ĐẶC điểm NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN PHẠM HOA

Góp phần tạo nên tiếng nói văn nghệ thời kì đổi mới phải kể tới những tên tuổi gạo cội như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Lê Lựu, và tiếp đó là Nguyễn Huy Thiệp, Lê Minh Kh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Bích Thu

HÀ NỘI - 2015 LỜI CẢM ƠN

Bằng sự tri ân sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn Phó giáo sư – Tiến sĩ Nguyễn Bích Thu, người đã tận tình chỉ bảo và hướng dẫn tôi trong suốt quá

trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới các thầy cô giáo Khoa Ngữ Văn, thầy cô giáo tổ bộ môn Văn học Việt Nam hiện đại - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã nhiệt tình giảng dạy và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong thời gian học tập và nghiên cứu tại trường Xin chân thành cảm ơn phòng sau Đại học, Khoa Ngữ văn, Thư viện khoa Ngữ văn, Thư viện trường ĐHSP Hà Nội

đã tạo điều kiện giúp đỡ và cung cấp tài liệu cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu.

Cảm ơn nhà văn Phạm Hoa đã luôn ưu ái dành cho tôi những chia sẻ về cuốn sách mới nhất, nguồn tư liệu mới nhất.

Xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Ban giám hiệu trường THPT Cộng Hòa – Lạc Sơn – Hòa Bình cùng toàn thể đồng nghiệp, bạn bè đã động viên, giúp đỡ tôi suốt những ngày tháng qua.

Tôi xin gửi lời tri ân tới bố, mẹ hai bên cùng những người thân trong gia đình đã luôn sát cánh bên tôi, luôn ủng hộ tôi.

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Sau 1975, khi lịch sử đất nước sang trang, nền văn học Việt Nam cũng

chuyển sang một bước ngoặt mới Đại hội VI của Đảng và tiếp đó là Nghị quyết của

Bộ Chính trị về văn hóa văn nghệ đã khơi nguồn dân chủ cho văn học phát triển

theo hướng “đổi mới tư duy” Nhờ thế, đời sống văn chương trở nên phong phú, sôi

động và đã xuất hiện những sáng tác mới hướng tới các giá trị chân – thiện – mỹ

Nền văn học thời kì đổi mới đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể cả về mặt nội dung và hình thức, góp phần không nhỏ vào việc thể hiện bức tranh muôn màu của cuộc sống con người hôm nay Góp phần tạo nên tiếng nói văn nghệ thời kì đổi mới phải kể tới những tên tuổi gạo cội như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Lê Lựu, và tiếp đó là Nguyễn Huy Thiệp, Lê Minh Khuê, Bảo Ninh, Phạm Thị Hoài … Trong số đó không thể không nhắc đến sự hiện diện của Phạm Hoa – nhà văn quân đội xuất hiện với những truyện ngắn gây ấn tượng Mặc dù không được chú ý ngay từ đầu như một số nhà văn cùng thời nhưng với quá trình lao động sáng tạo bền bỉ, đầy nội lực, Phạm Hoa đã cho ra mắt bạn đọc những trang

viết mang dấu ấn cá nhân, đặc biệt với tập truyện ngắn Đùa của tạo hóa.

1.2 Phạm Hoa sinh năm 1952, là một trong những gương mặt nổi bật của đội

ngũ những nhà văn mặc áo lính và rộng ra của văn học Việt Nam sau 1975 Ông xuất hiện trên văn đàn khoảng những năm đầu của thập niên bảy mươi của thế kỉ

XX Truyện ngắn đầu tiên của ông là Những chùm hoa một màu in trên báo Phụ

nữ năm 1973.Với sự lao động nghiêm túc, cho đến nay nhà văn đã cho ra đời 7 tập

truyện ngắn: Ngày không bình thường (Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, 1984);

Tiếng chim (Nhà xuất bản Tác phẩm mới, cùng Hoàng Minh Thắng, 1985 ); Đừng quên mùa hoa săng lẻ (Nhà xuất bản Phụ nữ, 1987); Mỗi thời của họ (Nhà xuất

bản Quân đội nhân dân, 1993); Đùa của tạo hoá (Nhà xuất bản Công an nhân dân, 1996); Truyện ngắn Phạm Hoa (Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, 2001); Và gần đây nhất là Truyện ngắn Phạm Hoa (Nhà xuất bản Hội Nhà văn, 2012) Ngoài ra ông còn viết Miền xa thẳm (tiểu thuyết, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, 2002),

bút kí Thuyền lên Thạch Hãn (2015) Phạm Hoa là một nhà văn gặt hái được thành

công với những giải thưởng: Tặng thưởng truyện ngắn hay của Tạp chí Văn nghệ

quân đội, 1979, giải nhì cuộc thi truyện ngắn do Tạp chí Văn nghệ quân đội tổ chức

năm 1981; Giải ba cuộc thi truyện ngắn Báo Văn nghệ năm 1991; Tặng thưởng của

Hội Nhà văn Việt Nam năm 2003 Gần đây nhất, tháng 8 năm 2015, ông đạt giải

nhất với bút kí Thuyền lên Thạch Hãn trong cuộc vận động sáng tác văn học về đề

tài Giao thông vận tải do Hội nhà văn và Bộ Giao thông vận tải tổ chức Đặc biệt

các tác phẩm của ông còn được chuyển thể thành phim truyền hình (Mỗi thời của

họ), chuyển thể thành kịch bản sân khấu (Miền xa thẳm, gắn với bài hát rất nổi

tiếng của nhạc sĩ Đức Trịnh, bài hát được viết cho cuốn tiểu thuyết này), tác phẩm

Ngày không bình thường được chuyển thể sang sân khấu truyền hình.

1.3 Dù số lượng tác phẩm không thật đồ sộ nhưng những sáng tác của Phạm

Hoa đã được công chúng đón nhận trên nhiều bình diện khác nhau Ông sáng tác cả tiểu thuyết và truyện ngắn, nhưng truyện ngắn mới là thể loại sở trường, đem đến cái nhìn đa chiều về những vui, buồn trong chiến tranh hay trong thời bình, chủ yếu

ở những góc khuất riêng tư không phải dễ chạm tới của con người Đặc biệt về phương diện nghệ thuật, Phạm Hoa luôn có ý thức đổi mới và thể nghiệm không ngừng Truyện ngắn Phạm Hoa đi vào lòng người một phần cũng chính bởi những

đặc trưng nghệ thuật độc đáo Với những lý do trên chúng tôi đã chọn Đặc điểm

nghệ thuật truyện ngắn Phạm Hoa làm đối tượng nghiên cứu.

2 Lịch sử vấn đề

Từ khi xuất hiện trên văn đàn Việt Nam, đặc biệt là từ sau 1975, truyện ngắn của Phạm Hoa đã được giới nghiên cứu phê bình văn học và độc giả chú ý Điều đó chứng tỏ truyện ngắn Phạm Hoa có sức hút khá lớn

Phân tâm học vốn là một lĩnh vực đắc địa để thể hiện tính cách nhân vật và thị hiếu độc giả Sự vận dụng những yếu tố tích cực của phân tâm học (từ S.Freud đến C.G.Jung…), trước hết ở các kiểu loại mặc cảm là một thủ pháp nghệ thuật độc

đáo để xây dựng tác phẩm Nhận xét về truyện ngắn Đùa của tạo hóa ở phương diện sử dụng học thuyết Phân tâm học, nhà nghiên cứu Hồ Thế Hà với bài viết “Từ

cái nhìn tham chiếu phân tâm học qua một số truyện ngắn hiện đại Việt Nam” cho

rằng “Đùa của tạo hóa của Phạm Hoa là truyện ngắn xuất sắc về kiểu mặc cảm

Œdipe qua hình tượng người mẹ quá yêu con đến “bệnh hoạn” mà ganh ghét với Loan – cô dâu xinh đẹp nhất làng do bà dày công kén chọn” Trong bài viết đó tác

giả cũng chỉ ra sự dự phần có tác dụng to lớn của yếu tố giấc mơ đối với việc sử

dụng Phân tâm học trong các sáng tác: “Đùa của tạo hoá của Phạm Hoa, Người

suy tư của Phạm Thị Hoài, trong nhiều truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, Võ

Thị Hảo, Đỗ Hoàng Diệu… thể hiện giấc mơ như là một thủ pháp nghệ thuật rất

thành công Bà Thuận (Đùa của tạo hoá) luôn mơ trong cơn hưng phấn đặc biệt,

khiến bà như mệt lả vì ức chế” [72].

Trong chuyên luận “Văn xuôi Việt Nam sau 1975”, nhà nghiên cứu Nguyễn

Thị Bình nhắc đến nhà văn Phạm Hoa ở cái nhìn khái quát nhất trong mối tương

quan với các tác giả khác Ở phương diện những vấn đề sinh hoạt thế sự trong các

tác phẩm, nhà nghiên cứu nhận định: “Bước qua lời nguyền (Tạ Duy Anh), Đùa

của tạo hóa (Phạm Hoa), Đất quên, Những bài học nông thôn (Nguyễn Huy

Thiệp) … là vấn đề nhân cách tự do trong mối quan hệ cá nhân – cộng đồng” [11,

tr 21] Về giọng điệu, một phương diện độc đáo góp phần nhận ra phong cách của

nhà văn, nhà nghiên cứu nhấn mạnh: “Giọng trần thuật lạnh lùng, khinh bạc, những

chi tiết tự nhiên chủ nghĩa ở Nguyễn Huy Thiệp, Đào Hiếu, Phạm Hoa” [11, tr53]

Qua đó, có thể nhận thấy cái khác biệt, cách tân mới mẻ ở phương diện nghệ thuật

mà Phạm Hoa hướng tới đã góp phần tạo nên dấu ấn của nhà văn trong nền văn xuôi đương đại

Nhà văn Hữu Đạt đã viết lời bình về Phạm Hoa trong cuốn Nhà văn quân

đội, kỷ yếu và tác phẩm: “Anh là nhà văn luôn trăn trở đi tìm những hướng mới

trong sáng tạo” Ở bài viết này, Hữu Đạt cũng nhắc tới thể loại mà Phạm Hoa dành

nhiều thời gian tâm huyết nhất “Sở trường của anh là viết truyện ngắn” Từ đây tác

giả khẳng định sự đổi mới trong các chặng đường sáng tác của Phạm Hoa, một sự

nỗ lực không ngừng để tìm kiếm sự cách tân mới mẻ trong hành trình sáng tác của

ông “Một chặng đường mười năm 1981 – 1991 là một chặng đường thể nghiệm

hướng đi và những phát hiện của mình Năm năm tiếp sau những định hướng ban đầu bắt đầu rõ nét để định hình cho một phong cách” Hơn hết, những dấu hiệu của

sự đổi mới đó, trước hết hướng tới cuộc đời, hướng tới con người: “Những trăn trở

về nghề văn cũng như những trăn trở về cuộc đời bạn đọc dễ nhận thấy ở những truyện ngắn anh đã cho xuất bản” [15, tr107].

Tình thế (hay tình huống) là yếu tố quan trọng trong truyện ngắn Nó góp phần tạo nên sự xuyên suốt của mạch truyện ngắn, từ đó hình thành điểm nhấn không thể thiếu trong truyên ngắn Là một nhà văn khá dụng công trong việc xây dựng những tình huống truyện, Phạm Hoa xây dựng nên những tình huống độc đáo trong các sáng

tác của mình Nhà văn Nguyễn Minh Châu đã có những nhận xét rất tinh tế về tình thế trong truyện ngắn Ngày không bình thường ở bài viết “Tình thế xảy ra truyện”

trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội số 5/ 1982: “Tôi rất thích cái tình thế xẩy ra trong

truyện ngắn này (Ngày không bình thường) … Thử hỏi không có chuyện đọc thư qua

máy điện thoại thì còn đâu cái truyện ngắn này?” Vì vậy, với truyện ngắn Ngày

không bình thường, bạn đọc có thể hiểu một phần cuộc đời của những cô thanh niên

xung phong qua tình huống đặc biệt mà Phạm Hoa đã dựng nên

Nhà văn Nguyên Ngọc đã nhận xét rất ngắn gọn nhưng cô đọng và hàm súc

về truyện ngắn Đùa của tạo hóa: “Truyện viết rất giỏi Đầy sự sống, mạnh mẽ,

sinh sôi Là một truyện lạ trong dòng truyện chung hiện nay Như bài ca, có đau đớn, như lời ngợi ca sự sống Hay!” [4, tr207] Điều đó bạn đọc cũng thấy rất rõ

ràng khi đọc truyện ngắn này Với truyện ngắn này, tên tuổi Phạm Hoa thực sự đã trở nên quen thuộc với độc giả

Nghệ thuật xây dựng nhân vật luôn là một thủ pháp nghệ thuật đặc biệt để lại

ấn tượng của bạn đọc Phạm Hoa đã thể hiện rất tốt điều đó trong truyện ngắn Đùa

của tạo hóa Nhà văn Lê Minh Khuê đã nhận xét: “Cái giỏi của tác giả là xây

dựng được những nhân vật thật rõ nét Có thể hình dung được bà mẹ chồng khốn khổ vì ghen tức, cô con dâu nanh nọc không hề “thua chị kém em” Không thiên về

lối diễn giải, kể lể, Phạm Hoa mang đến cho bạn đọc sự mới mẻ ở khả năng mô tả

đời sống với “Nhân vật thiên về hành động Không có quá trình phân tích tâm lý

bên trong để chuẩn bị cho hành động” Từ đó Phạm Hoa mở rộng biên độ không

gian của truyện ngắn, mang lại cho bạn đọc sự gần gũi, quen thuộc trong cuộc sống

thường nhật: “Chuyện xảy ra muôn đời, ở mọi nơi chứ không hẳn ở xứ ta: con

người đáng lẽ sống và hưởng cái mà thượng đế đã cho Nhưng rồi cứ trào lên, cứ sôi lên, tràn cả sang phần người khác và nếu không được thì tự mình đốt mình và đốt cháy cả thiên hạ Thế rồi cứ loanh quanh luẩn quẩn làm khổ nhau, buộc chân nhau, kéo nhau cùng rơi xuống hố Chuyện thường ngày ở xứ ta” [4, tr207].

Về hình ảnh những người phụ nữ trong sáng tác của Phạm Hoa, nhà nghiên

cứu Lý Hoài Thu trong bài viết “Phạm Hoa trong vòng đua với Trò đùa của tạo

hóa” đã nhận xét “Đối với Phạm Hoa, cái đẹp của một đời sống trần thế tồn tại ngay trong sự hoàn hảo về mặt thể chất của người phụ nữ” Nhận diện rõ ràng điều

đó, nhà văn luôn đặt hình ảnh người phụ nữ là nhân vật trung tâm Phạm Hoa dành rất nhiều sự quan tâm tới số phận những người phụ nữ, cả trong thời chiến lẫn thời

bình“Ngay từ những truyện ngắn đầu tay của mình, Phạm Hoa đã có ý thức lấy số

phận người phụ nữ làm tâm điểm để phát hiện những dao động bất thường của cuộc sống” Ở bài phỏng vấn “Gặp tác giả Đùa của tạo hóa – Phạm Hoa”, Lý

Hoài Thu tâm sự “Không phải ai cũng đau đớn, vật vã với quá khứ như thế hệ các

anh đâu! Nhưng nhìn vào lớp trẻ bây giờ nhiều người thấy buồn, một số ít thấy lo lo… bởi vì quá khứ nào rồi cũng tham dự một cách tích cực vào đời sống hiện tại”

[67, 267] Qua đó bạn đọc có thể hình dung rõ ràng về sự trải nghiệm sâu sắc của nhà văn, luôn đi sâu, đi sát với mỗi bước đi của cuộc đời Đặc biệt hơn cả, Phạm Hoa luôn dành những trang viết của mình để thấu hiểu những nỗi đau đớn, cay cực của người phụ nữ thời nay và viết về họ với tất cả sự ngậm ngùi, xót xa

Nhà văn Nguyễn Trí Huân đã phát biểu trực tiếp “Trong số các nhà văn

quân đội, tôi đọc kĩ nhất, và hầu như anh ấy viết cái gì tôi cũng đọc, đó là nhà văn Phạm Hoa”, và lý giải “vì Phạm Hoa có một cái rất quý như thế này, đó là cái chất nghệ sĩ, cái tinh tế và cái ngẫu hứng của anh, đặc biệt khi miêu tả những tâm trạng, những trạng huống tình cảm của con người” Cái sâu sắc, tinh tế, ngẫu hứng một

phần có được là thuộc về bản năng con người Nhưng rõ ràng phần nhiều chính là

thuộc về sự trải nghiệm đáng quý mà Phạm Hoa có được Với vốn sống dày dặn,

Nguyễn Trí Huân nhấn mạnh: “Tôi tin rằng, sau thời gian mực thước trong công

tác quản lí, anh sẽ trở lại với sự tinh tế, cái ngẫu hứng trong sáng tạo văn học” Từ

đó bạn đọc và chúng tôi cũng tin rằng “anh sẽ làm được điều gì đó cho văn học,

đặc biệt là với đề tài viết về lực lượng vũ trang và chiến tranh Cách mạng” [71].

Nhà văn Ma Văn Kháng đánh giá cao sự xây dựng các chi tiết nối tiếp nhau trong truyện ngắn Đùa của tạo hóa: “Các chi tiết dồn dập cùng chung một tổng thể

nhất quán, lại khá đặc sắc, nhằm thật tập trung vào khai thác cái bản thể phồn thực của con người Những đoạn tả cái đẹp đàn bà và đời sống vợ chồng đam mê, những tâm trạng bức bối, dồn nén, cảm giác theo tôi là rất khá Chi tiết, cái vấn đề mà nó đặt

ra, hình như là không vượt ra khỏi được câu chuyện đàn ông – đàn bà và cái tồi tệ đốn mạt của thói ích kỷ, quá quắt, nói chung là cái quái trạng của con người biệt dị”

Chính vì thế, ông khẳng định: “truyện gây ấn tượng vũ bão, khốc liệt” [4, tr208].

Đối với bạn đọc, khi tiếp nhận truyện ngắn Phạm Hoa lại ấn tượng bởi sự

nhẹ nhàng trong những trang văn của nhà văn Vũ Hùng (Giám đốc Nhà hát Quân

đội) sau khi đọc truyện ngắn Phạm Hoa đã chia sẻ: “Chưa biết tác giả nên tôi rất là

thích câu chuyện với cách hành văn dịu dàng, mềm mỏng, đọc mà thích, nghe cứ ngấm” Ấn tượng hơn cả trong phương diện nghệ thuật mà Vũ Hùng nhấn mạnh

phải kể đến phương thức xây dựng nhân vật của Phạm Hoa: “Các nhân vật để lại

cho tôi những ấn tượng đậm nét, nhất là các nhân vật nữ” [71].

Là một trong những cây bút có khá nhiều những cách tân, Phạm Hoa được

nhắc đến ở khía cạnh nhân vật người kể chuyện Tác giả Nguyễn Thị Bích trong bài

viết “Đổi mới nhân vật kể chuyện trong truyện ngắn sau 1975” nhận xét “Người kể

chuyện có thể là người chứng kiến câu chuyện như Cún của Nguyễn Huy Thiệp,

Đùa của tạo hóa của Phạm Hoa”[9, tr18] Người kể chuyện trong tác phẩm Đùa của tạo hóa đã góp phần tạo nên một câu chuyện khách quan, như một câu chuyện

ngoài đời sống, được tác giả dựng nên trên trang văn một cách chân thực, sắc nét

Nhà văn Trung Trung Đỉnh trong bài viết “Thái Bá Lợi – Viết văn như

uống rượu” viết: “Nhóm bạn chơi của tôi hồi ấy được anh em gọi là “cánh rừng

phía Tây” gồm có tôi, Thái Bá Lợi, Nguyễn Trí Huân và Phạm Hoa Nhóm chúng tôi chủ trương sống thoáng, tự do, “gió chiều nào che chiều đó”, nếu không che được thì “cuốn theo chiều gió” luôn, lấy vui làm gốc” [18, tr12] Bằng tình bạn,

tình đồng chí, tình đồng nghiệp, Trung Trung Đỉnh đã chạm tới nét đời riêng rất thực của Phạm Hoa Từ đó, nhà văn cũng chia sẻ cho bạn đọc những tư liệu đáng

quý về ông: “Phạm Hoa gốc gác lái xe Trường Sơn, đầu bù, tóc rối, viết văn rất

hay vì có nhiều vốn sống hay về lính lái xe Trường Sơn, lại hóm hỉnh và tài tử” [18,

tr12] Trân trọng những trải nghiệm sâu sắc trong cuộc đời người lính đã trải qua, Phạm Hoa đã dành nhiều trang viết của mình cho những người lính Trường Sơn anh dũng thời kháng chiến chống Mỹ, cứu nước

Tất cả những bài viết về Phạm Hoa đã kể ở trên mới chỉ dừng lại ở phạm vi một bài báo hoặc những ý kiến, những đánh giá khái quát nằm trong các chuyên luận nghiên cứu Cho đến thời điểm này, chưa có một công trình nghiên cứu nào mang tính chuyên sâu về truyện ngắn của Phạm Hoa Các bài viết và ý kiến trên đây

là những gợi ý để chúng tôi tiếp cận và đi sâu nghiên cứu, nhận diện Đặc điểm

nghệ thuật truyện ngắn Phạm Hoa.

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Phạm Hoa

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn giới hạn phạm vi nghiên cứu ở thể loại truyện ngắn của Phạm Hoa

và tập trung vào 5 tập truyện sau:

- Ngày không bình thường (Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, 1984);

- Đừng quên mùa hoa săng lẻ (Nhà xuất bản Phụ nữ, 1987);

- Mỗi thời của họ (Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, 1993);

- Đùa của tạo hoá (Nhà xuất bản Công an nhân dân, 1996);

- Truyện ngắn Phạm Hoa (Nhà xuất bản Hội nhà văn, 2012).

Ngoài ra, khi nghiên cứu, chúng tôi vẫn mở rộng phạm vi khảo sát của luận văn trên một số sáng tác của các nhà văn khác như: Nguyễn Huy Thiệp, Ma Văn Kháng, Sương Nguyệt Minh, Hòa Vang, Lại Văn Long…

5 Đóng góp của luận văn

- Nhận diện những đặc sắc về phương diện nghệ thuật truyện ngắn Phạm Hoa, từ đó ghi nhận đóng góp của truyện ngắn Phạm Hoa với văn học về đề tài chiến tranh và người lính nói riêng và văn học Việt Nam đương đại nói chung

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu tác giả văn học

- Phương pháp phân tích tác phẩm văn học

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp tổng hợp

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, phần nội dung của luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Truyện ngắn Phạm Hoa trong dòng chảy truyện ngắn Việt Nam

sau 1975 và hành trình sáng tác

Chương 2: Nhân vật, cốt truyện và kết cấu trong truyện ngắn Phạm Hoa Chương 3: Điểm nhìn, ngôn ngữ và giọng điệu trong truyện ngắn Phạm Hoa.

NỘI DUNG Chương 1 TRUYỆN NGẮN PHẠM HOA TRONG DÒNG CHẢY TRUYỆN NGẮN

VIỆT NAM SAU 1975 VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC

1.1 Truyện ngắn Phạm Hoa trong dòng chảy truyện ngắn Việt Nam sau 1975

1.1.1 Khái lược về thể loại truyện ngắn

Theo Pautôpxki: “truyện ngắn là một truyện viết ngắn gọn, trong đó cái

không bình thường hiện ra như một cái gì bình thường” [Dẫn theo Bùi Việt Thắng,

61, 451] D.Gronopxki trong sách Đọc truyện ngắn nhận định: “Truyện ngắn là một

thể loại muôn hình muôn vẻ, biến đổi không ngừng” Có thể nói, thuật ngữ truyện

ngắn có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau Chúng ta có thể biết đến định nghĩa

truyện ngắn từ một vài nguồn sau đây: Theo Từ điển văn học “Truyện ngắn là hình

thức tự sự loại nhỏ; truyện ngắn khác với truyện vừa ở dung lượng nhỏ hơn, tập trung mô tả một mảnh của cuộc sống: một biến cố hay một vài biến cố xảy ra trong một giai đoạn nào đó của đời sống nhân vật, thể hiện một khía cạnh nào đó của đời sống nhân vật, thể hiện một khía cạnh nào đó của vấn đề xã hội” [Dẫn theo Bùi

Việt Thắng, 60, tr.137] Trong 150 thuật ngữ văn học, truyện ngắn được xác định là

“thể tài tác phẩm tự sự cỡ nhỏ, thường được viết bằng văn xuôi, đề cập đến hầu hết

các phương diện đời sống con người và xã hội” Ở định nghĩa đó, truyện ngắn được

nhấn mạnh với nét nổi bật là “sự giới hạn về dung lượng, tác phẩm truyện ngắn

thích hợp với người tiếp nhận (độc giả) đọc nó liền mạch không nghỉ” [5, tr.359]

Như vậy, các định nghĩa trên đã bổ sung cho nhau để làm nổi bật những nét đặc trưng cơ bản nhất của truyện ngắn

Khi đề cập đến thể loại truyện ngắn, một số nhà nghiên cứu cũng đưa ra những liên tưởng độc đáo, thú vị Nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng nhận xét:

“Truyện ngắn như một “trinh sát viên” đã trườn tới, đột vào các ngõ ngách sâu

nhất của đời sống để khám phá và phát hiện…Giống như loại kính hiển vi có độ

phóng cực mạnh, truyện ngắn giúp chúng ta nhìn sâu hơn và thấy rõ ràng hơn cuộc sống của con người trong những biểu hiện phong phú và phức tạp nhất của tư tưởng, tình cảm và tâm lí” [61, tr.12] Qua đó bạn đọc dễ dàng nhận ra sự sâu sắc ở

phương diện con người, cuộc sống mà thể loại truyện ngắn mang đến

Nhà nghiên cứu Vũ Tuấn Anh cho rằng lý do để thể loại truyện ngắn “lên

ngôi”, trở thành mũi nhọn của văn xuôi hiện nay là bởi “Sự hàm súc, cô đọng, sự khai thác theo chiều sâu số phận và nội tâm con người, tính tập trung của chủ đề và triết lí, những gợi mở…tạo cho truyện ngắn hiện nay một chất lượng mới vượt ra

ngoài cái khung chật hẹp của thể loại” [2, tr.31] Tác giả cho chúng ta nhận ra dáng

vẻ mới mẻ, có chiều sâu, càng ngày càng được mở rộng biên độ của thể loại truyện ngắn, như một thể loại rất có triển vọng trong đời sống văn học thời kỳ đổi mới và hội nhập

Nhà nghiên cứu Bích Thu trong một bài viết đã ghi nhận: “Với đặc trưng cơ

bản của thể loại, truyện ngắn đã tạo cơ sở cho sự thay đổi quan niệm nghệ thuật về con người…Văn học sau 1975, nhất là ở truyện ngắn đã đề cập đến vị trí và giá trị

của con người cá nhân” [64, tr34] Tác giả cũng chỉ ra những đặc trưng cơ bản của

hình tượng con người trong các tác phẩm thời kỳ đổi mới: “Trên địa hạt truyện

ngắn, nhà văn đã khắc họa chân dung những con người vừa đẹp đẽ, cao thượng, vừa đời thường, trần thế, luôn khao khát cái đẹp và hướng tới cái thiện" Con người

trong văn học đương đại vì thế không còn giản đơn, nguyên phiến mà đã có phần

xấu – tốt, thiện – ác hoà trộn lẫn nhau Từ đó, nhà nghiên cứu khẳng định “Đó

chính là nét nổi bật mang đậm ý nghĩa nhân văn khi nhìn nhận con người, tạo nên tiếng nói đa thanh trong truyện ngắn hôm nay” [64, tr.35] Như vậy, sự thay đổi,

cách tân táo bạo trong thể loại truyện ngắn đương đại đã làm độc giả cảm nhận rõ ràng cuộc sống thật gần gũi đang chảy trôi trong dòng mạch truyện ngắn với hình ảnh những con người rất thật, rất quen thuộc

Tựu chung, có thể nhận thấy rõ ràng truyện ngắn là một thể loại năng động,

dễ bắt kịp với nhịp thở của cuộc sống đương đại, truyện ngắn có thể kịp thời phản ánh các vấn đề của cuộc sống một cách nhanh nhất, cập nhật tình hình thời sự nóng

hổi nhất Vì là một thể loại năng động cho nên truyện ngắn hiện nay mang trong mình nhiều dấu hiệu mới, nhiều biến đổi, cách xây dựng truyện ngắn đa dạng hơn,

xu hướng cách tân, đổi mới trong hình thức diễn đạt, mang đến những điều mới mẻ trong sự tiếp nhận đối với bạn đọc Truyện ngắn đã mang đến cho bản thân thể loại những giá trị mới mẻ, riêng biệt Mỗi truyện ngắn sẽ là một dấu ấn khó phai mờ trong lòng độc giả Tạo được dấu ấn riêng biệt đó chính là do chiều sâu tiềm ẩn mà thể loại truyện ngắn mang lại cho bạn đọc Vì vậy, truyện ngắn luôn là lựa chọn hàng đầu cho độc giả mọi thời đại, đặc biệt ở cuộc sống vận động không ngừng nghỉ ngày hôm nay

1.1.2 Truyện ngắn Phạm Hoa trong bối cảnh truyện ngắn Việt Nam đương đại.

Được cổ vũ bởi làn gió mới dân chủ và cởi mở của Đảng, nhiều văn nghệ sĩ

đã chân thành chia sẻ những tâm tư, suy nghĩ về văn nghệ Nguyên Ngọc đề nghị

“phát huy đầy đủ chức năng xã hội của văn học nghệ thuật” và khắc phục “thói

quen chỉ nói một chiều” [47] Sau này, khi trò chuyện về công việc sáng tác của

mình, ông nói “Tôi cần tìm cho mình một ngôn ngữ nghệ thuật khác” Nguyễn Khải

cũng ý thức rất rõ về việc phải tự đổi mới ngòi bút, nhà văn tự nhận“từ 1955 đến

1978, tôi sáng tác theo một cách, từ 1978 đến nay, theo một cách khác” Tác giả

của Cửa sông, Dấu chân người lính, Mảnh trăng cuối rừng đề nghị “Hãy đọc lời

ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh họa” [13].

Và từ đó, lớp người viết xuất hiện từ sau Đại hội Đảng VI tạo nên ấn tượng

rõ rệt về một tinh thần thẩm mĩ mới với các tên tuổi Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Bảo Ninh, Tạ Duy Anh, Phan Thị Vàng Anh, Hồ Anh Thái, Lê Minh Khuê, Chu Lai, Thái Bá Lợi, Nguyễn Trí Huân, Phạm Hoa… Với Phạm Hoa, quan niệm

“nhà văn – chiến sĩ” đã được ông nới rộng cùng với việc quan niệm cho đúng hơn

bản chất, chức năng của văn chương Tính tích cực xã hội của văn học vẫn được coi trọng, đồng thời bản chất thẩm mĩ được quan tâm hơn trước Nhà văn đã nhập cuộc bằng cả nhiệt tình và tư tưởng riêng, khẳng định giá trị của kinh nghiệm cá nhân Phạm Hoa trước khi cầm bút là anh chiến sĩ lái xe ở cung đường Trường Sơn, và

cùng với khẩu súng, ngọn bút trên tay đã làm nhiệm vụ chiến đấu Hơn ai hết, ông hiểu rõ cái khó khăn của người lính để đánh đổi lấy cái từng trải, già dặn của một cây bút quân đội.

Sau năm 1975, truyện ngắn đã và đang là trung tâm thu hút sức sáng tạo của các thế hệ cầm bút, là thể loại sở trường của nhiều nhà văn, người đến trước, kẻ đến

sau, tập hợp thành một lực lượng hùng hậu Nhà nghiên cứu Bích Thu chỉ ra: “Văn

xuôi đã có những khởi sắc và những “tín hiệu mới” Chưa bao giờ trên thị trường

sách lại ồn ào, náo nhiệt như những năm vừa qua” [65, tr.52] Có thể nói đến những

phong cách văn chương với nhiều cá tính sáng tạo Đó là Nguyễn Minh Châu luôn trăn trở và tha thiết trên mỗi trang văn, một Nguyễn Khải ưa thích triết luận với những tác phẩm giàu chất triết lý, một Nguyễn Huy Thiệp với những câu văn khô lạnh mà đầy xao động và ẩn ức bên trong, một Phạm Thị Hoài sắc sảo đến mức

“đanh đá” của nghiệt ngã nhưng vẫn cháy bỏng tinh thần trách nhiệm xã hội… Còn

Phạm Hoa, ông vẫn tiếp nối nguồn cội của tình người ấm áp Trang văn Phạm Hoa hiện lên với đầy đủ những kiểu mẫu nhân vật đa dạng, từ những người lính anh hùng, dũng cảm, cao thượng đến những con người thực dụng, tính toán, đớn hèn của đời sống xã hội hiện đại Sáng tác của Phạm Hoa hướng đến những người lính, nhưng không ở đỉnh cao của những chiến công, mà rất đỗi bình thường, sâu lắng ở khía cạnh thường nhật của con người.Viết về những con người trong xã hội hiện đại, Phạm Hoa

hướng ngòi bút của mình chủ yếu đến những nhân vật phụ nữ, với những “vẻ đẹp đến

nao lòng, báo hiệu một sự chẳng lành, một điều bất ổn Sớm muộn gì tấm thân trinh

nữ ấy cũng phải chìm nổi giữa dòng xoáy cuộc đời [67, tr.105].

Nếu như văn học trước năm 1975 tránh nói đến những điều cấm kị, đề tài tính dục trong văn chương, về những góc khuất ẩn tàng đằng sau số phận mỗi con người, thì nay những điều đó đã thể hiện khá kín đáo, nhẹ nhàng trong những trang

viết của Phạm Hoa Chúng ta bắt gặp những tác phẩm mang màu sắc nhục thể: Đùa

của tạo hóa, Bia đời, Con thú, Mèo hoang… Chỉ có điều nó chưa đi đến cùng của

sự bạo liệt như những nhà văn sau này như Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Hoàng Diệu

Từ khi bước vào làng văn, Phạm Hoa đã dành được nhiều thiện cảm từ phía

bạn đọc và giới phê bình Ông đạt được nhiều giải thưởng ở các truyện ngắn Dô…

tá dô…ta, Ngày không bình thường, Đùa của tạo hóa Truyện ngắn của Phạm Hoa

hôm nay đi sâu vào những góc khuất sâu kín của con người, ông chú ý nhiều hơn

đến những nền tảng sâu xa trong phẩm chất của mỗi con người hiện đại Đó là “con

người ta tốt, giỏi thì ở đâu cũng thành người” Như vậy, trên văn đàn Việt Nam

hiện đại, tên của ông – Phạm Hoa đã trở nên quen thuộc và điều đáng nói là, càng ngày ông càng hé lộ những nét riêng, độc đáo trong thể hiện nghệ thuật tác phẩm, không chỉ tạo nên giá trị nhân bản sâu sắc, mà còn là hiệu ứng thẩm mỹ đối với người đọc

Cùng với những cây bút quân đội cùng thời, Phạm Hoa và những trang văn của ông đã góp phần làm nên diện mạo đa sắc màu của văn học Việt Nam đương đại trong quá trình đổi mới và hội nhập hôm nay

1.2 Hành trình sáng tác

1.2.1 Cuộc đời

Phạm Hoa tên khai sinh là Phạm Văn Hoa, sinh ngày 20 tháng 1 năm 1952 tại Vĩnh Yên, Vĩnh Lộc, Thanh Hóa - một vùng đất giàu truyền thống văn hóa và lịch sử Sau này ông lấy cái tên ngắn gọn Phạm Hoa làm bút danh của mình

Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống Cách mạng, bố ông là lão thành Cách mạng – ông Phạm Văn Hãnh Mẹ ông – bà Nguyễn Thị Bách một người nông dân chân chất Từ nhỏ, ông luôn sống hoang dã, hồn nhiên, chan hòa bên cỏ cây, thiên nhiên Ông sớm được tận hưởng những thú vui bắt chim, bắt cá

Đó chính là sự lí giải cho ngôn ngữ mang đậm chất thơ đặc sắc trong những trang văn Phạm Hoa sau này Các anh em trai của ông đều thành danh rất sớm Trong số bốn anh em, hiện tại có ba anh em sống ở Hà Nội, đều là trí thức, đặc biệt là PGS.TS ngôn ngữ Phạm Văn Hảo, hiện đang công tác tại Viện Ngôn ngữ học Phạm Hoa thể hiện tư chất văn chương từ rất sớm Năm học 1969- 1970, lớp 10, cuối cấp phổ thông lúc bấy giờ, ông đạt giải nhất cuộc thi học sinh giỏi toàn tỉnh, và được cử đi thi học sinh giỏi toàn miền Bắc (thi cùng Nguyễn Văn Thạc và Hoàng Nhuận Cầm) Sau đó, Phạm Hoa nhập ngũ (1970) Vào chiến trường ông trở thành

chiến sĩ lái xe trên tuyến đường Trường Sơn những năm chống Mĩ cứu nước Ông

đã tham gia chiến đấu nhiều năm ở đoàn 559 (sư đoàn 571) Chính khoảng thời gian tám năm này, ông đã chắt lọc được rất nhiều những kinh nghiệm từ chiến trường, từ trong bom đạn Sự trải nghiệm sâu sắc ấy mang đến cho Phạm Hoa những trang viết sâu sắc, chân thực, đầy sức lôi cuốn về hình ảnh những người lính chiến đấu trên cung đường Trường Sơn

Với sự ham mê kiếm tìm chất liệu cuộc sống cho sáng tác của mình, năm

1979, ông được cử đi học trường viết văn Nguyễn Du (khóa I) Không lâu sau đó ông được điều về làm phóng viên Chương trình phát thanh Quân đội nhân dân, ở tại

Hà Nội Sớm có duyên với nghề viết văn, năm 1978, ông làm Chánh văn phòng Hội Nhà văn Việt Nam Từ đây, ông dày công vun đắp cho công việc viết văn của mình thêm sắc sảo Công việc nối tiếp những đam mê, những gắn bó với nghề văn Sau

đó, ông làm Phó phòng Văn nghệ quân đội (năm 1993) Những năm sau này, ông làm Phó Cục trưởng Cục Tuyên huấn, Tổng Cục Chính trị

Năm 2012 ông về hưu và đang sinh sống tại Hà Nội Hiện nay ông là Uỷ viên Ban Thường vụ - Trưởng Ban Tuyên truyền - Thi Đua Hội Truyền thống Trường Sơn - Đường Hồ Chí Minh Việt Nam

Sau khi tạm gác công việc của một nhà quản lý, người đọc tiếp tục gặp lại Phạm Hoa ở cương vị của một nhà văn luôn trăn trở với những sáng tác hướng đến cái thật, cái đẹp và cái thiện

1.2.2 Quan niệm sáng tác

Trong cuộc đời của mình, Phạm Hoa đã đảm nhiệm rất nhiều vị trí khác nhau

ở các lĩnh vực chính trị, văn hóa, văn học nghệ thuật Tuy thế, dù có thời gian dài trong vai trò của một nhà quản lý văn nghệ quân đội, ông vẫn dành thời gian cho các sáng tác văn học Phạm Hoa sáng tác cả tiểu thuyết, truyện ngắn và bút ký nhưng truyện ngắn là thể loại gắn với thành tựu sáng tác của ông Bởi với Phạm

Hoa, truyện ngắn có “số chữ và sức khái quát rất lớn”, “hợp với những người

không có thời gian nhiều, hợp với những người như tôi Có giai đoạn làm phóng

viên, có giai đoạn làm quản lí” [71] Ông cho rằng: “Ngày nay thông tin được dồn

nén nên truyện ngắn phải như một linh kiện – vi mạch Dung lượng và hàm chứa - tôi nghĩ những điều đó rất quan trọng trong văn xuôi Tôi đã viết vài truyện ngắn mười trang mà dung lượng của cuốn tiểu thuyết hai trăm trang” [71] Điều đó

hướng tới sự ngắn gọn của thể loại truyện ngắn mà vẫn đủ lượng thông tin, cả về chất và lượng dành cho độc giả Cũng chính đó là một phần lí do mà Phạm Hoa hướng ngòi bút của mình vào thể loại này

Phạm Hoa dành nhiều tâm huyết với sáng tác và ông đã có những suy nghĩ

về nghề văn hết sức sâu sắc: “Viết văn là một cuộc đi tìm mình Tôi tìm mãi, tìm mãi

mà không rõ mình là ai! Để những cuốn sách viết ra không “vô vị”, mang đến cho người đọc thời nay một chút gì đó là những thách thức lớn nhất với tôi Cứ ảo tưởng, cứ “điếc không sợ súng” như trước đây còn đỡ Giờ đây cứ cầm bút là lại đắn đo…” [71] Ông luôn trăn trở trên mỗi trang văn Ông gửi gắm vào mỗi trang

văn những chiêm nghiệm, những đạo lí sâu sắc Tuy nhiên, ông không đao to búa lớn mà luôn nhẹ nhàng trong lối viết Bạn đọc bắt gặp cái bình thường của cuộc sống thường nhật khi tiếp xúc với trang văn của Phạm Hoa

Với Phạm Hoa, viết văn giống như một hành trình, không thể đoán định trước được điều gì Một hành trình chưa có bến đỗ Ông luôn hăm hở đi tìm cái đích

ở phía trước Sáng tác trong thời kì đổi mới từ sau năm 1986, cùng với những tác phẩm có sự thay đổi mạnh mẽ trong hướng tiếp cận chiến tranh từ góc nhìn nhân bản với tinh thần nhận thức lại một cách triệt để, Phạm Hoa đã mang đến cho bạn đọc những vấn đề của đời sống thế sự và đời tư Đời sống thế sự với biết bao nhiêu quan hệ phức tạp, chằng chịt, can hệ trực tiếp đến cuộc sống, nhân cách của mỗi người Từ đó ông đã chiêm nghiệm, gửi gắm chúng đến độc giả qua những trang viết của mình

Trong các tập truyện: Ngày không bình thường, Tiếng chim, Mỗi thời của

họ, Đùa của tạo hóa, Đừng quên mùa hoa săng lẻ, Phạm Hoa đã có ý thức hướng

ngòi bút đến chiều sâu của sự kiện và con người Là một nhà văn hết sức nghiêm túc, ông coi trọng sự trải nghiệm, như có lần ông tâm sự: “Còn trên phương diện

viết văn, tôi nghĩ trải nghiệm mới có vốn sống để viết […] Tưởng tượng và hư cấu

quan trọng thật nhưng vốn sống là chất liệu chủ yếu của văn học Nhà văn nào cũng phải sống thật, sống hết mình Điều đó mới có ý nghĩa quyết định Nhà văn quân đội cũng không ngoại lệ” Và từ đó ông nhấn mạnh vai trò không thể thiếu

của yếu tố vốn sống “Với tôi vốn sống là quan trọng số một trong quá trình viết

[48, tr.5]

Ông gửi gắm trong nhân vật của mình ý nghĩa của việc truyền đạt bộ môn

Văn học đến bạn đọc: “Dạy văn học là dạy cách làm người, dạy cư xử…”(Di căn) Hay lời tự bạch của Phạm Hoa trong cuốn Nhà văn quân đội kỷ yếu và tác phẩm:

“Hơn thế một tác phẩm, cái sau nên có cái mới, cái khác, cái vượt lên trên sáng tác

có trước đó Nếu không thà không viết còn hơn Viết mà không có gì cho người đọc (cái mới, cái riêng, cái hơn trước) ngang bằng sự làm khổ người đọc mà thôi” [15,

tr.106] Trong cuộc hành trình ấy, ông luôn mang đến cho bạn đọc sự mới mẻ, độc đáo trong cách tiếp cận hiện thực, đặc biệt ở trong hoàn cảnh chiến tranh Nếu ở

Ngày không bình thường là hình ảnh các cô gái thông tin trên đèo Văng Mu trong

khoảnh khắc khắc khoải chờ đợi tiếng gọi của tình yêu thì đến Tiếng chim chúng ta

thấy các cô gái hồn nhiên,vô tư, thánh thiện nhưng ở họ đã có chiều sâu tâm lí Bạn đọc chúng ta ám ảnh bới tiếng cười của Cúc Đó là tiếng cười của cô gái trong chiến tranh, tiếng cười vang xa, lắng sâu, rất đỗi không bình thường Bởi chiến tranh là sự thử thách, số phận của những con người trong chiến tranh mang chung nét bi hùng Sau chiến tranh mỗi người một số phận, một cuộc sống Nhưng kí ức về chiến tranh vẫn còn lại mãi như lời dặn dò của những người lính về sống cuộc đời sau chiến

tranh trong Đừng quên mùa hoa săng lẻ Tác giả đứng ở góc độ mới để nhìn lại

cuộc chiến đấu hôm qua, của cuộc sống hôm nay, nhằm gửi đến bạn đọc những thông điệp của mình Như vậy trên hành trình của mình, Phạm Hoa ý thức rất rõ về

sự mới mẻ, về chiều kích sâu sắc mà văn xuôi luôn hướng đến Rõ ràng, với ông:

Viết văn là một hành trình thăm thẳm – cái đích luôn ở phía trước.

Phạm Hoa quan niệm: Cứ cầm bút là lại đắn đo Bởi trong quá trình sáng tạo, ông luôn trăn trở đi tìm những hướng mới trong sáng tạo Với Phạm Hoa những

trăn trở về nghề văn cũng như những trăn trở về cuộc đời đã tạo nên những dấu ấn

đậm nét trong truyện của ông Có lẽ, cũng giống như nhiều nhà văn đương đại khác,

Phạm Hoa thiên về lối viết theo sự gợi ý của trực giác, linh cảm Theo hướng này,

nhà văn cảm nhận đời sống không phải do sự sai khiến của lý tính, mà theo “mệnh

lệnh của trái tim” Cuộc sống vốn diễn tiến rất tự nhiên, có quy luật, nhưng luôn

hàm chứa những bất ngờ, ngẫu nhiên và thậm chí có lúc bí ẩn Đó cũng chính là lí

do cứ cầm bút là lúc nhà văn phải suy ngẫm, tìm tòi sao cho truyện của mình không

bị rơi vào quên lãng, hay không trở nên “vô vị” đối với bạn đọc: “Cái quan trọng

nhất đến với một nhà văn, theo tôi quan niệm là không lẫn vào ai, người này không giống người khác Cái “vị” riêng của từng người ấy thể hiện trong sáng tác chính

là giá trị đóng góp cho đời” [15, tr.106] Và người đọc có thể cảm nhận cái vị riêng

mang dấu ấn sáng tạo trong các truyện ngắn Phạm Hoa: Ngày không bình thường,

Em là cô thanh niên xung phong, Dô… tá dô… ta, Đùa của tạo hóa, Di căn.

Phạm Hoa không chấp nhận sự tuyên truyền khô khan, không chấp nhận sự

lỗi thời đã trở nên lạc hậu Ông luôn sử dụng những phương thức nghệ thuật độc

đáo trên mỗi trang văn để mang lại cho bạn đọc cái mới, cái lạ Nhà văn lách sâu ngòi bút của mình vào cuộc đời mỗi nhân vật để nhân vật tự bộc lộ tính cách, tự cựa

quậy để giải quyết mâu thuẫn của mình Nhắn nhủ thông qua nhân vật, tác giả cho

rằng “Cái đẹp sẽ góp phần cứu loài người đấy Tiếp xúc với cái đẹp, người ta sẽ

không ác, không xấu xa, tồi tệ, không bất lương” Nhưng cái đẹp thì lại không dễ

dàng đạt được, mà “Cái đẹp thật là khó tìm kiếm giữa thiên hạ như là cái thế trận

hỗn mang, đầy những mưu cầu lợi lộc, cạm bẫy, chém giết Cái đẹp bao giờ cũng

phải đánh đổi bằng cái giá rất đắt” (Di căn) Trong mỗi truyện ngắn, Phạm Hoa

luôn nhẹ nhàng đưa bạn đọc đến với khao khát của con người, đến cái thiện, cái đẹp

và cái thật: “Dấu ấn của chân - thiện – mỹ không nằm ở sự tuyên truyền mà ở chính

tính cách, số phận con người”.

Như vậy, tìm hiểu quan niệm nghệ thuật của Phạm Hoa trên một số phương diện cơ bản, có thể khẳng định ông là nhà văn có sự đổi mới rõ rệt theo hướng dân chủ hóa Quan niệm đó chi phối toàn bộ tác phẩm của ông, tạo ra nét riêng biệt, khó lẫn của truyện ngắn Phạm Hoa

1.2.3 Hành trình sáng tác

Bút danh Phạm Hoa xuất hiện vào đầu thập niên 70 của thế kỉ XX với truyện

ngắn Những chùm hoa một màu được in trên báo Phụ nữ năm 1973, viết về tiểu

đội các cô thanh niên xung phong Không gian nơi các cô sống và chiến đấu có rất nhiều hoa phong lan Các cô được đặc tả như những bông hoa phong lan, những bông hoa rực rỡ sắc màu Tuy nhiên truyện ngắn đầu tiên của ông chưa lưu lại được

dấu ấn rõ ràng Sáng tác thứ hai chúng ta biết đến, đó là Chỗ đặt cái lò gạch (1974)

Ở đó bạn đọc dễ dàng bắt gặp chủ nhiệm Sa dám hi sinh việc học Đại học vì sự

nghiệp “về nông thôn xây dựng kinh tế”, một con người toàn tâm toàn ý cho công việc Đến Nga, cô bạn của Sa, “cùng học một lớp Sinh hoạt một tổ Và thân nhau

đến mức, vắng Nga một buổi, Sa thấy lớp bỗng như vắng đi Và ngược lại Nga đối với anh cũng thế” Trong câu chuyện, không ít lần bạn đọc hồi hộp với diễn biến

tâm trạng của Nga, Sa Có lúc tưởng như đôi bạn chia lìa đôi ngả, mỗi người đi theo một con đường riêng Nhưng đến cuối tác phẩm, bạn đọc vỡ òa trong sự chào đón

cái bắt đầu tốt đẹp của đôi bạn trẻ dưới bàn tay sắp xếp của đồng chí Chuyên“bí thư

Đảng ủy lâu năm có uy tín với bà con và cán bộ toàn xã Ai cũng mến ông, trọng ông ở cái độ lượng, chân thành, cởi mở như người trong nhà Trong số cán bộ lãnh đạo huyện này, rất hiếm những người như ông” Và như để bạn đọc hiểu thêm, tác

giả giới thiệu: “Trước đây, ông ở quân đội mười hai năm” Chắc chắn những dòng

giới thiệu đó tác giả đã ngầm ước định về phẩm chất tốt đẹp của người lính cụ Hồ

Tiếp nối mạch cảm hứng viết về những con người “thuần con người” trong đời sống thường ngày thay vì con người “trong chiến tranh” - con người lí tưởng

với những chiến công hiển hách, bạn đọc lần lượt đón nhận năm tập truyện: Ngày

không bình thường (1984); Tiếng chim (in chung với Hoàng Minh Thắng - 1985); Đừng quên mùa hoa săng lẻ (1987); Mỗi thời của họ (1993); Đùa của tạo hóa (1996) Những tác phẩm của ông được đánh giá cao, trước hết có thể kể đến

những tác phẩm được chuyển thể thành sân khấu truyền hình: Ngày không bình

thường; chuyển thể thành phim truyền hình (Mỗi thời của họ), chuyển thể thành

kịch bản sân khấu (Miền xa thẳm) Có thể thấy sự tiếp nhận các tác phẩm của Phạm

Hoa trước hết có lẽ ở phương diện khán giả biết đến một cách sâu rộng các tác phẩm đã chuyển thể của ông Ghi dấu ấn trên văn đàn lúc bấy giờ, không thể không

nhắc đến những giải thưởng rất có duyên với ông: Truyện ngắn Dô…tá dô…ta

giành được Tặng thưởng truyện ngắn hay của Tạp chí Văn nghệ quân đội, 1979;

Ngày không bình thường được giải nhì cuộc thi truyện ngắn do Tạp chí Văn nghệ

quân đội tổ chức năm 1981; Giải ba cuộc thi truyện ngắn Báo Văn nghệ năm 1991

với Đùa của tạo hóa; Tiểu thuyết Miền xa thẳm được tặng thưởng của Hội Nhà

văn Việt Nam năm 2003 Gần đây nhất là bút ký Thuyền lên Thạch Hãn đạt giải

nhất trong cuộc thi sáng tác văn học về đề tài Giao thông vận tải do Hội nhà văn và

Bộ Giao thông vận tải đồng tổ chức tháng 8 năm 2015

Ngoài những thể loại chính kể trên, Phạm Hoa còn là tác giả của rất nhiều bài báo, bài bình luận, phê bình trên các báo Với lối viết sắc sảo, tài hoa, ông đã cống hiến cho bạn đọc những trang viết có giá trị Hành trình sáng tác của Phạm Hoa luôn hướng tới phía trước với những bước đi không mệt mỏi, bởi với ông cuộc hành trình vẫn chưa thể có điểm dừng Phạm Hoa luôn mải miết đi tìm cái thật, cái đẹp, cái thiện Sáng tác của ông càng ngày càng mở ra cho bạn đọc sự mới mẻ, trước hết là phương diện nghệ thuật với thể loại sở trường là truyện ngắn

Tiểu kết chương 1

Bước đầu tìm hiểu truyện ngắn Phạm Hoa trong dòng chảy chung của truyện ngắn đương đại, cũng như hành trình sáng tác của ông chính là cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn để chúng tôi nghiên cứu những giá trị nghệ thuật cơ bản của truyện ngắn Phạm Hoa Phạm Hoa là cây bút lao động sáng tạo không ngừng nghỉ của văn học thời

kì đổi mới Là một nhà văn luôn hăng say đi tìm cái mới mẻ, cái độc đáo trong cuộc đời, thể nghiệm sâu sắc trên những trang văn, Phạm Hoa luôn mang đến cho bạn đọc khí thế sôi động của cuộc sống Hành trình sáng tác văn xuôi mà trước hết ở các phương diện nghệ thuật thể nghiệm trong truyện ngắn của Phạm Hoa thực sự luôn thể hiện những cách tân mới mẻ Truyện ngắn Phạm Hòa vì thế đã có dư vang khá lớn trong lòng bạn đọc Từ tất cả những điều trên đây, chúng tôi khẳng định việc tìm hiểu đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn của ông là điều hết sức cần thiết

Chương 2 NHÂN VẬT, CỐT TRUYỆN VÀ KẾT CẤU TRONG TRUYỆN NGẮN PHẠM HOA 2.1 Hệ thống nhân vật

Ai cũng biết “văn học là nhân học”, văn học là nghệ thuật miêu tả, biểu hiện con người Con người là đối tượng trung tâm của văn học “Con người là một điều

bí ẩn – Dostoievski viết – cần phải khám phá con người Tôi tìm hiểu điều bí ẩn vì muốn trở thành Con Người” [Dẫn theo Trần Đăng Suyền, 52, tr.321] Nhưng nhà

văn cũng không thể khám phá được “điều bí ẩn ấy” nếu không có được một quan

niệm mới mẻ, độc đáo, sâu sắc về thế giới và con người, và tìm được những hình thức, phương tiện, biện pháp thể hiện phù hợp Quan niệm nghệ thuật về con người

là nguyên tắc cắt nghĩa thế giới và con người vốn có của hình thức nghệ thuật, là hình thức bên trong của sự chiếm lĩnh đời sống bằng hình tượng, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật của văn học Hay nói như André Gide, thực chất

quan niệm nghệ thuật về con người là cách nhà văn trả lời những câu hỏi: “Con

người là gì? Nó từ đâu đến? Nó đang đi về đâu?” [Dẫn theo Trần Đăng Suyền, 52,

tr321] Jean Paul Sartre khi bàn về văn học đã nhấn mạnh nhiệm vụ cơ bản của sáng

tác văn học là biểu hiện con người “đề tài chủ yếu của nhà văn là con người” [Dẫn theo Iu.Lotman, 43, tr407] Trong một công trình nghiên cứu, giáo sư G.N.Pospelov nhận định rằng: “Đối tượng cơ bản của nghệ thuật là con người với tư cách là

những tính cách xã hội cả trong các quan hệ bên ngoài lẫn thế giới tinh thần bên trong” Như vậy, tồn tại với vai trò là đối tượng cơ bản của văn học nghệ thuật, con

người cụ thể được miêu tả trong một tác phẩm, trở thành phương tiện nghệ thuật được gọi là nhân vật văn học

Theo nhà nghiên cứu Trần Đình Sử, nhân vật là “hình thức cơ bản để miêu

tả con người trong văn học” [56, tr.41] Văn học nói chung và truyện ngắn nói

riêng vừa là sản phẩm của hoàn cảnh lịch sử - xã hội cụ thể, vừa là đứa con tinh thần của nhà văn nên nhân vật văn học vừa chịu sự quy định chung bởi ý thức thẩm

mĩ và quan niệm nghệ thuật về con người của văn học thời đại, vừa mang đậm dấu

ấn cá nhân nghệ sĩ Thời đại và con người có mối quan chặt chẽ Từ đó nhiều nhà

nghệ sĩ đã khẳng định “một nền nghệ thuật mới bao giờ cũng ra đời cùng với con

người mới, với cách hiểu mới về con người, hoặc bắt đầu bằng việc suy nghĩ lại các khám phá nghệ thuật của những người đi trước” Quả là sự vận động của thực tế đã

làm nảy sinh những con người mới, và miêu tả những con người ấy sẽ làm văn học đổi mới Từ nhân vật trong truyện ngắn ta có thể tìm hiểu, nghiên cứu truyện ngắn, hiểu được giá trị tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm, đánh giá được cá tính sáng tạo của nhà văn Với nhà nghiên cứu Hà Minh Đức, điều quan trọng đối với truyện

ngắn là con người, là nhân vật “Trong một tác phẩm nếu là truyện ngắn, do lệ

thuộc vào số trang eo hẹp, cốt truyện tập trung, sự kiện dồn dập, đường dây chặt

chẽ, cho nên số lượng phân phối nhân vật cũng không phải nhiều” [19, tr.26] Mặc

dù nhân vật ít, và dung lượng tác phẩm không nhiều như tiểu thuyết, nhưng truyện ngắn luôn có được bộ mặt khá hoàn chỉnh của nhân vật, để khắc họa rõ nét tính cách, phẩm chất của nhân vật Từ đó, chúng ta cũng có được bộ mặt tinh thần trọn vẹn của nhân vật, hiểu được những chiêm nghiệm mà tác giả đúc kết qua các nhân vật đó

Bước sang những năm sau 1975, quan niệm về con người trong văn học Việt Nam đã có nhiều thay đổi Con người trong giai đoạn này không còn là con người đấng bậc, con người chức năng, con người nguyên phiến, bất biến nữa mà con người đã được nhìn nhận ở tầng sâu của nó Ở đó, mỗi con người là một cá nhân, một vũ trụ riêng không ai giống ai, chứa đầy bí mật, đòi hỏi phải được khám phá, phát hiện Con người hiện lên trong tính đa dạng và phức tạp, trong mỗi con người

có cả “rồng phượng lẫn rắn rết”, có cả “thiên thần và ác quỷ”.

Nguyễn Văn Siêu nói rằng: “Văn chương có loại đáng thờ, có loại không

đáng thờ Loại không đáng thờ là loại chỉ chuyên chú ở văn chương, loại đáng thờ

là loại chuyên chú ở con người” Bằng nội lực nhà văn, bằng kinh nghiệm đúc kết

từ những năm là người lính trên chiến trận, từ quê hương, trái tim Phạm Hoa không thôi khắc khoải, trăn trở về con người với số phận và trường đời của nó Nó thôi thúc ông viết như một nhu cầu nội tại cần chia sẻ, cần bày tỏ một thái độ, một quan

niệm sống Trong cuốn Một số hiểu biết cơ bản về văn học – nghệ thuật và giáo dục

thẩm mỹ, Phạm Hoa nhấn mạnh: “Nhân vật là phương tiện cơ bản để nhà văn khái

quát hiện thực” Để từ đó nhà văn tạo dựng nhân vật để “ném vào đó những nhận thức của mình về một vấn đề nào đó của hiện thực” Cũng vì thế nhân vật văn học

“không khô khan những thống kê, mà sống động, hấp dẫn người đọc, trong đó, chứa đựng những đặc điểm của cả một thời kỳ lịch sử” [63, tr.103].

Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Phạm Hoa hết sức phong phú, đa dạng Đó

là kiểu nhân vật lý tưởng, kiểu nhân vật lưỡng lự, nước đôi, kiểu nhân vật cá tính Dẫu

là kiểu nhân vật nào thì cuối cùng Phạm Hoa vẫn hướng ngòi bút của mình tới những con người với những khát khao, ước vọng chân thực và đời thường nhất

2.1.1 Các kiểu loại nhân vật

2.1.1.1 Nhân vật lý tưởng

Camus - là người rất bi quan về số phận của loài người nói chung, nhưng đối với con người cụ thể, ông rất lạc quan và quý trọng nó, và đó cũng là sự tự trọng với

chính mình Ông đã tuyên bố: “Nếu như đạo Cơ Đốc tỏ ra bi quan trước con người

thì nó lại lạc quan trước số phận của loài người Về phần tôi, tôi sẽ tuyên bố rằng mặc dù bi quan trước số phận của loài người nhưng tôi lại lạc quan trước con người” Và ông cho rằng “con người có nhiều điều đáng khâm phục hơn là đáng khinh ghét” [Dẫn theo Nguyễn Văn Dân, 16, tr.259].

Nhắc đến phương diện con người, nhà nghiên cứu Tôn Phương Lan nhấn

mạnh: “Cách nhìn con người vào những năm sau chiến tranh vừa mổ xẻ một cách

tinh vi để vạch ra những mặt lâu nay còn khuất lấp trong cuộc sống và con người đồng thời cũng nhân văn hơn bởi lúc này mỗi người đều thấm thía hơn sự hy sinh, mất mát Không chỉ với người lính, trong chiến tranh, phụ nữ cũng là lớp người

chịu nhiều hy sinh, mất mát” [36, tr.69] Cho dẫu thời chiến hay thời bình thì trong

truyện ngắn Phạm Hoa, bạn đọc cũng dễ dàng nhận thấy bản chất cao đẹp của người lính, của những cô thanh niên xung phong được thử thách trong bom đạn ác liệt của chiến tranh

Phạm Hoa chủ yếu hướng tới con người trong chiến tranh, ông coi chiến

tranh là hoàn cảnh thuận lợi để tìm hiểu con người, như ông đã từng chia sẻ: “Trong

hoàn cảnh chiến tranh có chết chóc, hi sinh, bị thương, có thể nói người dũng cảm, hèn nhát, cao thượng, tự trọng biểu hiện rất rõ, tính cách con người bị bóc ra, bóc trắng ra hoàn toàn Rất thuận lợi cho sáng tác văn học” [71] Tác giả tâm sự “Với góc nhìn nào đó, tôi thấy người lính là một hình mẫu rất đẹp của văn học nghệ thuật” Ông nhấn mạnh vẻ đẹp của người lính “là vẻ đẹp của sự mạnh mẽ và giàu đức hi sinh” [48, tr.5] Những nhân vật ấy được ghi dấu sắc sảo trong những trang

văn của Phạm Hoa

Trong truyện ngắn Đừng quên mùa hoa săng lẻ, bạn đọc gặp Thuận, cô

thanh niên xung phong dũng cảm, kiên cường cùng với tiểu đoàn công binh của mình mở con đường dài cả ngàn cây số Công việc của cô là đào hầm, dựng nhà ở,

là mở đường chỉ bằng những dụng cụ đơn sơ: cuốc chim, cuốc bàn, xà beng Công

việc của cô cùng đơn vị của mình “tuy vất vả nhưng có phần giản đơn Cán bộ đại

đội cùng tiểu đoàn giở bản đồ, xác định hướng đường rồi cho đóng cọc làm mốc”

Cuộc sống nơi chiến trường quả thực rất thiếu thốn, khó khăn Ở nơi đó, họ phải

“dựng tạm những chiếc lán dã chiến nhỏ bé ven rừng”, “bếp ăn được di chuyển theo đơn vị”, “có ngày đường leo lên đỉnh đèo, việc lấy nước thật khó Việc tắm giặt của bộ đội cực kỳ phức tạp” Tất cả những khó khăn ấy được khái quát “Bao nhiêu cái hào hùng, bao nhiêu cái áo tưởng thi vị về cuộc đời chiến sĩ tan biến Trước mặt những người lính, trần trụi một thực tế gian khổ và thiếu thốn” Thậm

chí, trong hoàn cảnh ấy, nhiều chiến sĩ trai trong đơn vị bắt đầu nảy sinh tư tưởng chán ngán Nhiều người đã gửi thư lên chỉ huy đại đội xin được chuyển thành bộ binh chiến đấu Thậm chí có anh còn ra hạn cụ thể cho tiểu đoàn, khi không được chấp thuận, anh ta bỏ sang bất cứ một đơn vị nào để sau đó được đi chiến đấu Vậy

mà Thuận vẫn kiên trì ở lại, gắn bó với công việc mở đường, cho dù đã có lúc cô nản chí Thuận là một người vào sinh ra tử, chứng kiến biết bao sự hi sinh, mất mát Chính cô cũng mất đi người yêu trong trận mạc chiến tranh Trở về thời bình, cô vào làm nhân viên bán hàng cho một cửa hàng bách hóa huyện Cô là một người rất thẳng thắn, và cô không đồng ý với tiêu cực, với sự khuất tất trong công việc Về sự

chênh lệch giữa giá xăng cũ và mới, cô được chia hai trăm đồng, nhưng dứt khoát

cô không nhận, trả lại cửa hàng trưởng Với cương vị nào, với công việc gì, Thuận cũng luôn hoàn thành tốt Cô luôn đứng về phía lẽ phải

Nhân vật ông Bao trong truyện Mỗi thời của họ là một người lính “với ve

áo thiếu tá đỏ chói, khẩu súng lục đeo gọn bên hông, bộ quần áo lính đầy vẻ dã chiến từ các chiến trường vang dội trở về, ông Bao có trong giấc mơ của nhiều cô gái là sự thèm muốn của nhiều bậc cha mẹ”,“số người theo chân Bao về nhà để nhìn anh, nghe anh kể chuyện đông đến phải nhường lối nhau qua cổng”.Ông về

hưu với quân hàm đại tá Lúc đó ông vừa tròn năm tám Là một người “nhiệt tình

lại trong sáng”, suốt đời làm công tác tổ chức quản lý, chỉ huy nên ông vừa về đã

được phường mời đứng ra làm công tác đảng Vì thế, chỉ “một thời gian ngắn hoạt

động, ông Bao đã đẩy phong trào đoàn thể từ im lìm lên hoạt động sôi nổi và hữu ích” Hiệu quả công việc của ông Bao có thể kể đến “như năm ngoái, hội phụ nữ phường này đã quyên góp tiền, sắm được năm mươi cái băng nhạc gửi cho các chiến sĩ đảo Trường Sa” Và ông luôn tâm niệm “muốn sống suốt đời theo cái đạo của một người lính” Khi Huế nhăn mặt, cáu kỉnh với bà nội, ông thường uốn nắn

thái độ của con ngay Với phẩm chất tốt đẹp của người lính, ông “cắm cúi dưới bếp

Làm nhiều việc một ngày ông vẫn không hề than vãn Ông lại còn hay khôi hài cho nhà có tiếng cười” Và thậm chí việc thay quần áo, tắm và giặt cho bà nội là việc ai

cũng “đều rất sợ” thì ông Bao nhận Ông cho rằng “Bố đi ngót bốn mươi năm, việc

nhà mẹ lo cả Bây giờ bố làm được con ạ” qua lời đối thoại với Huế, cho chúng ta

thấy được ông Bao không chỉ là người anh hùng thời chiến, mà thời bình ông cũng

là một con người chuẩn mực

Trong truyện ngắn Người đi cuối cùng, nhân vật Quảng là một người lính

luôn toàn tâm, toàn ý vì sự nghiệp chống giặc cứu nước, mặc cho cô Thanh, người yêu anh nhất mực viết thư khuyên anh trở về hậu phương sống cuộc sống bình yên Anh là một đại đội trưởng tròn ba mươi tuổi, tràn đầy năng lực, rất tháo vát, có lối

làm việc khoa học, tự tin Những lá thư của Thanh từ quê nhà càng ngày “càng tha

thiết như kêu gọi Quảng hãy nghĩ đến hạnh phúc của hai người”, cô kể về những

kỷ niệm họ đã có với nhau chín năm qua Không phải không có lúc khiến anh “bần

thần cả người”, “bâng khuâng khó tả Có cả buồn, có cả dằn vặt” nhưng cuối cùng,

anh trả lời “Anh không thể về được Theo lời em đào ngũ, là chạy trốn…” Để rồi chính Thanh đã bỏ đi sau khi lên đơn vị để khuyên nhủ anh “đào ngũ” vào những

ngày giáp Tết, nhưng anh đã chọn giải pháp chia tay Thanh cho dù họ đã yêu nhau chín năm qua để tiếp tục phục vụ trong quân đội, được chiến đấu, được cống hiến tuổi xuân cho đất nước

Bạn đọc hẳn sẽ luôn nhớ tới Nam trong truyện ngắn Nguyên vẹn, một người

lính đẹp lí tưởng trong cả thời chiến lẫn thời bình Với công việc “Nam bị hút hoàn

toàn vào công việc”, anh quên cả Doan “anh cay cú với những ma thuật của bọn lái Mỹ”, “Nam“cú” lắm Anh toát mồ hôi Thất vọng như vừa bị đấm vào mặt Anh quát to: sục sạo phương vị 150-180 cự ly 20”; Cuối cùng “Nam trực tiếp ra lệnh cho trắc thủ quét sóng kiểm tra và liên tục báo cự ly về sở chỉ huy Không thể nào trật được Lần này sau ba loạt điểm xạ cả hai chiếc AD6 đều bị phơi bụng” Anh

được nhắc đến như một sĩ quan ra - đa giỏi Anh còn có độ tinh nhạy không lý giải được, anh bắt đầu hiểu cách nghĩ của các phi công Mỹ Đến lúc này, anh nhớ Doan,

nhớ đến hạnh phúc cá nhân của họ Họ bắt đầu bàn đến đám cưới Nhưng rồi “sự

đời như là có số phận ấy”, đơn vị Nam đang ở vào giai đoạn “tất cả các trận địa phòng không báo động cấp 3 Cấm không được phép bất kỳ ai rời trận địa một phút” Nam “không có lấy một giờ báo yên Hơn một tuần đầu, do căm thù địch, Nam cùng kíp trực đã không rời trận địa” Chính trong quãng thời gian ấy, anh đã

thấy trong cơ thể mình có sự chuyển hóa là lạ“anh mệt như bị đánh, “thấy mình lơ

lửng như trôi trong không gian”, anh “gầy rộc đi, vẻ mặt tái mét, môi thâm Càng ngày anh càng nhận rõ sự lạnh vắng đang vây tỏa Có khối đen vô hình đang trôi lù

lù chiếm lĩnh thân thể anh” Trong truyện ngắn, bạn đọc gặp Nam, một người lính

với phần đời rất thực, luôn để sự nghiệp chiến đấu lên hàng đầu, xếp hạnh phúc cá nhân của mình xuống hàng thứ yếu Rồi chiến tranh đến lúc gay cấn, anh là người lính tự nguyện hi sinh bản thân, hi sinh hạnh phúc cá nhân Và xuyên suốt truyện

ngắn, bạn đọc dành cho Nam tình cảm thương mến, chàng trai “nguyên vẹn” với

tình yêu đất nước Anh đã nói dối, mình có người khác, anh buông tay để Doan tìm

hạnh phúc mới, khi anh biết mình mắc trọng bệnh Cho đến khi Doan kết hôn, có con gái Nam đến thăm, anh kể hết mọi sự cố xảy ra Để rồi Doan gục mặt vào lòng

Nam khóc nức nở Còn anh, sau hai mươi năm, vẫn không lấy vợ, “anh vẫn sống

bình yên, và nếu làm được tiền, lại mua quà gửi cho những đứa con của Doan”

Trước sau anh vẫn “nguyên vẹn” tình yêu với Doan, mối tình đầu của anh.

Trong công cuộc mưu cầu sinh tồn thời hậu chiến, những người lính bước ra

từ chiến tranh dường như không chỉ không bắt kịp những thay đổi chóng mặt thời

mở cửa với sự bung ra của cơ chế thị trường, với những quy luật cạnh tranh kinh tế nghiệt ngã, mà với cả trong quan hệ với đồng loại, với mọi người xung quanh Đó là khi con người bị rơi vào môi trường xấu, nhiều kẻ cơ hội, toan tính, nhưng với bản chất tốt đẹp được tôi luyện trong những năm tháng ở chiến hào, họ không chịu nhuộm đen mình Họ đã nhân danh người lính lên tiếng nói bảo vệ sự thật với mong muốn loại trừ cái xấu, cái ác, cái cơ hội ra khỏi cuộc sống hôm nay Tuy nhiên không phải một sớm một chiều ý tưởng đó dễ tìm được tiếng nói đồng cảm Song trong cảm hứng sáng tạo của Phạm Hoa, kiểu nhân vật lý tưởng là những hình mẫu đem đến cho chúng ta niềm tin vào cuộc sống, vào cái thiện, cái đẹp trong bối cảnh

xã hội còn nhiều phức tạp và biến động hôm nay

2.1.1.2 Nhân vật mang tính lưỡng lự, nước đôi

Nhân vật được xây dựng trong truyện ngắn sau năm 1975 không chỉ mang những tính cách nguyên phiến mà đã có sự xâm nhập giữa cái xấu và cái tốt, bóng tối và ánh sáng, thiên thần và ác quỷ Phạm Hoa chú ý đến tính nước đôi của nhân vật, trong đó sự biến đổi tính cách như là một hệ quả tác động của ngoại cảnh, khiến con người có thể xấu đi, trở thành kẻ tha hóa, biến chất nhưng cũng có những tác động chỉ làm thay đổi bản chất, tính cách, suy nghĩ của con người song chưa thực

sự bị đẩy sang bên kia giới hạn của cái tốt hoặc tốt lên, hoặc lưỡng lự giữa ranh giới tốt – xấu, thiện – ác

Hiểu được tính chất bất thường, tàn khốc của chiến tranh và vị thế cá nhân bé

nhỏ của con người, nhà nghiên cứu Tôn Phương Lan nhấn mạnh: “Quả chiến tranh

là cái lò để tạo nên những tính cách người Chiến tranh đã làm cho nhiều người trở nên anh hùng Nhưng chiến tranh cũng làm cho nhiều người trở nên hèn kém, bạc nhược, thậm chí là đốn mạt mà không tự biết về mình” [35, tr.15] Và Phạm Hoa đã

nhận ra những dấu hiệu tha hóa do tác động của môi trường sống ngay từ trong chiến tranh Đó là tâm lí hoang mang, dao động, nhưng chưa đến nỗi bi quan, chán nản… vẫn tồn tại trong hàng ngũ những người cầm súng

Trong tác phẩm Miền đất ngọt, nhân vật Sáng được giới thiệu trong cuộc

gặp gỡ tình cờ với Quang ở phố huyện Anh ta cùng quê và cùng sư đoàn với Quang Anh ta lái xe cho sư bộ Cậu ta kể cho Quang nghe về một vụ cướp ở Hà Nội, rồi anh ta lại chuyển ngay sang chủ đề chiếc xe mới nhân đỗ ở vệ đường Cậu

ta hết lời ca ngợi chiếc xe Anh ta nói với Quang: “Đi đi Ngốc lắm Trốn bảy ngày,

cảnh cáo tiểu đoàn là cùng! Sau đó lên lập thành tích lại xóa hết Đổi một cái cảnh cáo tiểu đoàn lấy mười ngày về với “em”, đằng nào hơn?” Và anh ta đã đánh trúng

vào điểm yếu của Quang khi nhắc đến người yêu anh “Nhung dạo này thế nào”?

Và ngay lập tức Quang băn khuăn “Có thể Sáng khôn đấy Một điều quan trọng

hơn Sáng không biết, trong tháng bảy này Nhung đang nghỉ hè ở nhà! Xa nhau hai năm rồi chưa gặp Nhung Hay là về? Không”! Anh lòng vòng trong mớ hỗn loạn

“Nhưng đổi một cái cảnh cáo tiểu đoàn lấy mười ngày về nhà? Sáng khôn thật!”

Chính trong lúc đó, anh đang thỏa hiệp thì Sáng đã gầm lên một tiếng: “Ngu! Lúc

nào cũng phấn đấu! Ngu! Phải sống với tốc độ thật mạnh vào” Anh ta “kéo thốc”

Quang lên cabin về thăm cô người yêu Nhưng Sáng chính là kẻ đã tính toán, đưa

Quang về cùng là để là “áp tải”, làm “bình phong” khi gặp trạm kiểm soát Bởi anh

ta buôn bán hàng trái phép Anh ta không những thực dụng, mà còn là kẻ rất biết

tính toán, rất biết lợi dụng tình bạn, để được việc cho anh ta trên cơ sở “rủ” Quang

về thăm nhà, thăm người yêu

Trong Người đưa ta qua sông, Toàn là người lái chiếc canô 49, “Toàn đã

sống với ca nô 49 như một người bạn Một lần, máy bị sặc nước do bom đánh, không nổ được Chữa mãi vẫn không được” Anh gắt um lên, rồi giáng một quả đấm mạnh vào mặt boong” Chỉ một lát, khi nguôi giận, Toàn lại chăm chỉ tháo bộ

khí, bộ dầu, lau rửa, “lặng lẽ lau chùi, lấy búa nhỏ gõ phẳng những chỗ bị mảnh

bom hay đá phang vào”, “cặm cụi cho máy ăn dầu” Trong công việc anh không

chỉ coi ca nô như một con người, biết yêu, ghét, giận, hờn mà với óc hài hước đôi khi anh cũng góp phần làm cho mọi người xung quanh quên đi sự mệt nhọc mà

chiến tranh mang lại Toàn yêu Hiền, anh bắt đầu tính toán: “Em đã làm việc đó cho

các anh từ khi chúng ta chưa quen nhau Còn bây giờ khi em đã yêu anh thì em không được tiếp diễn cái trò chơi nguy hiểm đó Một người dũng cảm như Toàn vẫn

có thể ích kỷ sao? Câu hỏi vang lên từ nhân vật Hùng Tại sao Toàn lại có thể thay đổi như thế? Đó là sự thực dụng, tính toán của Toàn khi anh đã tìm được hạnh phúc

cá nhân của mình, và bắt đầu muốn sống cho mình Vì thế, anh dần lui về tuyến sau

Tuy nhiên ở một góc độ nào đó, sự tha hóa, biến đổi ở các nhân vật đó hoàn toàn có thể thông cảm bởi họ vẫn biết cố gắng gượng đứng dậy sau mỗi vấp ngã, vẫn giữ lại cho mình được những giá trị, những vẻ đẹp tinh thần cao quý bên trên những thói tật nảy nòi từ trong chiến tranh Bên cạnh việc đề cập đến sự tha hóa, biến đổi có thể cảm thông, thể tất được của con người, Phạm Hoa cũng phê phán gay gắt sự tha hóa vốn là nguyên nhân cơ bản dẫn đến sự biến chất con người bởi sự chi phối mạnh mẽ của đồng tiền trong cơ chế thị trường mở cửa, không ít phức tạp hiện thời Phạm Hoa khám phá sự tha hóa của con người dưới tác động của hoàn cảnh để trục lợi cho mục đích cá nhân Ở đây, không có sự dữ dội của chiến tranh

nhưng lại là những “sóng ở đáy sông” trong cuộc sống đời thường.

Không phải ngẫu nhiên trong một tiểu luận của mình, nhà nghiên cứu Bích

Thu đã viết: “Trong cuộc sống thời hậu chiến cái ác và cái xấu không được phận

biệt rõ ràng như ranh giới giữa địch và ta, giữa tiêu cực và tích cực mà ẩn náu dưới nhiều hình thức, len lỏi và tồn tại dưới mọi dáng vẻ trong đời sống, thậm chí

có khi chúng nhân danh cả công lý và điều thiện” [65, tr.26] Trong cuộc sống

thường nhật, những con người thực dụng, mang tính lưỡng diện đã khó có thể nhận biết bởi họ ẩn hiện với những dáng vẻ khác nhau Cái xấu đôi khi lẫn với cái tốt, cái

ác đôi khi đi liền với cái thiện Con người trong cảm nhận của Nguyễn Huy Thiệp

là “con người trong cái phận vừa lớn lao, vừa bé mọn của mình, trong ý thức về sự

biết và không biết của mình, trong nỗi buồn trước cái đẹp, cái chua chát của đời sống” Tiếp tục nhìn nhận con người ở tính chất phi lý tưởng, Nguyễn Huy Thiệp

đưa ra một hình thái nhân vật có cấu trúc nhân cách phức tạp, khó phân tách rạnh

ròi Đó là Thủy (Tướng về hưu) lạnh lùng, tính toán và thực dụng ngay cả trong

tình huống nhạy cảm khiến người ta sờ sợ, nhưng cũng là người ăn ở, cư xử đàng

hoàng, kín kẽ, một mình gồng gánh gia đình Đó là Bường (Những người thợ xẻ)

liều lĩnh, táo tợn, lưu manh mà lại là người giàu tự trọng, biết trước biết sau:

“Chúng em phận hèn, của cải chẳng có, chúng em mắc nợ nghĩa tình thì khốn lắm” Có khi tính cách hoặc hành động của nhân vật thực sự là một bất ngờ, khó

đoán trước với người đọc: Lão Bổng (Tướng về hưu) lỗ mãng, táo tợn, từng làm đủ

điều bất nhân bất nghĩa, khi hỏi người chị sắp mất: “Thế em là ai?”, được bà trả lời

“Là người”, lão đã khóc òa như một đứa trẻ Còn tên cướp trong truyện ngắn Sang

sông, khi đứng trước tình huống phải lựa chọn, đã quyết định đập vỡ chiếc bình để

cứu đứa trẻ kèm theo một phát ngôn: “Trẻ con là tương lai đấy! Làm gì cũng phải

nhân đức hàng đầu” Còn trong truyện ngắn Phạm Hoa, ông cũng phần nào đó đã

giúp bạn đọc nhận diện những nhân vật lưỡng diện, nước đôi đó trong đời sống hôm nay

Trong truyện ngắn Phạm Hoa, bạn đọc nhận thấy Hạnh trong Bia đời là một

cô nàng được liệt vào hàng “hiện đại” Cô sớm “đo” chính xác người đàn ông của đời mình trong một lần dự đám cưới “Chàng hơn đứt những anh chàng tầm thường

khác vẫn xuất hiện hàng ngày” Cô nhanh chóng phải lòng anh, trao cái “ngàn vàng” cho Tuấn Bất chợt, Tuấn phải đi làm xa Song“không tuần nào không có thư của chàng Những lá thư kể tất công việc mà chàng đang phải làm ở xa Những miền đất lạ mà chàng đặt chân tới, món quà đầu tiên mà chàng mua cho nàng”

Nhưng chỉ hết tuần đầu, “càng ngày nàng càng thấm nỗi nhớ chàng”, “Nỗi nhớ

thầm lặng cứ trói xiết nàng, xói lở trong tâm hồn Nhiều đêm nặng nề, căng thẳng đến phát thét lên được” Con người bản năng trong nàng thức dậy, nàng “tìm kiếm hơi thở của chàng, dấu chân và cả giọt mồ hôi còn vương lại đâu đó trên cỏ” Và

bắt đầu lầm lạc, nàng chấp nhận “tình yêu bếp điện cho vui” với “Vài cái đụng

chạm, bỡn cợt mất gì! Nàng để cho anh bạn đưa đi xem phim Trong lúc tranh tối tranh sáng, nàng nhận ra nụ hôn vụng trộm của anh bạn Thì cứ để yên” Rồi nàng

chán vì “Sự nghèo nàn về thể chất và tinh thần của anh chàng” Lầm lạc bởi nàng cho rằng “Cái cần giữ ta đã hiến cho chàng còn đâu”? Hạnh bắt đầu trượt dài

trong những cuộc tình chóng vánh Ban đầu, nàng gặp anh chàng đi chiếc cúp đỏ, Hạnh đến một cái khách sạn hoa lệ cùng hắn Hắn đưa nàng đi ăn món ăn lạ mà đời sinh viên chưa từng biết đến Rồi hắn đến một cửa hiệu mua một chiếc đồng hồ lắp vào cánh tay nàng Đi chơi với hắn về, nàng trách mình hư đốn, nàng ân hận vì

nhận được lá thư “ráo riết và cháy bỏng” chàng viết Nhưng chỉ được mươi ngày,

sự thỏa hiệp trong nàng quá lớn, Hạnh không chống đỡ nổi sự cám dỗ, đã nhận lời

đi chơi với một người đàn ông đứng tuổi Tiếp tục biện lý “có mất gì? Có ai biết!

Hơn nữa, phần giá trị nhất của đời người con gái, chàng đã hưởng trọn vẹn đó thôi” Sau lần này, nàng “dứt khoát” không lặp lại lần nào nữa, để tránh sự tò mò

của dư luận Cốt sao không trở thành đối tượng thu hút sự chú ý của dư luận Nếu

lần đầu “phản bội” Tuấn, Hạnh cho rằng “Rất may, bọn chúng (bạn cùng phòng

nàng) hờ hững với nàng như không có chuyện gì xảy ra” Tiếp tục, lần thứ hai

“Đúng là vẫn không việc gì Không có tăm tiếng, không có bóng gió dư luận Bọn

cùng phòng vẫn có đứa yêu, đứa ghét nàng” Và nàng đã cảm thấy “sự nguy hiểm rất có thể xảy đến, nàng thành thật quy thuận Quy thuận dứt khoát” Như vậy,

Hạnh chỉ sống vì dư luận, vì xung quanh, sống vì tiếng tăm của mình, chứ không phải vì chính mình, chính hạnh phúc của mình Hạnh luôn ẩn giấu mình, sống cô

đơn giữa chốn đông người, để rồi mang trong mình “vết thương tâm hồn”, những

“vết nhơ” về nhân cách khi không thể kiềm giữ sự “nổi loạn” của chính mình Kết

truyện, Hạnh tìm đến cái chết khi không thể nào tìm được cách tháo gỡ hợp lý Bởi người đàn ông đứng tuổi cùng cô vào nhà nghỉ lại chính là bố của Tuấn, người trong tấm ảnh chụp cả gia đình mà cô đã nhìn thấy trong nhà anh! Đó là một sự trả giá quá đắt của lối sống buông thả, của một cái tôi bản năng

Đến với Ánh Ngọc trong Mèo hoang, bạn đọc thấy cô hiện lên với “đôi mắt

tròn xoe, đẹp một cách mềm yếu như con chim bị bão, thoáng ngơ ngác nữa, và cầu

xin” Hình ảnh ấy như hóa thành đá trong lòng cục trưởng Mẫn Khó lòng có thể

xóa được Sau phút giây “cảm mến” từ cả hai phía, họ đã “đổ ập” vào nhau Cuộc

tình chóng vánh ấy đổi bằng công việc của Ngọc, rồi những thứ phục trang đắt tiền: máy nghe nhạc, chiếc đồng hồ phải đổi tới hai chỉ, cái nhẫn và hàng trăm ngàn Cô móc túi ông lấy vài chục ngàn để ăn quà sáng một cách vui vẻ Ông độ lượng với cô như con đẻ Cái cây đa tỏa bóng ấy có thể che mát cả một khoảng rộng Cô xác định ngay từ đầu với những tính toán cho đời sống vật chất Về đời sống tinh thần, cô vẫn luôn yêu Trung, và nhất mực lấy Trung, cô chấp nhận cuộc sống vất vả Nhưng rồi, thời kì mang bầu, kinh tế khó khăn hơn, một trong hai người phải nhịn ăn sáng Ngay chiều hôm sau, cô ăn vận nghiêm chỉnh hơn, hết giờ đi làm, cô liền ghé qua

“chỗ ấy” Nhưng tiếc thay, chưa mấy ngày mà bao nhiêu đổi thay Ông Mẫn đã nghỉ

hưu Tính toán lần này của cô đổ bể Cô nhanh chóng kiếm được một việc làm thêm

“chỉ một tiếng bưng bê, mời chào buổi tối […] Miễn là có anh chàng nào vuốt đùi, vuốt má, cô cứ im lặng đi cho tôi nhờ là xong Hoặc mỉm cười, xin lỗi nhẹ nhàng Cấm cáu gắt, hoặc hẩy tay họ ra là Ngọc có thể cầm tiền trở về” Ngọc đã có

những tính toán hết sức sòng phẳng và thực dụng để được vui sống, để được đủ đầy,

về cả vật chất (lợi dụng cục trưởng Mẫn), về cả tinh thần (lấy Trung, người cô yêu thực lòng) Ngọc đại diện cho căn bệnh của những người phụ nữ tính toán, thực dụng đến khôn lanh, luôn có những phương cách kịp thời để tồn tại trong cuộc sống này dù đi trái với thuần phong, mĩ tục của dân tộc ta

Phạm Hoa đã thông qua hình tượng những người phụ nữ để lí giải những căn bệnh mới của đời sống hiện tại Đó là sự loạn nhịp của lối sống, sự băng hoại về đạo đức, nhân cách Nhiều truyện ngắn của ông tạo ra được nỗi ám ảnh về sự mong manh của kiếp người, về lối sống vị lợi dẫn đến sự phá vỡ những giá trị đạo đức

truyền thống, phá vỡ cấu trúc gia đình Vì thói đời đen bạc, “tình đời xôi thịt”, học

trò trở nên vô lễ với thầy, con cái hỗn hào với cha mẹ, vợ phản bội lại chồng (Di

căn) Vì chạy theo lợi ích vật chất trước mắt, lớp trí thức trẻ dễ sa ngã và hậu quả

cuối cùng sinh ra cho đời những đứa trẻ “bất thành nhân” (Mèo hoang).

Phạm Hoa mang đến cho chúng ta hình tượng những con người ở khía cạnh

đời thường, “con người” hơn, không còn là những người thuần chất Họ cũng có những gót chân “A-sin”, cũng mỏng manh, yếu đuối, chao đảo trước mọi va đập của

hoàn cảnh như bất kì con người thường nào Nêu lên vấn đề tha hóa của con người

do tác động của môi trường sống, là sự truy đuổi đến cùng cái xấu, cái ác, chỉ có nhìn thẳng vào nó, con người mới có thể tránh được những thảm họa của cái ác, mới có thể trừng phạt cái ác để thanh thản sống với hiện tại, hướng tới lẽ phải và

điều thiện “Có thể thấy chưa bao giờ các nhà văn lại đi sâu khai thác cái xấu, cái

ác cụ thể, rõ ràng và khốc liệt như hiện nay Nhưng mục đích của văn học rõ ràng

là hướng con người đến điều hay, lẽ phải, chống sự tha hóa, làm cho hoàn cảnh trở

nên nhân đạo hơn và con người trở nên con người hơn” [63, tr.25] Như nhà văn

Lê Minh Khuê nhấn mạnh“viết về cái ác cũng là một cách thức tỉnh nhân tính”,

Phạm Hoa đã bộc lộ nỗi buồn, mối quan hoài sâu sắc mang tinh thần nhân bản về số phận con người Tác phẩm của ông, vì thế, chứa đầy nỗi sầu muộn, cô đơn Nhưng

đó là nỗi sầu muộn có lý Nó chỉ có thể nảy sinh ở những tâm hồn đa cảm và lành mạnh Nó mang tính hướng thiện và tính nhân văn sâu sắc

2.1.1.3 Nhân vật cá tính

Văn học sau năm 1975 đã “cởi mở” hơn trong việc đề cập tới nhu cầu tình

dục, bản năng, vô thức của con người Con người tự nhiên có lúc chống lại con người đạo lý, tiếng nói của bản năng có khi mạnh hơn cả lý trí Ý thức cá nhân được

mở rộng, các vấn đề như tình yêu, tình dục được nhắc tới một cách công khai tự nhiên trong văn chương Đi theo hành trình chung của văn chương, Phạm Hoa mang đến bạn đọc sự sáng tạo mới mẻ về hình tượng nhân vật cá tính Đó là những nhân vật hành động theo bản năng Sau chiến tranh, sự hy sinh của con người được thể hiện nhiều hơn ở sự chịu đựng và hy sinh thầm lặng Hy sinh thân mình là một

sự khó khăn, một sự hy sinh lớn Nhưng hy sinh, chịu đựng những thiếu thốn thường nhật thì cũng chẳng phải dễ dàng Cho nên không phải ngẫu nhiên mà nhiều truyện ngắn viết về chiến tranh sau này ít nhiều đều viết về phần bản năng của con người mà trước những đòi hỏi thường tình đó, mỗi người đã phải đấu tranh, chịu đựng, tìm cho mình những cách xử lí khác nhau Phạm Hoa mang đến cho độc giả

những hình tượng đặc biệt, khó quên về những nhân vật: Thu Hoài (Di căn), Loan

(Đùa của tạo hóa), Thủy (Con thú), Thủy (Bia đời), Huệ (Tôi cần tìm một người đàn ông) với cá tính mạnh mẽ đã dự phần sâu sắc vào sự thay đổi diện mạo của con

người trong buổi giao thời giữa chế độ bao cấp và thị trường

Trong truyện ngắn Di căn, nhân vật Thu Hoài được xây dựng là “một cá

tính mãnh liệt” Mẹ ngoại tình, bố mẹ bỏ nhau Hoài ở cùng bố, lúc nhớ mẹ, “nó cắn răng cho nước mắt trào ròng ròng mà không bật thành tiếng sụt sịt” Lên bảy

tuổi, mẹ mua quà, tạt qua cổng thăm, gọi cho quà, nó biết vứt đi tất cả, tám chín tuổi

nó tự đe mình phải quên bằng được mẹ trong đầu Mười bốn tuổi nó dám đối thoại thẳng thắn với bố Lên đại học, nó không thèm nhớ tên mẹ Buộc phải nhắc đến, nó

gọi “bà ấy” Căn nguyên của sự lầm lỳ, hay phẫn uất, hay dỗi vặt đó phải chăng là

“do phải chôn mãi nỗi nhớ, nỗi buồn, sự hờn dỗi, oan ức trong lòng, và mất hẳn phần đời có mẹ” Vị giáo sư, bạn của ông Kinh Lạc nhận xét “đó là một căn bệnh

xã hội Sự phẫn chí, hay còn gọi là bệnh khùng” Và ông khẳng định việc này là hậu

quả của một lịch sử nuôi nấng thời thơ ấu, hay cụ thể hơn là tâm lý đòi sự công

bằng Và đỉnh điểm, con bé đi học xa nhà, “biết bố bán được mấy cái tranh, con về

để giữ tiền cho bố Bố không được để một đồng nào lọt ra ngoài hết”! Nó lên tiếng

đòi “lục soát” tất cả các túi của mẹ nó – người đã bỏ rơi bố con nó trong lúc quá

túng quẫn Cá tính mãnh liệt nơi con bé là hậu quả tất yếu của lòng căm thù sâu sắc suốt từ thời thơ ấu cho tới bây giờ, khi nó đã lớn Nó đã trả thù mẹ nó, và rõ ràng

với nó “Sự trả thù không có khuôn mặt văn hóa”.

Nhân vật Huệ trong Tôi cần tìm một người đàn ông là một người luôn tha

thiết về hạnh phúc của mình với sự tính toán, với cá tính của một cô nàng táo bạo

Cô có tình yêu với Thắng Nhưng trong giây phút này, cô chắc chắn về việc “thôi

nhau” với anh Cô còn chắc chắn rằng Thắng cũng sẽ hiểu được cô sẽ chọn Quang:

“Ngoài hai mươi, Quang đã có trong tay hàng chục triệu Còn bây giờ Quang đã là

một ông chủ trẻ cỡ bự Ba cửa hàng, chỉ một ngày, Quang đã thu về triệu bạc”

Thắng còn giải thích: “Quang đẹp trai! Và đừng bao giờ nghĩ, người giàu không có

trái tim! Đừng bao giờ duy lý như vậy Huệ mơ hồ nghĩ rằng, chính anh là kẻ vẽ

đường cho hươu chạy” Dần dần, một cách mơ hồ, cô đã bắt đầu chú ý đến Quang,

bắt đầu cô biện minh cho Quang, anh ta cũng là một người tốt Cô cho rằng đó là

một người “đẹp trai, lịch sự, biết nói chuyện”,“nhũn nhặn” Tưởng chừng hôn lễ

của cô với Quang sắp xong xuôi, chỉ còn chờ hoàn tất các thủ tục cưới xin Nhưng gần sát ngày cưới, một tình huống đặc biệt đột ngột xảy ra Đi cùng nhau lên thị xã sắm đồ chuẩn bị cưới, gặp toán cướp, Quang đã bỏ chạy, để lại Huệ một mình giữa vòng vây của bọn chúng Cô chỉ có thể thoát khi ông chăn vịt xuất hiện Thất vọng với người mình đã lựa chọn trong thời điểm ấy dấy lên trong Huệ những cung bậc

cảm xúc xen lẫn trong đó sự lựa chọn: “Bực bội, căm tức, nhục nhã, Huệ khóc thảm

thiết Ông chăn vịt dỗ dành mấy cũng không lại Huệ vứt tất cả: xe máy, guốc dép

ôm ngực chạy về nhà Đầu óc Huệ không còn biết gì nữa Nhưng có lẽ trời định như vậy Huệ không biết rằng mình chạy vào nhà Thắng” Với sự quyết đoán, cuối

cùng cô biết rằng cô“cần một người đàn ông” như Thắng - anh chàng lính thủy của

cô Một người bao dung, độ lượng, luôn yêu thương cô Anh chính là chỗ dựa vững chãi cho cô

Một điều đáng chú ý là nếu như trước đây, khi viết về tình yêu, các tác giả hầu như đều tránh viết về những xúc cảm, rạo rực của những trái tim đang yêu, những đòi hỏi mang tính bản năng thì trong nhiều truyện ngắn viết sau chiến tranh, điều này lại được nhiều nhà văn quan tâm và trở thành tâm điểm của nhiều truyện ngắn từng được gây được sự chú ý Không thể phủ nhận trong xã hội ta từ xưa đến

nay, mối quan hệ giữa người nữ và tình dục vẫn là loại truyện “nhạy cảm”, “khó

nói” nhất Vấn đề tình dục, hay nói rộng hơn là thân xác từ bao đời nay đều thuộc

về phái mạnh, đàn ông Nhưng đọc Phạm Thị Hoài, Đỗ Hoàng Diệu, Y Ban… bạn đọc thấy thiên chức hay nữ tính kiểu cũ không những không được chú ý mà lắm khi còn bị chế giễu Cá tính, dục tính mới là cái được nhấn mạnh Ở đó văn học đề cao

cá tính, giành lấy sứ mệnh cách tân, người phụ nữ đã tự mình vươn lên một nhân cách tự do, bình đẳng Họ viết để tố khổ, để bộc bạch nhu cầu hạnh phúc, để chế giễu cay độc mẫu hình phụ nữ cam chịu làm nô lệ hay làm một thứ cây cảnh của

đàn ông, để giải thiêng “tam tòng tứ đức’, để “gây hấn” và …trả giá, miễn sao

được là mình.

Nhà nghiên cứu Lý Hoài Thu từng nhận xét: “Mỗi nhà văn phải chọn cho

mình một góc nhìn riêng trước cuộc đời Phạm Hoa đã nhìn đời, nhìn người ở góc hoàn toàn tự nhiên của nó Đối với Phạm Hoa, cái đẹp của một đời sống trần thế tồn tại ngay trong sự hoàn hảo về mặt thể chất của người phụ nữ Mà theo anh vẻ

đẹp của người phụ nữ, trước hết là vẻ đẹp của tạo hóa” [67, tr 106] Thường trong

những câu chuyện của ông, chúng ta đều bắt gặp ít nhất một cô gái đẹp là nhân vật

chính, những tác phẩm ấy bừng sáng bởi chính vẻ đẹp của họ Từ Loan trong Đùa

của tạo hóa, Di căn đến Ánh Ngọc, Hạnh trong Mèo hoang, Bia đời, từ Thủy trong Con thú đến Huệ, Ngọc Châu trong Tôi cần một người đàn ông, Sự tích hoa hồng Tất thảy đều rực rỡ đẹp, lôi cuốn và gợi tình – môt vẻ đẹp tràn trề nhựa sống

và dư dật bản năng sinh tồn Tự trong vẻ đẹp ấy đã chứa đựng một sức sống mãnh liệt, một khát vọng dâng hiến đôi lúc liều lĩnh để rồi khi lâm vào những hoàn cảnh nghiệt ngã của cuộc đời, ngọn lửa ấy càng bùng lên một cách dữ dội và quyết liệt

Trong truyện ngắn Bia đời, bên cạnh sáu cô bạn ở cùng phòng kí túc xá với

sự “chồn chỗn, xinh xinh” thì Hạnh được liệt vào loại “hiện đại”, “nếu hạnh phúc

như trái chín trên cây, thì chả cần ai mách bảo, nàng cũng sẵn sàng trèo lên để hái” Đó cũng là lí do mà nàng tự tin làm quen với một chàng trai trong đám cưới

Với sự “bạo dạn, tự tin của tuổi trẻ”, nàng “bật dậy liều lĩnh xông thẳng vào chỗ

chàng ngồi” Nàng và chàng nhanh chóng trở thành một cặp xứng đôi vừa lứa,

“chàng cao lớn, mắt sáng, mặt vuông, nước da đồng hun”,“hiền lành, tỉnh khô”

Chàng là dân thể thao Còn nàng “khá đẹp gái, cặp mắt và trán của nàng thật đặc

biệt”, “một vẻ đẹp là lạ, khó gọi tên” Họ quấn quýt bên nhau, nàng trao cho chàng

thứ quý giá nhất của đời người con gái và “nàng nhét tấm khăn ướt sũng màu hoa

đào vào túi áo ngực chàng Nàng chỉ nói một câu duy nhất: Anh giữ lấy cái này mà liệu cách cư xử với em” Tình yêu giữa họ thật đẹp Rồi chàng đi tập huấn ở xa

Nhưng chỉ hết tuần đầu xa chàng, nàng bắt đầu rơi vào trạng huống trống rỗng, khi thì nói huyên thuyên, khi thì lặng phắc, trầm tư Nỗi nhớ thầm lặng cứ trói xiết

nàng, xói lở trong tâm hồn Và cuối cùng “nàng đành phải đi chơi cho khuây khỏa”,

có hai lần nàng lặng lẽ đến bên ghế đá, nàng ngồi học ở đó, nhưng thực chất “tìm

kiếm hơi thở của chàng, dấu chân và cả giọt mồ hôi còn vương lại đâu đó trên cỏ”

Bản năng tính dục như con thú trỗi dậy trong nàng, nó chi phối ý thức, hình thành hành vi của nàng Nàng hết lần này đến lần khác cặp kè với người đàn ông khác ngoài Tuấn Khi thì tình yêu bếp điện cho vui với anh chàng sinh viên khóa trên, khi thì với anh chàng đi xe cúp đỏ, khi thì với một người đàn ông trung niên, đáng tuổi

bố nàng

Đời sống tình dục là một trong những khía cạnh không quá lớn nhưng cũng không phải là nhỏ trong một đời người Trong một xã hội, đặc biệt như nước ta khi

mà đời sống tình dục chưa được cởi mở thì rõ ràng việc xảy ra những ẩn ức do bị

kìm nén là điều hiển nhiên Trong tác phẩm Đùa của tạo hóa, chúng ta bắt gặp sự

kìm nén ẩn ức tính dục trong con người đạo lí - bà Thuận Phạm Hoa đã theo dõi

cuộc chiến tranh kịch tính giữa “con người đạo lí” và “con người tự nhiên” ở một

người vợ liệt sĩ Dường như ở truyện ngắn này phần tự nhiên, phần bản năng của con người cũng là một nét được chú ý trong cố gắng hoàn chỉnh chân dung con người nói chung, và con người thời đại nói riêng

Người phụ nữ ấy nổi tiếng “bởi xinh đẹp, bởi là vợ đại tá Ngày đó vùng tôi

chỉ có mỗi ông Lý là cán bộ cao cấp quân đội Bà còn nổi tiếng bởi sự gia giáo thủ tiết thờ chồng” Ở tuổi tái xuân, bà phải đối diện với những đêm dài bất tận những

ẩn ức không được giải tỏa bởi bản năng tính dục Con người tự nhiên với những khao khát trần thế đã dẫn tới những giấc mơ tình yêu đầy nhục cảm ở người phụ nữ

tuổi hồi xuân:“…bà vẫn thường mơ ông Lý về Bà lại ôm chầm lấy ông bằng cảm

giác da thịt thực sự cả khối người, hai vòng tay, đùi và ngực chạm, xoắn xiết lấy nhau Bà tận hưởng cái tuyệt diệu của tạo hóa: cứng và mềm, rắn và nhũn, tung và hứng, trên và dưới, tấn công và bị động”, “nhiều lúc người bà hổn hển, mồ hôi đầm đìa với cuộc tình mà tạo hóa nào đã buông tha! Có sự tính toán nào cân đong nổi sự mất mát này không?” Nhưng “đó là đêm! Còn ngày bà lại nghiêm ngắn, chững chạc, bề thế, đố thiên hạ bắt gặp bà có ánh mắt lẳng lơ, đa tình hay một câu đùa sàm sỡ” Tuy cuối cùng con người đạo lí trong bà chiến thắng, nhưng có lúc bà

đã là một kẻ đạo đức giả Rồi bà đẩy cái trách nhiệm ấy sang anh con trai khiến chính anh phải chống lại con người đạo lí trong bà Bà canh riết tuần trăng mật của

con trai Bà yêu cầu con: “Yêu ai cũng phải có liều, có độ Phải biết chăm đến

mình” Lòng thương con là điều hiển nhiên ở các bà mẹ Nhưng ở đây, rõ ràng có

sự trái tự nhiên Bi kịch xảy đến như một điều không thể khác: con trai bà đã bỏ đi

bởi nỗi tủi hờn cùng cực “để cho các người ở lại giành giật cắn xé nhau Một khi

đến yêu mà cũng không biết yêu thì tồn tại sao nổi”.Tác phẩm đã thể hiện cuộc đấu

tranh âm thầm, gay gắt giữa bà mẹ chồng và cô con dâu Con người với những khát khao nhân bản, tự nhiên cùng với ý thức nổi loạn đã thôi thúc Loan chống lại con người đạo lí là bà mẹ chồng

Qua những gì phân tích, ta có thể cảm nhận nhân vật bản năng trong thế giới nhân vật của Phạm Hoa thể hiện một sự khám phá tới tầng sâu của vô thức, nó chính là cốt lõi của con người mà thông qua hình tượng nghệ thuật, chúng ta thấy

nó có ánh sáng khác, phong phú, đa dạng và phức tạp Những ẩn ức này tạo ra cú hích cho sự phát triển của con người, có thể dẫn tới những giờ phút chói sáng, nhưng chính nó, ở chừng mực nào đó, cũng có thể sẽ kéo con người chìm đắm vào bóng tối của chính nó, của những luẩn quẩn, hỗn loạn, mất phương hướng và thuần bản năng Mỗi tác phẩm của Phạm Hoa, cùng với nhân vật của mình, đã làm một cuộc du ngoạn mạo hiểm nhưng kỳ thú vào cõi thẳm sâu nhất của con người, và điều chắc chắn, dù không thể bao quát toàn bộ được vấn đề con người nhưng nó đã soi sáng một phần, dù rất nhỏ, nhưng cũng quý báu để chúng ta nhận ra sự đa dạng, phức tạp của con người ngày nay, từ đó có những suy nghĩ sâu sắc hơn về con người và khoa học lí giải về con người

Đọc những trang truyện của Phạm Hoa, chúng ta thấy một Phạm Hoa quan tâm sâu sắc đến số phận, hạnh phúc và quyền sống của con người trong cuộc sống hôm nay Cuộc sống vốn đa chiều, con người thì đa diện Vì thế nhân vật trong tác phẩm của ông gần như không lặp lại nét tính cách của nhau, gần như không lặp tên gọi của nhau Mỗi người một dáng vẻ, một vai trò xã hội khác nhau Và hơn hết, ông đã để nhân vật của mình tự mình lăn lóc, nếm trải đủ mùi đắng, cay, ngọt, bùi