc tài khoản) mà hình thành nên một phươngthức thanh toán phổ biến trong một vùng

Đồng tiền được coi là một phát minh vĩ đại trong lịch sử loài người,giúp cho việc trao đổi hàng hóa trở nên phát triển, thúc đẩy sản xuất và giúpcho con người giao lưu dễ dàng hơn Tuy nhiên, khi con người coi đồng tiền

là mục đích, là công cụ vạn năng để thỏa mãn mọi tham vọng của mình thìđồng tiền bị mất đi vai trò tích cực của nó trong đời sống Ngay từ rất sớm,

con người đã ý thức được rất rõ tính hai mặt của đồng tiền Trong các sáng táccủa văn học dân gian Nga và thế giới chúng ta càng thấy điều đó.

Đồng tiền ra đời như một phát minh vĩ đại đánh dấu sự tiến bộ của loàingười và làm thay đổi bộ mặt thế giới vì nó giữ vai trò trung gian giúp conngười mua bán, trao đổi hàng hóa… Nhờ đồng tiền, mọi giao dịch được thuậnlợi, sản xuất phát triển, con người giao lưu, giao tiếp dễ dàng Vì thế bản chấtcủa đồng tiền là tốt, là tích cực Thế nhưng một số kẻ đã thao túng và làmbiến đổi bản chất tốt đẹp của đồng tiền Chúng luôn coi đồng tiền là mục đích,

là công cụ vạn năng có thể giúp chúng làm bất cứ việc gì mà không cần phânbiệt tốt, xấu, đúng, sai Vì lẽ đó, trong các sáng tác văn học dân gian Nga,chúng ta thường thấy các tác giả dân gian đề cập đến tính hai mặt của đồngtiền Họ thường không có thái độ một chiều hoặc cực đoan khi nói đến đồngtiền mà thường sáng suốt phát hiện ra tác dụng tích cực của đồng tiền cũngnhư tác hại ghê gớm của nó thông qua hai tuyến nhân vật chính diện và phảndiện Ngay trong những câu chuyện cổ tích chúng ta cũng thấy điều đó

Nhân dân lao động Nga qua các câu chuyện cổ tích đã chỉ rõ: Đối vớingười lao động lương thiện, đồng tiền là mồ hôi nước mắt, là chén cơm manh

áo và họ phải cố gắng từng ngày để đạt được nó Đôi khi, vì cuộc sống kiếmtiền quá đỗi cơ cực hoặc không may mắn, họ bị những thế lực ác quỷ lừa gạt

chiếm lấy tình yêu và niềm hạnh phúc của mình Câu chuyện Con quỷ và bà

nó kể chuyện vào thời điểm đất nước xảy ra một cuộc chiến tranh lớn Nhàvua có rất nhiều lính, trả lương cho họ quá ít, không đủ để sống Có ba ngườilính bèn rủ nhau đào ngũ Họ trốn vào một cánh đồng lúa bát ngát nhưng lại

bị kẹt trong đó vì quân đội đóng quân xung quanh cánh đồng và không chịu dichuyển đi đâu Một con rồng lửa thấy vậy bèn cứu họ nhưng ra điều kiện phảiphục vụ nó sau bảy năm được sống tự do và được sử dụng chiếc roi thần mànếu tự đánh vào người tiền sẽ tuôn ra nhiều vô kể Trong tình cảnh không còn

có thể lựa chọn một cách khác, ba người lính đành phải đồng ý bán mình cho

nó như vậy Tương tự vậy, câu chuyện Vua núi vàng cũng kể chuyện: Một

người lái buôn có hai con, một gái một trai đều nhỏ, chưa biết đi Bác trang bịhai chiếc tàu, đầy đủ hàng hóa quý giá, tất cả gia tài, của cải đều ở đó Báctưởng lãi to Không ngờ được tin cả hai tàu bị đắm Bác đang giàu hóa nghèo,chỉ còn một mảnh đất ở xa thị trấn Trong hoàn cảnh đó, người lái buôn đãgặp một người da đen bé nhỏ, hắn ta hứa sẽ cho bác rất nhiều tiền vàng vớiđiều kiện khi về nhà bác phải cho hắn bất cứ cái gì chạm vào chân bác đầutiên Người lái buôn không còn cách nào khác cũng đành phải đồng ý màkhông biết rằng con quỷ đã tìm cách bắt mất đứa con trai của bác

Trong nhiều câu chuyện khác, ta lại thấy các tác giả dân gian hướngđến vạch mặt những kẻ lòng lang dạ thú, vì tiền mà sẵn sàng đánh đổi lươngtâm, chà đạp vào các giá trị đạo đức Với kẻ xấu, đồng tiền có một ma lựccuốn hút, chi phối toàn bộ cuộc sống của họ Họ mải mê chạy theo lợi nhuận

mà quên đi tình nghĩa, có khi tàn nhẫn, lạnh lùng, vô cảm giẫm đạp lên đạo lí,pháp luật Vì vậy, họ trở thành nô lệ của đồng tiền và sẽ phải gánh chịu những

hình phạt do chính đồng tiền mang lại Câu chuyện Chú bé nghèo dưới nấm

mồ cũng kể về một chú bé chăn dê nghèo, bố mẹ đều chết cả, quan trên đưa

chú cho một nhà giàu nuôi dạy Song vợ chồng nhà này rất cay nghiệt Củacải đã có thừa mà họ vẫn tham lam bủn xỉn Hễ có ai ăn mất của họ một tíbánh mì là họ đã tức giận rồi Chú bé phải làm cật lực mà được ăn rất ít màthường là ăn đòn nhiều hơn Đến khi cậu bé, vì cực khổ và sợ hãi mà chết thìtài sản của họ cũng tiêu tán, họ phải sống trong nghèo khổ và sự dày vò ân

hận Câu chuyện Ba người lùn trong rừng kể về sự tham lam độc ác và cay

nghiệt của hai mẹ con bà góa Vì muốn giết cô con gái riêng của chồng, mụbắt cô đi hái dâu giữa trời giá rét tê tái Thế nhưng, cô gái may mắn gặp bangười lùn Sự nhân hậu của cô đã cảm hóa được họ khiến họ ban cho cô phépmàu, càng ngày càng trở nên xinh đẹp, lấy được vua và trở thành hoàng hậu

và mỗi lời cô nói đều rơi ra một đồng tiền Cô em thấy chị như vậy, cũng tìm

đến ba người lùn Nhưng sau đó cô lại bị trừng phạt khiến mỗi ngày trở nênxấu xí hơn, và sau mỗi lời cô nói thì chỉ thấy nhảy ra toàn cóc nhái Vì lòngtham, cô lại một lần nữa tìm cách giết chị của mình hòng thế chân chị làmhoàng hậu Thế nhưng, cuối cùng nhà vua đã phát hiện ra và cô gái xấu bụng

đó đã bị trừng trị đích đáng

Các tác giả dân gian không giữ một cái nhìn cứng nhắc đối với đồngtiền Họ nhận ra rằng đồng tiền ở trong tay kẻ ác thì vô cùng xấu xa, nhưngvới người lương thiện thì đồng tiền luôn thể hiện tính chất tích cực Cho nên,đối với những người có tấm lòng nhân hậu, thông minh và trái tim luôn rộng

mở dù phải trải qua biết bao khổ nạn thì đồng tiền lại trở thành phần thưởng

xứng đáng dành cho họ Trong truyện Ngọn đèn xanh, người lính già sau khi

bị nhà vua và mụ phù thủy bạc đãi, quỵt tiền công đã tìm đươc ra kho báu của

mụ phù thủy và sống một cuộc sống giàu sang thoải mái sau đó Cũng tương

tự như vậy, ba người lính trong truyện Con quỷ và bà nó bằng trí thông minh

của mình đã giữ lại được chiếc roi thần có thể giúp họ có được nhiều tiền mộtcách nhanh chóng, khiến họ cả đời sống trong giàu sang, sung sướng Thái độnhân văn như vậy đối với đồng tiền trong văn học dân gian đã cho thấy sựtiến bộ trong quan niệm của nhân dân lao động Nga xưa Họ chỉ lên án đồngtiền khi nó bị kẻ xấu làm cho biến chất, nhưng lại trân trọng những đồng tiềntình nghĩa trước sau Họ căm thù những kẻ táng tận lương tâm, vì tiền mà sẵnsàng chà đạp lên lương tâm, đạo lí nhưng lại trân trọng những khát vọng đượcsống một cuộc sống giàu sang và hạnh phúc của những người lao động nghèo

1.2.2 Mô tip Máu trong một số tác phẩm văn học dân gian Nga và thế giới

Theo Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới, thì Máu “tượng trưng cho tất cả những giá trị liên đới với lửa, với sức nóng và sự sống, gắn với mặt trời.” [13; 566] Ngoài ra Máu được coi là phương tiện truyền dẫn sự sống, là

bản nguyên của sự sinh thành Máu hòa với nước là hình ảnh chảy ra từ vết

thương nơi cạnh sườn Đức Giêsu Kitô Cùng trong ý nghĩa đó, máu là trườnghợp siêu chuyển thánh thể thành bánh Máu còn ứng với nhiệt, nhiệt của sự

sống và nhiệt của thân thể Và cùng với một quan điểm trên “Máu là bản nguyên của thân xác và là phương tiện truyền dẫn những đam mê” [13; 566].

Với một số dân tộc khác thì máu là vật dẫn linh hồn

Máu biểu trưng cho sự sống nhưng cũng hàm ý về cái chết Như vậybiểu tượng máu có hai hàm ý đối lập nhau, sống - chết Ở đâu có máu, ở đó có

sự sống nhưng ở đâu có đổ máu thì cũng có hận thù, chết chóc, thươngvong… Nói đến máu người ta vừa hi vọng nhưng cũng vừa sợ hãi là vì vậy.Ngoài ra, cũng còn phải chú ý là trong văn hóa và văn học Việt Nam, máu

còn biểu trưng cho tình ruột thịt Cho nên mới có câu “Một giọt máu đào hơn

ao nước lã”.

Trong văn học dân gian thế giới, người ta coi máu là một biểu tượngkép: máu của Trời, gắn với Mặt Trời và Lửa; máu kinh nguyệt gắn với MặtĐất và Mặt Trăng Người Ấn Độ coi máu người là biểu tượng của việc táisinh theo chu kì của Mặt Trời vì nó chứa mầm sống, là sức mạnh nội tại củacon người, là tượng trưng cho sự can đảm và sự trung thành, chân thực Đó là

lí do tại sao trong văn hoá Ấn Độ cổ đại lại có tục hiến sinh khi làm lễ tếThánh thần hay Trời Đất

Sử dụng hình ảnh giọt máu với ý nghĩa là biểu tượng của sự sống và tái

sinh, ở Việt Nam có truyện Ba giọt máu đào: Người chồng vì tình yêu thương

hết mực đã xin với thần linh trích ba giọt máu đào của mình để cứu sống vợ.Thế nhưng, người vợ sau khi sống lại, đã bỏ đi theo gã lái buôn giàu có Đauđớn vì bị phụ bạc, người chồng đi tìm vợ, xin lại ba giọt máu khiến cô ta bịhóa thành con muỗi, suốt đời chạy theo để xin ba giọt máu của con người

Truyện cổ tích Cô gái chăn ngỗng của Nga cũng sử dụng máu như biểu

tượng của sự phục sinh Đây là câu chuyện kể về cuộc đời của một nàng côngchúa phải theo lời cha mẹ đến làm dâu ở phương xa Hoàng hậu khi chia tay

con đã cầm một con dao nhỏ tới phòng ngủ của mình, dùng dao cứa ngón taycủa mình cho máu chảy ra ba giọt, rơi xuống một mảnh vải trắng, sau đó bàgiao mảnh vải trắng cho con và dặn dò con luôn mang theo bên mình Mỗimột lần bị đối xử bất công, giọt máu lại tiếp thêm cho cô sức mạnh Nhưngkhông may công chúa đã làm rơi ba giọt máu đó khiến nàng trở nên bất lực,yếu ớt và bị thị tì lừa gạt May mắn thay, cuối cùng công chúa đã tìm đượchạnh phúc của mình.

Câu chuyện Người đầy tớ trung thành cũng sử dụng giọt máu như biểu

tượng tái sinh: Để cứu được hoàng hậu khỏi chết người đầy tớ Johannes phảilấy được ba giọt máu từ ngực hoàng hậu Nhưng vì thế, anh bị nhà vua hiểulầm là dám làm điều bất kính với vợ mình Ông quyết định xử chémJohannes Trước lúc chết, Johannes tiết lộ hết mọi bí mật và biến thành đátrước sự ngỡ ngàng của cả vương quốc Nhà vua vô cùng hối hận và thươngtiếc vì đã vô tình hại chết một đầy tớ trung thành.Thời gian trôi đi, vua vàhoàng hậu hạ sinh được 2 đứa con kháu khỉnh dễ thương Một đêm nọ,Johannes báo mộng cho nhà vua rằng, nếu muốn anh ta sống lại hãy dâng mộtđứa con cho thần linh Nhà vua liền lấy thanh kiếm chém đứt đầu một đứacon, rồi lấy máu tưới vào tượng đá Ngay lập tức phép màu xuất hiện,Johannes sống lại Và để trả ơn nhà vua, vị đầy tớ hồi sinh đứa trẻ và từ đó tất

cả sống với nhau hạnh phúc đến cuối đời

Đôi khi, máu là biểu tượng cho tội ác, sự điên loạn, tàn độc của con

người Câu chuyện Bọ chét lại kể về việc một ông vua nuôi con bọ chét bằng

máu của mình cho đến khi nó đạt kích thước bằng con cừu Sau đó, ông ta

giết nó, lột da và tuyên bố với toàn vương quốc:“Ai biết được đây là da của loài nào sẽ có được con gái của ta” Tất nhiên, hầu hết mọi người thường

không đoán được câu đố này, chỉ đến khi một con quỷ xấu xí xuất hiện Hắn

ta ngửi miếng da và quả quyết, đây chính là da của bọ chét Giữ đúng lời hứa,nhà vua gả con gái của mình cho con quỷ Hắn dẫn cô gái tội nghiệp vào căn

nhà được xây dựng và trang trí bằng xương của những người hắn giếtthịt Càng ghê rợn hơn khi công chúa bị con quỷ ép phải ăn thịt người để sốngqua ngày May mắn thay, một bà lão khi đi trong rừng nghe được tiếng khóccủa cô và hứa sẽ quay lại, giúp cô thoát khỏi cảnh cực khổ Ngày hôm sau, bàquay lại cùng 7 người con trai của mình Họ cùng nhau phối hợp tiêu diệt tên

ác quỷ, chặt đầu và lôi nhãn cầu ra ngoài Sau đó, công chúa trở về với đứcvua và cưới người đẹp trai nhất trong số 7 ân nhân làm chồng

Nhìn chung, trong các câu chuyện cổ dân gian Nga và thế giới, hìnhảnh giọt máu luôn gắn với biểu tượng của sự tái sinh Bởi lẽ, trong quan niệmnói chung của con người, màu đỏ của máu thuộc gam màu nóng, biểu tượngcho vật chất đang bốc cháy, là màu của ban ngày, biểu tượng của sinh lựcsống, kích thích các hoạt động khác bởi ánh chói của nó, là màu của lửa vàmáu, hình ảnh của nhiệt tình và hăng say, của vẻ đẹp và sức mạnh Khi sửdụng để mô tả chiến trận, màu đỏ tượng trưng cho năng lực chiến trận, sựđược thua trong giao tranh Đặc biệt, màu đỏ tượng trưng cho vật dẫn linhhồn, phương tiện truyền dẫn những đam mê, là màu của sự sống, lòng trungthành và sự bất tử, màu của sự giàu có và hoà hợp Tuy nhiên, sang đến vănhọc hiện đại, máu lại được khai thác với ý nghĩa biểu tượng của bóng tối, cáichết và tội ác nhiều hơn Điều này chúng tôi sẽ nói đến ở phần sau

1.2.3 Mô tip Điên trong một số tác phẩm văn học dân gian Nga và thế giới

Trong cuốn Từ điển tiếng Việt, Nguyễn Hoàng Phê khẳng định: “điên là

tình trạng bệnh lí về tinh thần, mất năng lực tự chủ và năng lực kiềm chế hành

vi, thường có những kích động quá khích” [46; 420] Trên thực tế, chứngbệnh này có thể xảy ra đối với bất kì người nào kể cả những bộ óc thiên tàinhư: Jonh Nosh (1928), nhà Toán học nổi tiếng của Mĩ, từng đoạt giải NobelKhoa học kinh tế, Vincent van Gosh (1853 - 1890) – danh họa nổi tiếng người

Hà Lan, Edgar Allan Poe (1804 - 1849) nhà văn chuyên viết truyện kinh dị

của Mĩ và nhạc sĩ thiên tài Ludwing van Beethoven (1770 - 1827) Tuy nhiên,trong văn học, hình tượng người điên là một sáng tạo nghệ thuật của ngườinghệ sĩ chứ không phải theo cái nhìn sinh lí như trong khoa học Các nhà vănthường không nhìn người điên với tư cách “con bệnh” mà với tư cách lànhững con người có đời sống tâm lí riêng, một thế giới bí ẩn bên trong màcon người muốn khám phá.

Từ rất sớm trong các sáng tác văn học dân gian Nga và thế giới, hìnhtượng người điên, người khờ dại, người đần đã xuất hiện Họ có thể là những

kẻ có năng lực siêu nhiên, sống tách biệt với xã hội loài người và chỉ xuấthiện trong những trường hợp đặc biệt nào đó Đôi khi đó là những người bịhoàn cảnh xô đẩy nên dẫn đến điên loạn vì không chịu nổi những mất mát quálớn trong tình cảm Một câu chuyện tình nổi tiếng ở vùng Trung cận đông có

tên Layla và chàng điên đã kể về một người như thế: Qays ibn Mulawwah là nhà thơ người Bedouin yêu Layla ibn bint Mahdi Sa'd là ngườicùng bộ lạc Chàng trai làm thơ ca ngợi tình yêu dành cho Layla Sau đóchàng xin phép bố của Layla để cưới cô làm vợ thì bị từ chối vì theo phongtục của bộ lạc, điều này sẽ làm chia rẽ bộ tộc Sau đó Layla được gả cho mộtngười đàn ông khác Khi nghe tin Layla sắp lấy chồng thì Qays liền bỏ nhà đivào sa mạc, người thân và gia đình hết sức thuyết phục chàng nhưng khôngthể, họ đành để đồ ăn cho chàng giữa sa mạc Đôi khi họ nhìn thấy chàngđang đọc thơ về Layla cho chính mình hoặc dùng gậy viết thơ lên cát CònLayla theo chồng về Iraq, sau một thời gian đã đổ bệnh và chết Sau đó mộtthời gian người ta cũng tìm thấy xác của Qays nằm trên mộ của một ngườiphụ nữ không rõ danh tính Chàng đã viết ba dòng thơ cuối cùng lên phiến đátrên mộ Phần lớn thơ của Qays ibn al-Mulawwah được viết trước ngày chàngtrở thành người điên Người đời hiểu rằng Qays trở thành điên là vì tình, bởithế họ gọi Qays là "Chàng điên Layla" (tiếng Ả Rập: ﻲﻠﻴﻟ نوننجم – điên vì tình)hoặc đơn giản là Majnun

al-Trong văn học dân gian Trung Quốc có nhắc tới hình tượng nhân vật

Tế Điên Hòa thượng hay Tế Điên Hoạt Phật kể lại sự tích một vị Thiền sưthuộc phái Dương Kỳ sống vào đời Tống (khoảng 1150 – 1209) người LâmHải (Chiết Giang), họ Lý, tên Tâm Viễn, tự Hồ Ẩn, hiệu Phương Viên Tẩusống tại vùng Chiết Giang, Trung Quốc Ông là một tăng sĩ tu hành tại Linh

Ẩn Tự, ông ham uống rượu, ăn thịt chó nên người đời gọi ông là Tế Điên Saunày dân gian gọi ông là Tế Công Cuộc sống của vị Thiền sư này có nhiềuđiều kỳ bí khác đời và cũng khác với đời sống tu hành của Tăng chúng đương

thời Tuy bị gọi là "Tế Ðiên", nhưng ông lại là người rất "tỉnh", từ bi và ưa

giúp đời Có chuyện kể rằng khi ông đến vùng Tần Hồ, thấy cư dân ở vùngTần Hồ ăn ốc thường chặt đuôi ốc để ăn Sư xin những con ốc này thả lạitrong nước, ốc phần lớn sống lại mà không có đuôi vì như thế

Về ngoại hình, Tế điên được mô tả mặc quần áo rách rưới, gầy guộcxương và tay cầm quạt mo Có khi Tế Điên lại được tạc theo thế tay cầm bìnhrượu nhưng bị chó cắn gấu quần Lý giải cho việc tại sao mình ăn thịt chó,

theo truyện Tế Điên Hòa thượng thì ông nói: “Người nay tu miệng, lòng không sửa/Bần tăng lòng sửa, miệng thì không” Nhưng Tế Điên theo truyền

thuyết giống như đến cõi trần vui chơi, để đùa giỡn và cũng để giáo hóa chocon người thấy tất cả đều chỉ là trò ảo giác của sắc thân, của chữ nghĩa, của tưtưởng, chúng đều là chuyện đáng để đùa giỡn

Trong văn học dân gian của nước Nga, hình tượng người điên không cónhiều và được xây dựng với một ý nghĩa khác: biểu thị sự tức giận phẫn nộ

đến điên cuồng Câu chuyện Đồ bỏ xó có kể chuyện một cô gái vì bị ép phải

xe rơm thành vàng đã buộc phải hứa cho con quỷ lùn trong rừng đứa con đầucủa cô nếu được làm hoàng hậu Nhiều năm sau, con quỷ quay lại và bắt côphải thực hiện lời hứa của mình và chỉ đồng ý xóa bỏ yêu cầu nếu cô đoánđược tên của nó Khi bị hoàng hậu đoán đúng tên, con quỷ tức điên lên giậm

mạnh chân phải xuống đất, sâu đến tận bụng Rồi hắn cáu lên, lấy hai tay nắmchân trái tự xé mình ra làm đôi.

Nhìn chung, ngay từ rất sớm, trong các sáng tác dân gian của Nga vàthế giới, mô tip “Tiền, máu, điên” đã được sử dụng để chuyển tải những thôngđiệp sâu sa của các tác giả dân gian Tiếp thu vốn văn hóa của cha ông, cácsáng tác văn học viết của Nga và thế giới vẫn tiếp tục sử dụng những mô tip

đó Tuy nhiên, trong những tác phẩm này, ý nghĩa của biểu tượng Tiền, Máu, Điên đã có ít nhiều thay đổi.

1.3 Tiền, Máu, Điên trong một số tác phẩm văn học viết nước Nga

vì tiền người ta có thể trở thành quỷ dữ Nhân vật Sailock trong vở Người thương nhân thành Venise” của Shakespeare có thể coi là một kẻ như thế.

Câu chuyện kể về việc Antonio là một thương gia giàu có và nổi tiếng hàohiệp ở Venise Để giúp bạn là Baxanio đến xứ Benmont và cầu hôn nàngPorcia, Antonio vì không sẵn tiền mặt đành phải đến vay Sailock, một gã DoThái chuyên cho vay nặng lãi nổi tiếng là keo kiệt và tàn nhẫn Sailock xưanay vẫn căm ghét Antonio vay Hắn đồng ý cho Antonio vay với điều kiện,nếu đến kì hạn mà chàng không trả đủ tiền thì chàng phải cho hắn xẻo một

nửa livrơ thịt trên người chàng, ở chỗ nào mà hắn thích Khi Antonio không

có tiền trả nợ Hắn bèn kiện ra tòa Ở phiên tòa, mọi người đều khuyên hắnnên có lòng thương người nhưng hắn khăng khăng đòi phải thi hành cam kết,nghĩa là phải để hắn xẻo thịt Antonio Cho đến khi một vị luật sư trẻ đề nghịtòa cho Sailock thi hành bản cam kết của đôi bên nhưng tuyệt đối không đượclàm đổ dù chỉ là một giọt máu của chàng Sailock ngớ ra trước điều kiện đó,hắn không tính hết mọi nhẽ nên đành chịu từ bỏ ý muốn trả thù nhưng bị tòatuyên án tống giam Sailoc và tịch thu toàn bộ tài sản của hắn

Để phê phán sự tha hóa, biến chất trước đồng tiền của con người cáctác giả rất hay xây dựng những hình tượng con người keo kiệt, bủn xỉn đến

cạn hết cả tình thương Tác phẩm Lão hà tiện của Môlie đã đề cập đến vấn đề này Nhưng phải đến tác phẩm Ơgienny Grăngđê của Banlzac, hình tượng

nhân vật này mới được xây dựng thành một điển hình Đây là câu chuyện vềngười con gái “có khả năng tuyệt vời để làm vợ, làm mẹ nhưng lại khôngchồng, không con, không thân thích” Cuộc đời của người con gái ấy đầybuồn tủi và đau khổ mà nguyên nhân sâu sa chính từ đồng tiền đã gây nên bikịch cho nàng Trong tác phẩm này, nhà văn tập trung khắc họa hình tượngGrăngđê, một điển hình của giai cấp tư sản Ông ta chỉ thờ phụng một vị thầnduy nhất là Tiền Quá trình làm giàu của Grăngđê cho thấy ông ta là ngườikhao khát vàng vô hạn độ Những người sống xung quanh Grăngđê không hềbiết rằng ông có một căn hầm kín chứa đầy vàng và đêm đêm thường ngắmnhững đồng tiền vàng ấy một cách si mê và đắm đuối để thỏa mãn lòng tham

Để làm giàu, ông ta không từ bất cứ một thủ đoạn nào như: bóc lột nhân côngtàn nhẫn, lợi dụng cách mạng để làm giàu, đẩy con trai đi xa, để cho vợ chết,hành hạ con gái… Đồng tiền trong các sáng tác của Banlzac không chỉ làmcho người ta khinh ghét mà còn khiến cho người ta cảm thấy đáng sợ: “nócũng sống, cũng nhốn nháo như con người, cũng đi lại, cũng đổ mồ hôi, sinhsôi, nảy nở”

Mô tip Tiền cũng được sử dụng khá phổ biến trong các sáng tác của văn học Nga đương đại: Tác phẩm Con đầm pích là một truyện vừa với các yếu tố

thần bí của đại thi hào Aleksandr S Pushkin ra đời năm 1834 cũng sử dụngkhá thành công mô tip này để miêu tả thành công tham vọng điên cuồng củanhân vật chính: trung sĩ Gherman Xuất thân trong một gia đình sa sút về kinh

tế, phải sống trong nghèo khổ, Gherman nuôi tham vọng đổi đời nhờ nhữngtrò đen đỏ Trong một lần tình cờ, anh ta biết được bá tước phu nhân nắm giữ

bí mật về ba lá bài bất khả chiến bại Anh ta đã tìm mọi cách để tiếp cận bà,thậm chí không ngần ngại đề xuất việc bắt nhân tình với bà để có được bíquyết đó Thế nhưng, bá tước vì tuổi đã cao không chịu nổi cú sốc tinh thầntrước đề nghị đó nên đã chết Trung sĩ Gherman sau đó quay trở lại sòng bạc

để tìm vận may Nhưng ba lá bài của bá tước phu nhân đã làm cho anh ta thuatrắng đến mức hóa điên Puskin đã xây dựng thành công một nhân vật vừađáng thương vừa đáng trách, vì tiền mà không từ bỏ thủ đoạn nào và cuốicùng trở thành nạn nhân cua đồng tiền và trò chơi rủi may của số phận

Trong tác phẩm Cô tiểu thư nông dân, Puskin lại một lần nữa cho thấy

đồng tiền đã len lách vào những ngõ ngách sâu kín nhất của tình cảm conngười và chi phối nó Lida vì tò mò đã làm quen và có tình cảm với Alếchxây,con trai của người chủ láng giềng Hai bên gia đình tuy bất hòa đã lâu nhưngsau khi biết chuyện của hai đứa trẻ đã gạt bỏ đi mối hiềm khích Vấn đề là cảhai lão làng giềng hòa giải không phải xuất phát từ lương tâm chính mình mà

họ nghĩ vì đồng tiền Đây là vấn đề mà Puskin muốn chỉ ra bản chất củanhững quí tộc tư sản Nga Trong thâm tâm của họ chỉ là đồng tiền Ta hãyxem họ nghĩ về nhau như thế nào: “Tình quen biết mới đây giữa IvanPetơrôvích Bêrêxtốp và Grigôri Ivanôvích Murômxki ngày thêm thắt chặt, vàchẳng bao lâu trở thành người bạn thân thiết Số là Murômxki thường vẫnnghĩ rằng hễ Ivan Petơrôvích qua đời thì tất cả tài sản sẽ chuyển sang tayAlếchxây, và như thế là Alếchxây sẽ trở thành một kẻ giàu có nhất trong tỉnh,

và không có lí do gì lại không gả Lida cho chàng ta Về phía mình cũng thế,lão già Bêrêxtốp tuy có nhận thấy lão láng giềng của mình cũng cò dồ dại ítnhiều (hay nói theo lời của lão ta, là mắc bệnh sùng Anh ngu ngốc) Nhưngcũng không phủ nhận lão này có nhiều phẩm chất đặc biệt, chẳng hạn như cáitài tháo vát hiếm có; Grigôri là người có họ gần với bá tước Prônxki, mộtngười quyền quí và có thế lực, bá tước sẽ có thể giúp ích rất nhiều choAlếchxây, và chắc hẳn là Murômxki (theo như Ivan Petơrôvích nghĩ) sẽ vuimừng khi thấy có dịp gả con gái một cách có lợi…” Đối với Lida, trò đùa,tính tò mò của mình đã làm câu chuyện tình trở nên phức tạp hơn, và côkhông dám nói thật với Alếchxây vì sợ anh đánh giá về hạnh kiểm, tính nết,

và sự chín chắn Còn Alếchxây, khi ông bố bắt cưới con gái nhà hàng xóm, đãphán đối gay gắt vì quan niệm tình yêu của anh khác xa với ông bố Nếu ông

bố không cần đến tình yêu trong hôn nhân thì Alếchxây lại cảm nhận thấytình yêu là tất cả Alếchxây đã quyết định bỏ lại tất cả để đến được với tìnhyêu của mình, với Akulina xinh đẹp và đáng yêu

Như vậy, cách nhìn về đồng tiền trong văn học viết của Nga và thế giớituy vẫn có những nét giống với văn học dân gian nhưng đã phức tạp hơn rấtnhiều Điều đó cũng tương tự với việc sử dụng mô tip Máu trong văn học Ngahiện đại và thế giới

1.3.2 Mô tip Máu trong một số tác phẩm văn học Nga và thế giới

Sự thực thì khi con người ta sinh ra cũng chính là khi họ bắt đầu cuộchành trình tiến về cái chết Đó là quy luật hiển nhiên của sự vận động và tái

sinh vĩnh viễn Vì vậy, nếu coi Máu là biểu tượng cho sự sống thì đó cũng đồng thời là sự sống đang dần chết Nói cách khác, Máu là cái chết tiềm ẩn trong cuộc sống Cho nên, ở đâu có Máu thì ở đó có sự sống nhưng ở đâu có

đổ Máu thì ở đó có chết chóc, thương vong Nếu trong văn học dân gian của Nga và nhiều nước trên thế giới, Máu được sử dụng như một biểu tượng của

sự tái sinh thì trong văn học viết Máu lại được sử dụng như điềm xấu báo

trước tội ác, cái chết, sự hủy diệt Ngay trong thơ văn trung đại của Việt Nam,

ta đã bắt gặp hình ảnh Máu như một điềm xấu Đại cáo bình Ngô của Nguyễn

Trãi là một minh chứng rõ nét nhất về ý nghĩa cái chết, thương vong, chiến

tranh thông qua hình ảnh Máu Trong áng văn thiên cổ này, tác giả nhắc đến Máu để diễn tả sự tàn khốc của chiến tranh, của tội ác và của những cái chết

thê lương mà “dân đen con đỏ” chính là nạn nhân của bấy nhiêu sự ấy:

“Thằng há miệng, đứa nhe răng, máu mỡ bấy no nê chưa chán” Hình ảnh Máu còn được lặp đi lặp lại nhiều lần trong bài: “Ninh Kiều máu chảy thành sông, tanh trôi vạn dặm/ Tuỵ Động thây chất đầy nội, nhơ để ngàn năm/ Lạng Giang, Lạng Sơn, thây chất đầy đường/ Xương Giang, Bình Than, máu trôi

đỏ nước” “Suối Lãnh Câu, máu chảy thành sông, nước sông nghẹn ngào tiếng khóc/ Thành Đan Xá, thây chất thành núi, cỏ nội đầm đìa máu đen”.

Trong vở kịch Romeo và Juliet Máu đã đổ nhiều lần vì sự thù địch của

hai dòng họ Montague và Capulet Đó là khi anh họ của Juliet là Tybalt đãgiết chết người bạn rất thân của Romeo là Mercutio Để trả thù cho bạn,Romeo đã đâm chết Tybalt Chính vì vậy, mối thù giữa hai dòng họ càng sâusắc và Romeo bị đuổi ra khỏi thành Verona Khi nhận được tin Juliet chết,Romeo đau đớn trốn về Verona Trên đường về chàng kịp mua một liều thuốccực độc dành cho mình Tại nghĩa địa, gặp Paris đến viếng Juliet, Romeo đâmchết Paris rồi uống thuốc độc tự tử theo người mình yêu Romeo vừa gụcxuống thì thuốc của Juliet hết hiệu nghiệm Nàng tỉnh dậy và nhìn thấy xácRomeo bên cạnh đã chết, Juliet rút dao tự vẫn Cuối cùng, tác giả đã cho thấy,chỉ khi con người tự xóa bỏ thù hận thì máu mới thôi đổ ra một cách vô nghĩa

và không còn những mối tình có kết thúc bi thảm như Juliet và Romeo

Trong tác phẩm Bá tước Dracula của Bram Stoker sáng tác năm 1897, Máu trở thành biểu tượng cho tội ác của nhân vật này Là nhân vật chính và

cũng là kẻ phản diện đáng ghét nhất, bá tước Dracula là một ma cà rồng phảihút máu người để sống Điểm thú vị là Dracula chỉ giết một người ở một thời

điểm nhất định Hắn sinh sống ở một vùng hẻo lánh ở Transylvania và cheđậy tội ác của mình bằng một thân thế quyền quý Tuy chỉ là một nhân vậttưởng tượng nhưng một số khía cạnh của Dracula lại được xây dựng môphỏng theo Hoàng thân xứ Wallachia sống vào thế kỷ thứ 15 với những tội ácxiên người trên cọc hay thiêu người hàng loạt đã đi vào lịch sử Chính vì vậy,trong tác phẩm, Dracular được miêu tả như một kẻ độc ác nhất, tội lỗi nhấttrong lịch sử loài người.

Trong tác phẩm Thuốc của Lỗ Tấn, nhà văn cũng đã sử dụng biểu tượng Máu với nhiều lớp ý nghĩa khác nhau Máu của những người cách

mạng đã được dùng để chữa bệnh lao của đám chúng dân mê muội và ngu si.Nhưng máu của những người cách mạng đã đổ ra chắc chắn sẽ không vônghĩa bởi nhà văn tin rằng sẽ có những người sẽ đi tiếp con đường của họ vànhững người dân sẽ tự bước ra khỏi những lối mòn suy nghĩ để trả lời chonhững câu hỏi về số phận của mình Trong tác phẩm này, máu được sử dụngvới cả hai lớp ý nghĩa về sự hủy diệt và tái sinh

Với ý nghĩa tương tự, tác phẩm Rừng động của Kôrôlencô là tác phẩm thể hiện đúng tư tưởng của ông: “Cho đến trọn đời tôi sẽ chiến đấu bằng ngòi bút” Để tái hiện lại cuộc đấu tranh của nhân dân chống lại Sa hoàng, nhà văn

đã mô tả sự phẫn nộ tích tụ dồn nén lâu ngày trong tâm hồn những ngườinông nô khiến cho họ nổi dậy giết chết bọn lãnh chúa ác độc và xảo quyệt.Máu đã đổ minh chứng cho mâu thuẫn không thể điều hòa giữa nhân dân laođộng và giai cấp thống trị và khát vọng được sống một cuộc sống tự do cháybỏng trong lòng những người dân Cô - dắc

Như vậy, mô tip Máu được sử dụng rất nhiều trong các sáng tác hiện

đại và mang những ý nghĩa khác nhau Trong các sáng tác của Dostoiepski,

Máu còn mang ý nghĩa về con người phản tỉnh Chúng tôi sẽ nói đến điều này

trong những phần sau

1.3.3 Mô tip “Điên” trong một số tác phẩm văn học Nga và thế giới

Hình tượng nhân vật người điên từng xuất hiện trong rất nhiều tácphẩm lớn của những nhà văn có tên tuổi và gợi cho người đọc rất nhiều suynghĩ, liên tưởng về con người, về phận người, về cuộc sống Chính sự bấtthường về tâm lí, tính cách, ngôn ngữ, hành động của nhân vật người điên

đã gây ấn tượng mạnh mẽ, sâu sắc cho độc giả Luôn luôn, người đọc bị cuốnhút bởi việc tìm kiếm những vấn đề xung quanh hình tượng nghệ thuật này

mà nhà văn đặt ra Có rất nhiều kiểu nhân vật người điên trong các tác phẩm:

có nhân vật điên do bệnh lí, có nhân vật lại giả điên để che giấu con ngườithật của mình nhằm thực hiện mục đích nào đó Cũng có những nhân vật vìkhông chịu được những chấn thương tinh thần nặng nề ngoài sự chịu đựngnên đang bình thường trở thành điên loạn

Nhân vật Mêđê trong vở kịch cùng tên của Ơrripit đã bị chồng gọi là

mụ điên khi chính tay giết chết hai đứa con của mình Nhưng nếu xem xét kĩ

ta sẽ thấy, chính nỗi bất hạnh trong cuộc đời Mêđê đã dẫn nàng tới hành độngtội ác đó Nàng muốn trả thù người chồng đã gây nên những nỗi đau đớn chonàng sau khi nàng đã chấp nhận từ bỏ cả quê hương, thậm chí giết chết cả emtrai mình để theo hắn Cơn “điên” của Mêđê đồng thời cũng chính là sự phẫn

nộ của một người bị tước đoạt đi cả tình yêu và hạnh phúc Đó là cơn “điên”của một nạn nhân phản kháng lại sự độc ác của kẻ thù một cách đầy yếm thế.Đọc tác phẩm ấy, ta thấy vừa giận vừa thương cho tấn bi kịch của một người

là nạn nhân của thói gia trưởng, độc đoán và ích kỉ trong xã hội

Đến với văn học Anh, ta không thể quên vở bi kịch nổi tiếng Hamlet của W Shakespear Lermontov- nhà thơ Nga thế kỉ XIX rất chí lí khi ca ngợi rằng: "Nếu W Shakespear vĩ đại thì đó là ở Hamlet" Ấn tượng với người đọc

ở vở bi kịch này là nhân vật Hamlet với những suy tư, hoài nghi, bi quan Việctác giả để cho Hamlet giả điên là vừa nhằm che mắt kẻ thù vừa biểu thị thái độtách mình ra khỏi xã hội tầm thường, xấu xa, trì trệ Như vậy, Ham let xuất

hiện với tư cách là một nhân vật giả điên, hành động và lời nói lúc mê, lúc tỉnh.Nguyên nhân khiến Ham let giả điên là nhân vật muốn đi tìm câu trả lời chonhững suy tư trăn trở của chính mình Tiếng nói của một nhân vật tỉnh táo đầy

lí trí được tác giả bộc lộ thành công qua ngôn ngữ của một người điên Khôngphải Hamlet chỉ giả vờ điên Tâm hồn Hamlet đã bị chấn động dữ dội Cái vẻngoài điên dại của Hamlet rất hợp với nội tâm đang bị chấn động dữ dội củanhân vật Trong bi kịch của Shakespeare có rất nhiều nhân vật điên Lear điên.Macbet điên Ophelia điên Nhân loại phải trải qua những biến động dữ dộiquá! Trước mắt những con người vừa thoát khỏi tình trạng tù túng, trì trệ củathời trung cổ là cả cái bể khôn cùng của những tội ác, lừa đảo, bội bạc Trí tuệcủa họ không chịu đựng nổi Nhiều người hoá điên là vì thế

Ngoài ra, ta cũng không thể không nhắc đến Don Quijote trong tác

phẩm Don Quijote- nhà quý tộc tài ba xứ Manche của M Cervantex Đây là

nhân vật điên rồ hoang tưởng đầy hấp dẫn với độc giả Tây Ban Nha nói riêng

và trên thế giới nói chung Nguyên nhân gây nên cơn bệnh hoang tưởng củaDon Quijote là do nhân vật đã ngốn quá nhiều sách kiếm hiệp Chàng ham mêthứ tiểu thuyết độc hại ấy đến nỗi trở nên rồ dại, lú lẫn Chàng quý tộc xứManche đã phát cuồng vì tư tưởng hiệp sĩ thấm sâu vào đầu óc Tư tưởng hiệp

sĩ thời Trung cổ còn rơi rớt lại trong xã hội Tây Ban Nha ngày ấy đã đầu độccon người Don Quijote khiến chàng hoang tưởng mình có thể trở thành mộthiệp sĩ trứ danh Việc Don Quijote trở nên điên rồ hoang tưởng xuất phát từ ý

đồ phê phán, đả kích tiểu thuyết hiệp sĩ của M Cervantex M Cervantexmuốn lên án những tiểu thuyết kiếm hiệp rẻ tiền đầy rẫy lúc bấy giờ, chínhloại tiểu thuyết này đã gieo rắc những ý nghĩ điên rồ trong những con ngườiđắm chìm mù quáng tinh thần hiệp sĩ như Don Quijote Dostoiepski có mộtbài viết đánh giá cao về Don Quijote Ông coi đây là “tác phẩm vĩ đại nhất vàsầu thảm nhất trong văn học thế giới”, còn Don Quijote được ông đánh giá là

“người điên nhất thế giới”, anh bạn Sancho Panza đi cùng Don Quijote thì rấttin vào “trí tuệ vĩ đại” và mê trái tim vĩ đại của chàng.

Chúng ta còn tìm thấy trong kho tàng văn học thế giới nhiều tác phẩm

nổi tiếng viết về nhân vật người điên như: Truyện ngắn Nhật kí người điên của Lỗ Tấn với kiểu nhân vật người điên mắc chứng bức hại cuồng.

Người điên trong truyện ngắn này đã chỉ rõ thực chất của cái gọi là "nhânnghĩa, đạo đức" phong kiến chỉ là mấy chữ ăn thịt người và mong muốn xóa

bỏ những lí thuyết đạo đức trong xã hội Theo Lỗ Tấn: Đừng hãm hại trẻ embằng những học thuyết chữ Lễ, đừng "ăn thịt" các em thì sẽ có thể cải tạo, xâydựng xã hội tương lai tốt đẹp hơn Nhà văn đã vận dụng những kiến thức yhọc vốn có cùng với tài năng văn chương sắc sảo để tạo nên một hình tượngđộc đáo Tác giả đã khéo léo thông qua lời kháng nghị của người điên đểtruyền lòng phẫn nộ đến với độc giả Như vậy sự xuất hiện của nhân vật nàytrở thành một phương tiện để nhà văn nói lên tiếng nói phê phán của mình đốivới xã hội

Trong văn học Nga ngay từ rất sớm đã xuất hiện kiểu nhân vật ngườiđiên mắc chứng vĩ cuồng và mơ tưởng hão huyền Tác phẩm tiêu biểu viết về

kiểu người điên này là hai truyện ngắn Nhà tu hành vận đồ đen của Tsekhov

và Nhật kí của một người điên của N V Gogol Nhật kí người điên là một câu

chuyện hiện thực về một anh chàng nhân viên bàn giấy tên là Pôprisin Anhchàng đáng thương này đã phát điên khi không biết thân biết phận mình lại đithích Xôphia, con gái cụ lớn Anh ta mơ tưởng ngày mình sẽ thành danh, đeolon đại tá để sánh bước cùng nàng Nhưng anh ta cũng nhận rõ bi kịch củamình là không có tiền và sự bất công nơi cuộc đời là: tất cả những gì tốt đẹpnhất đều chỉ dành cho bọn tướng tá Chính vì vậy anh ta hóa điên và chỉ aoước về một cỗ xe tam mã phi nhanh hơn gió lốc mang anh ta ra khỏi thế giớinày Từ hai truyện ngắn này của N.V Gogol và Tsekhov, một câu hỏi đượcđặt ra: xã hội Nga như thế nào mà lại sản sinh ra những người điên vĩ cuồng

hoặc mơ tưởng hão huyền như vậy? Phải chăng xã hội đó quá tù đọng, trì trệ

và tẻ nhạt và con người phải nổi loạn để phá tan không khí nhàm chán trong

xã hội và lên tiếng cảnh tỉnh mọi người đang bằng lòng với cuộc sống vô vị

ấy Bệnh điên của Poprischin về thực chất chỉ là một cách nổi loạn đối với xãhội Qua cái nhìn của nhân vật Poprischin ta thấy cả xã hội Nga đầy nhữngxấu xa, trì trệ Bộ máy nhà nước quan liêu, con người sống luồn cúi Vì vậy,anh ta muốn tách mình ra khỏi những xấu xa trì trệ ấy Ngôn ngữ của mộtngười điên được nhà văn sử dụng rất hiệu quả để phê phán, đả kích gay gắtnhững trì trệ của cơ quan hành chính nhà nước và cả xã hội Nga lúc đó Nhânvật người điên đến đây được xây dựng với hành động phản kháng để hướngtới một xã hội tốt đẹp hơn

Ngoài ra, chúng ta còn phải kể đến tác phẩm Hoa đỏ của người điên (1883) của V.M Garshin Câu chuyện này kể về một người điên đêm đêm

trốn ra khỏi phòng bệnh của mình để thực hiện sứ mệnh ám sát những bônghoa anh túc màu đỏ Sở dĩ, anh ta căm ghét hoa đỏ bởi với những người điênmàu đỏ là hiện thân của cái ác nên cần phải tiêu diệt nó Và khi những bônghoa đỏ cuối cùng bị ngắt đi thì người điên ấy cũng lìa bỏ cõi đời

Trong các sáng tác của Bulgakov, mô tip người điên cũng xuất hiện

Trong tác phẩm Những quả trứng định mệnh, phát hiện thiên tài về “tia sáng

đỏ”, “tia sáng sự sống” của giáo sư Vladdimir Ipatievits Persicôv đã biến thànhđiên rồ, vì nó, ông phải trả giá bằng chính mạng sống của mình Tình cảnh của

giáo sư phẫu thuật Philip Prêoobragienxki trong Trái tim chó cũng tương tự

như vậy Bao phức tạp, phiền toái trong một thời gian ngắn đã làm bạc mái đầuông Sau ca cấy ghép thành công não người với thể xác chó để tạo ra gã côngdân – sinh vật đốn mạt Sarikôv cũng đã khiến cho ông ta phát điên Mô tip

người điên cũng xuất hiện trong tác phẩm Nghệ nhân và Margarita Nhà văn cho thấy chính cuốn tiểu thuyết về lịch sử cổ đại - kết quả của tài năng và tâm

huyết sáng tạo - lại là nguyên nhân khiến Nghệ nhân phải gánh chịu hàng loạt

tai họa, trước hết là bị điên Bulgakov cho thấy, chính áp lực trực tiếp của xãhội, của bầu không khí vô thần và sự ác ý của các nhà phê bình giáo điều đãdồn đuổi những kẻ tỉnh táo như Ivan, như nghệ nhân vào cảnh ngộ bi đát, bịmang tiếng bị điên Không những vậy, những áp lực đó còn làm tiêu tán ý thứcphản kháng, chống đối những lời gán ghép buộc tội vô căn cứ của họ Mô tip

“điên” được sử dụng trong tác phẩm vừa là cơ sở để cắt nghĩa những hànhđộng, sự kiện kì quái có nguyên nhân xã hội vừa là sự nhấn mạnh cái ý thức vềbản ngã của các nhân vật Các nhân vật luôn bày tỏ quan điểm của mình vềviệc đó: Berliôt khẳng định gã “giáo sư ngoại quốc bí hiểm là kẻ điên”.Xtơravinxki kết luận Bedơđômnưi mắc chứng “tâm thần phân lập”; Nghệ nhâncay đắng thừa nhận “Chúng ta hãy nhìn thẳng vào sự thật (…) - Cả tôi, cả anhđều là những người điên cả, chối cãi làm gì? ”; dưới mắt những vị hàng xómthóc mách, các nhân vật trong căn hộ số 50, nhà 302 – bis, phố Xađôvaia đúng

là điên khùng; sự nháo nhác, dơ dáng của đám người trần truồng, hổ thẹn trênphố sau đêm diễn của thầy trò Vôlanđ cũng… điên Có thể nói, mô tip “điên”

đã diễn tả toàn bộ khung cảnh nhốn nháo, xáo trộn, đầy khôi hài của Moskvadưới tác động của thế lực bóng tối

Tuy nhiên, mô tip điên thường được các nhà văn sử dụng như là một ẩn

ý nghệ thuật về con người Ý Nghĩa và giá trị của hình tượng “điên”,

“khùng”, “ngốc”, “dở hơi” của M.Cervantez, L Tolstoi, thậm chí cả trongnhững sáng tác của Dostoiepski hoàn toàn trái ngược với những gì nhà văn cốtình miêu tả Trên thực tế, Don Quijote không hề bị “khùng”, Mưskin cũngkhông “ngốc”, và Bêdukhôv càng chẳng hề khù khờ, đần độn Họ “điên”

mà tỉnh, bởi họ ý thức được tấn bi kịch tinh thần của thời đại và của chínhmình Sự ý thức về thân phận, về tình trạng bất lực của bản thân trước sự bấtcông phi lí của cuộc sống mới là “sự thật” tàn nhẫn và cay đắng nhất đối với

họ Càng tỉnh táo, những con người đó càng cảm thấy phẫn nộ, bất bình trước

sự đen bạc, tráo trở của lòng người Sử dụng mô tip “điên ” và hình tượng

“người điên”, các nhà văn đã tạo ra cơ sở hợp lí để vừa gia tăng yếu tố huyền

bí trong mỗi nhân vật, vừa mở rộng và gắn kết các nhân vật vào những mốiquan hệ chồng chéo hết sức phức tạp trong các truyện ngắn hoặc tiểu thuyết.Trong tư cách “người điên”, các nhân vật dường như mới có những mối liênkết vô hình, khó giải thích với thế giới bên kia Họ bị ám ảnh, hoặc có nhữnggiấc mơ kì lạ để tiếp tục phần mạch dở dang của các tuyến truyện Hệ quảtrực tiếp của mô tip điên là mô tip “sự cô độc” và “bị săn đuổi” trong cuộcđời nhiều đắng cay thăng trầm của các nhân vật

Như vậy, hình tượng nhân vật điên là một loại hình tượng đặc biệt Quanhân vật người điên, các tác giả có thể chuyển tải những suy tư của mình vềcuộc đời, về những vấn đề của xã hội Đồng thời từ cái nhìn của nhân vậtngười điên, người đọc có thể suy ngẫm, liên tưởng rất nhiều về cuộc đời màđôi khi lí trí của những đầu óc tỉnh táo luôn tìm cách né tránh Không nhữngvậy, qua những chấn động tâm lí của nhân vật người điên, các nhà văn có thể

mở rộng phạm vi phản ánh hiện thực trong tác phẩm Đó không chỉ là chỉ làthế giới đời thường mà còn là một thế giới đầy bí ẩn trong tâm thần rối loạngiữa ý thức và vô thức, giữa cõi điên và cõi tỉnh, giữa lí trí và phi lí trí đầy bí

ẩn mà một nhân vật tỉnh táo không thể dẫn độc giả bước đến ranh giới ấyđược Thế giới trong mắt người điên sẽ trở nên bất thường và những cảm xúccủa họ thường dồn dập khó tả Sự hấp dẫn của văn chương khi miêu tả conngười bình thường vốn đã lôi cuốn rung cảm nghệ thuật lớn lao Nhưng khimiêu tả con người điên loạn, nhà văn còn tạo ra trong lòng độc giả nhiều cảmxúc ấn tượng hơn nữa về con người và cuộc đời nhiều hơn nữa Tiếp xúc vớikiểu nhân vật người điên, các độc giả luôn có cảm xúc đặc biệt khiến họ liêntưởng đến những biến động mạnh mẽ trong tâm hồn con người