HỢP tác mỹ ASEAN TRONG LĨNH vực AN NINH PHI TRUYỀN THỐNG từ 2001 đến 2015

Trong thời đại toàn cầu hóa, tính phức tạp và nguyên nhân sâu xa của những vấn đề “an ninh phi truyền thống” tạo sự nhận thức và đồng thuận cao giữa các nước ASEAN trong việc hợp tác đối

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

 HOÀNG THỊ THANH HOA

HỢP TÁC MỸ -ASEAN TRONG LĨNH VỰC AN NINH

PHI TRUYỀN THỐNG TỪ 2001 ĐẾN 2015

Chuyên ngành: Lịch sử thế giới

Mã số: 60.22.03.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Trần Thị Vinh

HÀ NỘI – 2015

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện đề tài “Hợp tác Mỹ -ASEAN trong lĩnh vực

an ninh phi truyền thống từ 2001 đến 2015”, tôi đã nhận được rất nhiều

nguồn động viên, giúp đỡ quý báu

Trước tiên, tôi xin chuyển lời cảm ơn sâu sắc tới tất cả những thầy cô

đã giảng dạy, giúp đỡ tôi hoàn thành chương trình Cao học tại trường ĐạiHọc Sư Phạm Hà Nội, những người đã truyền thụ và mở mang cho tôi khotàng kiến thức quan trọng và quý báu trong suốt hai năm qua

Lời cảm ơn đặc biệt, tôi xin gửi tới GS.TS Trần Thị Vinh, người đã

dành nhiều thời gian tận tình giúp đỡ và chỉ dạy cho tôi trong quá trình thựchiện và hoàn thiện luận văn của mình

Cuối cùng, tôi rất mong những đóng góp quý báu của quý thầy cô vàcác bạn để luận văn hoàn thiện hơn nữa!

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

AFTA :Khu vực mậu dịch tự do ASEAN

ASEAN : Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á

APEC : Diễn đàn hợp tác kinh tế Châu Á – Thái Bình DươngASEM : Diễn đàn hợp tác Á – Âu

ARF : Diễn đàn khu vực ASEAN

EU : Liên minh Châu Âu

EAI : Doanh nghiệp ASEAN

FTA : Khu vực Thương mại tự do

NATO : Tổ chức Hiệp ước phòng thủ Bắc Đại Tây DươngNICs : Các nước công nghiệp hoá mới

Nxb : Nhà xuất bản

TTXVN : Thông tấn xã Việt Nam

SEATO : Tổ chức Hiệp ước Đông Nam Á

WB : Ngân hàng thế giới

WTO : Tổ chức thương mại thế giới

ZOPFAN : Khu vực hoà bình, tự do và trung lập

An ninh phi truyền thống là một cụm từ mới, được xuất hiện chính thức

trong “Tuyên bố chung ASEAN – Trung Quốc về hợp tác trên lĩnh vực an

ninh phi truyền thống” thông qua tại Hội nghị thượng đỉnh lần thứ 6 giữa các

nước thuộc Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và Trung Quốc tạiPhnôm Pênh (Campuchia) ngày 01/11 /2001 Đó là những vấn đề về các loạitội phạm xuyên quốc gia, đặc biệt là tội phạm khủng bố và ma túy đe dọa anninh khu vực và thế giới, đồng thời tạo ra thách thức mới đối với hòa bình, ổnđịnh trong và ngoài khu vực

Trong thời đại toàn cầu hóa, tính phức tạp và nguyên nhân sâu xa của

những vấn đề “an ninh phi truyền thống” tạo sự nhận thức và đồng thuận cao

giữa các nước ASEAN trong việc hợp tác đối thoại với các thể chế chính trị kinh tế quốc tế lớn như Liên Xô, Liên minh Châu Âu (EU), Mỹ, Nhật

-Từ tháng 11/2002, sau khi kí “Tuyên bố chung ASEAN – Trung Quốc

về hợp tác trong lĩnh vực an ninh phi truyền thống”, an ninh phi truyền

thống là một hướng hợp tác mới được các nước ASEAN triển khai có hiệu

quả với các nước đối thoại nhất là đối với Trung Quốc, Nhật Bản, EU vàđặc biệt là Mỹ.

Mỹ quan tâm đến Châu Á – Thái Bình Dương, trong đó có Đông Nam

Á từ sau chiến tranh thế giới hai Trong thời kì Chiến tranh lạnh, với vị trí địa

- chiến lược quan trọng, Đông Nam Á là khu vực thu hút sự quan tâm của cácnước lớn, nhưng các mối quan hệ quốc tế ở đây đan xen lẫn nhau hết sứcphức tạp Ý đồ chiến lược, chính sách của Mỹ không chỉ có ảnh hưởng rất lớnđến sự phát triển của các quốc gia trong khu vực mà còn tác động không nhỏtới quan hệ đối nội, đối ngoại của từng quốc gia Sau khi Chiến tranh lạnh kếtthúc, vai trò của Đông Nam Á trong chính sách đối ngoại của Mỹ phần nàogiảm sút bởi vì mục tiêu ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản trên thế giới và ở châu

Á - Thái Bình Dương của Mỹ đã không còn là mục tiêu chiến lược hàng đầukhi chế độ xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô sụp đổ, các nước xã hộichủ nghĩa còn lại như Trung Quốc, Việt Nam tiến hành cải cách theo hướngkinh tế thị trường

Bước vào thế kỷ XXI, đặc biệt là từ sau sự kiện khủng bố tại Mỹ ngày11/9/2001, Mỹ đã điều chỉnh chiến lược toàn cầu và phát động cuộc chiếnchống khủng bố Chống khủng bố đã trở thành ưu tiên số một, quan trọng hơnbao giờ hết đối với nước Mỹ trong cả hai nhiệm kỳ của Tổng thống G Bush

và cũng chính nó đã tạo ra những đổi thay trong chiến lược toàn cầu của Mỹnói chung, chính sách đối với châu Á – Thái Bình Dương và Đông Nam Á nóiriêng Sự kiện 11/9 đã buộc chính quyền G Bush phải xem xét lại chính sáchĐông Nam Á của mình Sự hoạt động của các tổ chức Hồi giáo cực đoan, mốiliên hệ của chúng với tổ chức Al Qaeda là đe dọa lớn nhất đối với an ninh của

Mỹ Đông Nam Á đã trở thành một trong những mặt trận chính trong cuộcchiến chống khủng bố của Mỹ Thông qua hoạt động chống khủng bố, Mỹtăng cường sự hiện diện quân sự tại khu vực đồng thời lôi kéo, gây áp lực với

các nước nhằm tập hợp lực lượng hình thành “liên minh chống khủng bố” do

Mỹ cầm đầu Với sự nổi lên của các vấn đề an ninh truyền thống và phitruyền thống trong khu vực, đặc biệt là sự trỗi dậy của Trung Quốc, Mỹ thực

hiện chính sách “xoay trục”, trở lại khu vực châu Á – Thái Bình Dương, trong

đó có Đông Nam Á Đây là điểm đáng quan tâm nhất của tình hình thế giớinhững năm đầu thế kỷ XXI, tác động trực tiếp đến các quốc gia ở khu vựcĐông Nam Á

Hợp tác Mỹ - ASEAN trong vấn đề an ninh phi truyền thống được tăngcường xuất phát từ thực tế lịch sử phát triển sôi động, đa dạng, phức tạp củathế giới của những năm đầu thế kỉ XXI Mối đe dọa của an ninh phi truyềnthống đối với an ninh quốc gia, khu vực và an ninh toàn cầu là rất lớn Điều

đó đòi hỏi, chính phủ các nước, các tổ chức khu vực và quốc tế ngày càngtăng cường hợp tác trong nhiều lĩnh vực

Những phân tích trên cho thấy việc nghiên cứu về “Hợp tác Mỹ

-ASEAN trong lĩnh vực an ninh phi truyền thống từ 2001 đến 2015” có ý

nghĩa lý luận và thực tiễn cấp thiết Nghiên cứu đề tài này không chỉ làm rõthực chất nội dung chính sách của Mỹ đối với khu vực Đông Nam Á mà còngóp phần vào việc xây dựng cơ sở khoa học, cơ sở thực tiễn cho các đối sáchtrong chính sách đối ngoại ASEAN với Mỹ nói chung và của Việt Nam với

Mỹ nói riêng về những vấn đề liên quan ở khu vực Đông Nam Á trong việcgiải quyết những vấn đề an ninh phi truyền thống

Xuất phát từ những lý do nêu trên, chúng tôi quyết định lựa chọn vấn

đề “Hợp tác Mỹ -ASEAN trong lĩnh vực an ninh phi truyền thống từ 2001 đến

2015” làm đề tài nghiên cứu luận văn thạc sĩ.

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Vấn đề an ninh truyền thống đã được nhiều người đề cập và nghiên

cứu Tuy nhiên, khái niệm “an ninh phi truyền thống” là một khái niệm còn

mới mẻ chỉ được chú ý từ sau những năm 90 của thế kỉ XX và đặc biệt lànhững năm đầu của thế kỉ XXI Do vấn đề nghiên cứu còn khá mới mẻ nêncho đến nay, có một số ít học giả trong và ngoài nước nghiên cứu vấn đề này

ở những góc độ khác nhau và nội dung khác nhau

Cuộc hội thảo khoa học tại Hà Nội do Học viện Quan hệ quốc tế tổ

chức từ ngày 26-28/8/1999 với chủ đề “Những cách nhìn nhận mới về an

ninh” và cuộc hội thảo tại New Zealand từ 31/3 – 2/4/2001 với chủ đề “An ninh con người Châu Á – Thái Bình Dương” có thể xem là những nỗ lực

quan trọng của giới khoa học trong và ngoài nước nhằm nghiên cứu vấn đề anninh phi truyền thống

Các công trình đã được xuất bản thành sách phải kể đến :

“Mỹ đã thay đổi chiến lược toàn cầu”của Lý Thực Cốc , Nxb Chính trị

Quốc gia, Hà Nội năm 1998, trong đó nêu lên các chiến lược của Mỹ đối vớicác khu vực trên thế giới và sự tranh giành ảnh hưởng của Mỹ và Liên Xôtrước đây và những dự đoán cho tương lai của Mỹ

Năm 2005, Hồ Châu có bài viết “Chiến lược Á- Âu của Mỹ từ sau

chiến tranh lạnh nhìn từ góc độ địa – chính trị” đăng trên tạp chí Nghiên cứu

Châu Âu Nội dung chính được đề cập trong bài viết đó là phân tích chínhsách của Mỹ đối với lục địa Âu – Á sau hơn 10 năm Chiến tranh lạnh kếtthúc dưới góc nhìn địa – chính trị Từ đây Mỹ đã hình thành một chiến lượckhá quan trọng đó là tăng cường sức mạnh quân sự cho khu vực Châu Á –Thái Bình Dương, gia tăng ảnh hưởng tại khu vực này

“Chính sách của Hoa Kỳ đối với ASEAN trong và sau Chiến tranh lạnh” của tác giả Lê Khương Thuỳ Đã trình bày bối cảnh quốc tế và sự hình

thành chiến lược toàn cầu mới của Mỹ Chính sách của Mỹ trong lĩnh vựckinh tế, quân sự, chính trị đối với ASEAN thời kì Chiến tranh lạnh (1967-1975) và sau Chiến tranh lạnh (1991-1995) Những điều chỉnh có tính chất

chiến lược của Mỹ và của ASEAN Các biện pháp thực hiện chính sách của

Mỹ trong các lĩnh vực chính trị, quân sự, kinh tế

Cuốn sách “Vai trò của Mỹ ở Châu Á : Quan điểm của học giả Mỹ và

Châu Á”(2009) Han Sung Joo, Tommy Koh, C Raja Mohan (chủ biên) ;

Dịch: Lê Khương Thuỳ ; Lưu Ánh Tuyết , Nxb Khoa học xã hội Đã nêu tổngquan quan điểm của Châu Á về vai trò của Mỹ đối với khu vực năm 2008, vaitrò của Mỹ ở Đông Bắc Á, Đông Nam Á và Nam Á Những chính sách của

Mỹ đối với Châu Á - Thái Bình Dương, khủng hoảng môi trường ở Châu Á

và chính quyền Mỹ mới Phân tích những vấn đề quân sự và quan hệ giữa Mỹ

và các nước Châu Á

Cuốn sách “An ninh quốc gia và những vấn đề an ninh phi truyền

thống” (2013) của Nxb Chính trị Quốc gia do một nhóm tác giải viết đã cung

cấp những thông tin khoa học cơ bản trên bình diện lý luận và những vấn đềkinh nghiệm, bài học thực tiễn về an ninh phi truyền thống Đây là bộ tài liệunghiên cứu, tham khảo cho cán bộ lãnh đạo rất cần thiết cho việc nghiên cứuvấn đề này Ngoài ra còn có một số công trình tiêu biểu có thể kể đến như : Lê

Anh Tuấn, Thế kỷ XXI một số vấn đề đáng quan tâm, Nxb Khoa học kỹ thuật ,

Hà Nội năm 2000; Nguyễn Đức Khiển, Môi trường và sức khỏe, Nxb Lao

động – xã hội, Hà Nội năm 2000; hay công trình của các nhà nghiên cứu

Trung Quốc do Vương Dật Tiên (chủ biên), An ninh quốc tế trong thời đại

toàn cầu hóa, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội năm 2004.

Việc nghiên cứu các vấn đề khác nhau của an ninh phi truyền thốngchủ yếu đề cập trong một số bài viết đăng tải trên các báo và tạp chí chuyênngành trong và ngoài nước Một số bài viết đáng chú ý là : Vũ Tuyết Loan,

“An phi truyền thống Châu Á- Thái Bình Dương : vấn đề và giải pháp ”, Tạp chí cộng sản số 23/2006; Nguyễn Hồng Bắc, “An ninh con người và vấn nạn

buôn người: Các khái niệm chính và một số vẫn đề có liên quan đến nạn

buôn bán phụ nữ và trẻ em ở Việt Nam”, Tạp chí Những vấn đề kinh tế thế

giới, số 11/2006; Nguyễn Xuân Yên, “Đấu tranh chống Maphia và tội phạm

có tổ chức trên thế giới”, Tạp chí cộng sản số 19/2005; Nguyễn Hữu Dũng,

“Mối quan hệ giữa chính sách xã hội và an ninh xã hội”, Tạp chí cộng sản

số 8/1998

Bên cạnh đó còn có bài viết của các tác giả trong và ngoài nước như

“Chính sách châu Á của Bill Clinton” của tác giả người Ấn Độ MV Rappai,

Trung tâm thông tin khoa học công nghệ môi trường – Bộ Quốc Phòng đã nêulên chính sách đối ngoại của Tổng thống Bin Clinton đối với các khu vực vàquốc gia ở Châu Á, khẳng định sự can thiệp ngày càng gia tăng của Mỹ vào

Châu Á – Thái Bình Dương “Học thuyết Bush” của Janie Glozov, Tạp chí Châu Mỹ ngày nay, số 2/2003; “Chính sách ngoại giao của Mĩ trong một thế

kỉ mới” của Ivoh Daaelder & James Lindsay, Tạp chí Châu Mỹ ngày nay, số

06/2003; Hai bài viết “Sự điều chỉnh chiến lược toàn cầu sau chiến tranh

lạnh của Mỹ : từ Geogre Bush (cha) đến Bill Clinton” đăng trên tạp chí Châu

Mỹ ngày nay số 01/2001 và “Nhìn lại sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của

Mỹ sau chiến tranh lạnh” đăng trên tạp chí Nghiên cứu quốc tế số 1(68) tháng

3/2007 của tác giả Hà Mỹ Hương đã nêu lên những nhân tố chi phối chiếnlược toàn cầu của Mỹ sau chiến tranh lạnh và những nội dung cơ bản củachính sách đối ngoại của Mỹ từ sau chiến tranh lạnh cho đến nay Điều đáng

chú ý là Dự án Đông Nam Á trong thế kỷ XXI do Stanley Foundation thực

hiện 2003 – 2005, trong đó đề cập đến nhiều khía cạnh chính sách của Mỹ ởĐông Nam Á như chính sách dân chủ nhân quyền, an ninh – quân sự, hợp tácchống khủng bố

Nhìn chung, trong các công trình nghiên cứu và ấn phẩm khoa học kểtrên, đã tiếp cận một số vấn đề của nội dung nghiên cứu, nhưng những vấn đề

an ninh phi truyền thống hiểu theo cách xác định của Liên Hợp Quốc bao gồm

các nội dung: an ninh kinh tế, an ninh cộng đồng, an ninh chính trị với tư cách

là an ninh tổng hợp Tuy nhiên việc làm rõ hợp tác giữa Mỹ và ASEAN tronglĩnh vực an ninh phi truyền thống từ 2001 đến 2015 và những tác động của nóthì gần như chưa được nghiên cứu đầy đủ và chuyên sâu trong các công trình

- Phân tích làm rõ những nội dung cơ bản của quan hệ hợp tác giữa Mỹ

- ASEAN trong lĩnh vực an ninh phi truyền thống

- Phân tích những tác động mối quan hệ Mỹ - ASEAN trong lĩnh vực

an ninh phi truyền thống đến khu vực

3.3 Phạm vi nghiên cứu của luận văn

Về nội dung: Luận văn tập trung nghiên cứu mối quan hệ Mỹ ASEAN trong lĩnh vực an ninh phi truyền thống cụ thể là : hợp tác chốngkhủng bố, hợp tác đối phó với những thách thức an ninh phi truyền thống trênbiển, phòng chống bệnh dịch, thiên tai và biến đổi khí hậu

Về thời gian : Trọng tâm nghiên cứu của luận văn là thời gian từ 2001

lí phương pháp luận cơ bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duyvật lịch sử và những quan điểm lí luận của Đảng Cộng Sản Việt Nam.

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu lịch sử và các phương phápnghiên cứu liên ngành để giải quyết các vấn đề đề tài nghiên cứu đặt ra.Trong đó, luận văn kết hợp phương pháp lôgic với phương pháp lịch sử;phương pháp phân tích với phương pháp tổng hợp; đồng thời còn sử dụng cácphương pháp bổ trợ khác như : hệ thống, thống kê, đối chiếu so sánh

5 Đóng góp mới của luận văn

Luận văn là công trình nghiên cứu có hệ thống về quan hệ hợp tác ASEAN trong lĩnh vực an ninh phi truyền thống trong 15 năm đầu thế kỷXXI Trên cơ sở phân tích quan hệ giữa Mỹ - ASEAN trong lĩnh vực an ninhphi truyền thống, luận văn bước đầu làm rõ thực chất chính sách của Mỹ vàtác động đối với khu vực Đông Nam Á

Mỹ-6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, nội dungcủa luận văn gồm 2 chương :

Chương 1: Cơ sở lý luận và những nhân tố tác động đến quan hệ phi

truyền thống Mỹ - ASEAN từ 2001 đến 2015

1.1 Khái niệm an ninh, an ninh truyền thống, an ninh phi truyền thống

1.2 Nội dung các vấn đề an ninh phi truyền thống

1.3 Quan hệ hợp tác giữa Mỹ - ASEAN trước năm 2001

1.4 Những nhân tố tác động đến quan hệ Mỹ - ASEAN từ sau sự kiện

Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ

PHI TRUYỀN THỐNG MỸ - ASEAN TỪ 2001 ĐẾN 2015

1.1 Khái niệm an ninh, an ninh truyền thống, an ninh phi truyền thống

1.1.1 Khái niệm an ninh

“ An ninh ” là một khái niệm cơ bản thường xuyên được sử dụng trong

ngôn ngữ và thực tiễn chính trị quốc tế Hiểu rõ được bản chất của khái niệmnày cũng như những nội hàm và sự ảnh hưởng của nó sẽ giúp lý giải hành vicủa các chủ thể khi tham gia vào nền chính trị quốc tế Đó cũng là lý do vì saocho đến tận ngày nay, những nghiên cứu về an ninh cũng như các chiến lược anninh quốc gia vẫn luôn được tất cả các quốc gia trên thế giới quan tâm Đồngthời, những nội dung đó cũng đóng góp một phần lớn trong việc hình thànhchính sách đối ngoại của quốc gia.Cần phải khẳng định rằng có rất nhiều cách

nhìn, cách tiếp nhận và quan niệm giá trị khác nhau về khái niệm “an ninh”

Theo Từ điển Thuật ngữ Quan hệ quốc tế an ninh được hiểu theo nghĩađơn giản nhất là khả năng giữ vững sự an toàn trước các mối đe doạ Tuynhiên, an ninh không phải là một khái niệm tĩnh mà là một khái niệm động vàtrải qua nhiều thay đổi về cách hiểu, cũng như cách tiếp cận Tuy một ý niệmtruyền thống xoay quanh các chủ đề quân sự, chiến tranh và bạo lực, kháiniệm an ninh với những kết nối mới đã mở ra những chiều kích xuất phát từnhiều lãnh vực khác nhau

Trong Từ điển quân sự Việt Nam, an ninh được định nghĩa là trạng thái

ổn định, an toàn, không có dấu hiệu nguy hiểm đe doạ sự tồn tại và phát triểnbình thường của cá nhân, của tổ chức,của từng lĩnh vực trong hoạt động xãhội hoặc của an toàn xã hội.[12; tr 20]

Tuy nhiên, hiểu theo nghĩa chung nhất an ninh là nhu cầu đầu tiên vàthiết yếu của mỗi con người, mỗi quốc gia và toàn nhân loại, đồng thời nó

cũng là điều kiện cơ bản và quan trọng số một cho sự phát triển của mỗi quốcgia Mỗi con người, xã hội hay quốc gia trước hết cần phải đảm bảo an ninh

để tiến hành các hoạt động bình thường khác.Mặt khác, nội hàm của kháiniệm an ninh không chỉ giới hạn ở tình trạng như trên, tức là hành động đểthực hiện an ninh Cách hiểu về khái niệm an ninh như vậy phản ánh nhu cầu

và quan niệm chung của cộng đồng quốc tế, đồng thời nó bao hàm đầy đủ nộihàm của khái niệm an ninh trong giai đoạn hiện nay Là một khái niệm cơbản, cũng là một giá trị cơ bản của chính trị quốc tế, an ninh là điều kiện đểnhân loại tồn tại trong hoà bình và có trật tự Nhà nước quốc gia với tư cách làchủ thể cơ bản đại diện quốc gia, nắm trong tay công cụ sức mạnh và thể chế

là người lãnh trách nhiệm bảo đảm an ninh cho cư dân mình, cho quốc giamình và cho chính bản thân quyền lực của mình Do đó, nhiệm vụ bảo vệ anninh cho cư dân và bảo đảm an ninh quốc gia trở thành ưu tiên hàng đầu đốivới các quốc gia [21; tr 92]

Trong khái niệm an ninh, tuỳ thuộc theo góc độ và nhu cầu sử dụngkhác nhau, người ta lại chia ra làm nhiều loại : chia theo đơn vị phạm vi có anninh nhân loại, an ninh khu vực, an ninh quốc gia…chia theo tính chất thờigian lịch sử có an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống; chia theo địachính trị thì có nhận thức khác hẳn nhau về an ninh phương Đông và an ninhphương Tây; chia theo lĩnh vực có an ninh kinh tế , an ninh chính trị, an ninhlương thực, an ninh môi trường….Tuy nhiên, cách phân chia như vậy chỉmang tính chất tương đối, vì nội dung của những khái niệm đó có thể trùnghợp hoặc đan xen nhau

1.1.2 Khái niệm an ninh truyền thống

An ninh truyền thống (traditional security) là một khái niệm quen thuộc

và mang tính truyền thống, xuất phát từ các nghiên cứu quốc tế về an ninh,chiến tranh, hòa bình…Theo đa số các học giả quốc tế thì an ninh truyền

thống chính là an ninh quốc gia (national security).

An ninh quốc gia là sự cần thiết để duy trì sự tồn tại của quốc gia thôngqua việc sử dụng sức mạnh kinh tế, ngoại giao, triển khai sức mạnh và quyềnlực chính trị An ninh quốc gia còn là sự ổn định và phát triển bền vững củachế độ xã hội: độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ và các lợi íchquan trọng khác của mộtquốc gia An ninh quốc gia đề cập đến sự yên ổn củamột quốc gia, ở bên trong thì không có rối loạn, không bị chia cắt, ở bênngoài thì không bị các quốc gia khác quấy nhiễu, xâm phạm, không bị lệthuộc vào quốc gia khác và các tổ chức quốc tế [24]

Thuật ngữ này lần đầu tiên xuất hiện trong Luật an ninh quốc gia củanước Mỹ năm 1947 Chính phủ Mỹ đã thiết lập ra một Uỷ ban an ninh quốcgia chịu trách nhiệm đưa ra kiến nghị cho Tổng thống về các vấn đề đối nội,đối ngoại liên quan đến an ninh quốc gia Từ đó thuật ngữ này được sử dụngphổ biến trong đời sống chính trị và quan hệ quốc tế

Trong quan niệm an ninh quốc gia lấy an ninh chính trị và quân sự làmtrọng tâm điều đó gắn liền với sự phát triển của sức sản xuất xã hội loài người

và sự thay đổi của môi trường quốc tế Từ khi ra đời các quốc gia đầu tiên chođến nay, vốn lớn nhất của mỗi quốc gia dân tộc chính là dân số và lãnh thổ,lợi ích lớn nhất của an ninh quốc gia chính là bảo vệ nhân dân và lãnh thổ củamình không bị ngoại lai xâm lược Vì vậy, mỗi quốc gia đều chú trọng tăngcường sức mạnh quân sự là đương nhiên.Cùng với sự phát triển nhanh chóngcủa sức sản xuất, sự ra đời của chủ nghĩa tư bản nảy sinh nhu cầu về nguyênliệu, nhân công và thị trường tiêu thụ hàng hoá mới điều này đã thúc đẩynhững cuộc xâm chiếm lãnh thổ và sự bành trướng của chủ nghĩa đế quốc.Chiến tranh thế giới lần thứ nhất (1914 -1918), chiến tranh thế giới lần thứ hai(1939 -1945) và sau là Chiến tranh lạnh là những cuộc chiến tranh kéo dài, ácliệt và tàn khốc nhất trong lịch sự nhân loại Đặc biệt trong thời kì Chiến tranh

lạnh, khái niệm “an ninh truyền thống” tức là an ninh quốc gia, an ninh lấy

sức mạnh quân sự làm hạt nhân Trong thời kì này chiến tranh luôn là nguy cơthường trực đối với nền an ninh thế giới, sự tồn vong của chính quyền nhànước và cuộc sống bình yên của nhân dân mỗi quốc gia nói riêng Vì thế,nhận thức an ninh khi đó gần như chỉ xoay quanh một vấn đề chiến tranh vàhoà bình, an ninh vì thế vẫn được hiểu là tình trạng của một quốc gia, đượcđảm bảo về độc lập, chủ quyền lãnh thổ, không có sự đe doạ hay uy hiếp vềquân sự từ bên ngoài Do đặc điểm của tình hình quốc tế và mối quan tâmthiết yếu của mỗi quốc gia khi đó là giành và bảo vệ độc lập, chủ quyền, toànvẹn lãnh thổ, chống chiến tranh và chống xâm lược, do nhu cầu an ninh sốmột của mọi quốc gia lúc này là bảo vệ chủ quyền lãnh thổ quốc gia Như thế,lãnh thổ quốc gia là đối tượng trung tâm của an ninh truyền thống và mối đedoạ chủ yếu đối với nó là sự tấn công xâm lược từ bên ngoài Với đối tượng

và mối đe doạ như vậy nên biện pháp thực hiện an ninh chủ yếu là biện phápquân sự, là củng cố quốc phòng, tăng cường sức mạnh vũ trang Cho đến hếtthời kì Chiến tranh lạnh, thì an ninh chính trị và an ninh quân sự luôn chiếmvai trò chủ đạo

1.1.3 Khái niệm an ninh phi truyền thống

Bối cảnh nảy sinh vấn đề “an ninh phi truyền thống”

Sau Chiến tranh lạnh, tình hình thế giới có những biến động nhanhchóng và sâu sắc tác động tới mọi quốc gia và khu vực trên thế giới

Trước hết, sự biến đổi cục diện quốc tế sau Chiến tranh lạnh.

“An ninh phi truyền thống” trở thành mối quan tâm nổi bật có mối quan

hệ chặt chẽ với sự biến đổi cục diện quốc tế sau chiến tranh lạnh Nhiều vấn

đề của an ninh phi truyền thống đã xuất hiện trong quá trình biến đổi từ chế

độ cũ sang chế độ mới, sự tan rã của chế độ đã dẫn đến một số vấn đề và mâuthuẫn vốn có trở thành vấn đề nổi bật cần phải giải quyết

Những năm sau khi hai cực tan rã sự uy hiếp của chiến tranh hạtnhân cũng từng bước bị đẩy lùi Thay vào đó là sự phát triển nhanh chóng

của hệ thống kinh tế quốc tế, sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế giữa cácnước, Mỹ trở thành siêu cường số 1 thế giới và công khai sứ mệnh lãnh đạothế giới tự do Với sức mạnh và thực lực áp đảo của Mỹ đã tạo nên một trật

tự thế giới mới đó là “nhất siêu đa cường” Bên cạnh đó một thực tế mới

sau Chiến tranh lạnh cần phải đối phó đó là sự trỗi dậy trở lại của những ýthức hệ như chủ nghĩa dân tộc, chủ nghĩa tôn giáo chính thống…đây lànhững căn nguyên dẫn đến những xung đột, mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáotrong tương lai Các nhà hoạch định chính sách an ninh của mỗi quốc gia từchỗ quan tâm chiến tranh hạt nhân đã chuyển sang quan tâm những vấn đềmang tính khu vực và thế giới

Thứ hai, sự đẩy nhanh và mở rộng quá trình toàn cầu hoá.

Sự kết thúc của Chiến tranh lạnh đã phá vỡ cục diện đối lập giữa haithể chế kinh tế - chính trị thế giới, các nước đều tập trung phát triển kinh tế.Toàn cầu hoá kinh tế tạo nên sự chuyển dịch nhanh chóng và phân phối hiệuquả yếu tố tài nguyên đồng thời cũng khiến cho các yếu tố tiêu cực khác thâmnhập lan truyền ra nhiều nước gây nên hậu quả kinh tế xã hội phức tạp, nhất làcác quốc gia thuộc thế giới thứ ba

Toàn cầu hoá từ kinh tế sau đó lan rộng ra các lĩnh vực khác có ảnhhưởng lớn đến quan hệ quốc tế và đời sống thường ngày của con người Toàncầu hoá khiến cho hàng hoá, dịch vụ, nhân viên, tư bản…vượt ra khỏi phạm

vi một quốc gia, mở ra sự chủ động hay bị động của các nước đã trở thành tấtyếu Sự phát triển của toàn cầu hoá khiến cho cả thế giới trở thành một chỉnhthể, sự phụ thuộc và tác động qua lại lẫn nhau giữa các quốc gia càng ngàycàng tăng lên Tuy nhiên, toàn cầu hoá cũng như con dao hai lưỡi, vừa mangđến sự phát triển cũng vừa mang đến sự mạo hiểm và tổn thất mới Nó khiếncho khủng hoảng và tai hoạ trong nội bộ một số nước vượt qua phạm vi biêngiới quốc gia trở thành khủng hoảng khu vực hay toàn cầu Ví dụ như cuộc

khủng hoảng tài chính tiền tệ Đông Nam Á năm 1997 -1998, khủng hoảngkinh tế năm 2008…Như vậy, toàn cầu hoá là nguyên nhân quan trọng khiến

cho vấn đề “an ninh phi truyền thống” sau Chiến tranh lạnh nhiều lên, ảnh

hưởng mở rộng làm cho các nước càng ngày càng quan tâm đến vấn đề anninh phi truyền thống

Thứ ba, sau Chiến tranh lạnh các nước càng ngày càng coi trọng sự phát triển kinh tế và xã hội của bản thân mình.

Một sự thay đổi to lớn khác mà sau Chiến tranh lạnh kết thúc chính là

sự quan tâm nhiều hơn của các chính phủ đến các vấn đề văn hoá, khoa học

kỹ thật và môi trường hơn những vấn đề an ninh quân sự Kinh tế trở thànhnhân tố quan trọng nhất trong việc hoạch định chính sách phát triển của mỗiquốc gia Sau Chiến tranh lạnh, cùng với việc thị trường thế giới ngày càngnhất thể hoá và cạnh tranh kinh tế toàn cầu ngày càng gay gắt, trong quá trìnhphát triển kinh tế của bản thân các nước họ đều lần lượt phải đối mặt vớinhững vấn đề nổi lên của kinh tế và đời sống xã hội như : môi trường sinhthái, thiếu thốn nguồn năng lượng, tăng trưởng dân số, khủng hoảng kinhtế….Tất cả những vấn đề này không còn thuộc riêng của một nước nào đó mà

là vấn đề chung ở mức độ khác nhau của các nước Vì thế, nhiều quốc gia đã

từng bước ngày càng coi trọng những vấn đề này trong công tác đảm bảo “an

ninh quốc gia” để nhận thức đầy đủ hơn nữa về những “uy hiếp mới” với an

ninh quốc gia, hoạch định lại chiến lược phát triển quốc gia đảm bảo an ninhcủa đất nước trên tất cả các lĩnh vực an ninh kinh tế, an ninh chính trị, an ninhvăn hoá và an ninh môi trường

Thứ tư, ý tưởng phát triển bền vững và mô hình an ninh quốc tế

Sau Chiến tranh lạnh, sự thay đổi của môi trường quốc tế mới cũngkhiến cho quan niệm về an ninh của mọi người cũng thay đổi An ninh phi

truyền thống ngày càng được mọi người quan tâm và có mối quan hệ mật

thiết với hai trào lưu tư tưởng đó là “tư tưởng phát triển bền vững” và tư tưởng “an ninh con người” đồng thời cũng liên quan chặt chẽ đến sự chuyển đổi của “mô hình an ninh” Năm 1987, Uỷ ban Môi trường và Phát triển thế giới đã chính thức đưa ra khái niệm “phát triển bền vững” và nhận được sự

quan tâm rộng rãi của cộng đồng quốc tế Hội nghị môi trường và phát triểncủa Liên Hợp Quốc năm 1992 đã đưa ra định nghĩa về phát triển bền vững đó

là :“Đáp ứng nhu cầu của thế hệ đương đại lại không tổn hại đến sự phát

triển năng lực của thế hệ con cháu mai sau nhằm đáp ứng nhu cầu của chúng” Điều này đã khuyến cáo mọi người tài nguyên là có hạn nếu không

sử dụng một cách tiết kiện thì những tài nguyên này sẽ không có khả năng táisinh Bên cạnh đó, an ninh ngày nay bên cạnh an ninh quốc gia thì trước hếtcần phải đảm bảo an ninh cho từng con người Đảm bảo an ninh cho từng cánhân thì an ninh cộng đồng mới được đảm bảo và ngược lại

Nguồn gốc mối đe doạ của an ninh phi truyền thống

Lịch sử nhân loại đã từng chứng kiến những trận đói, nạn dịch khủngkhiếp cướp đi sinh mạng của hàng triệu con người Tuy nhiên, trong bối cảnhbùng nổ cách mạng khoa học công nghệ hiện đại, quá trình toàn cầu hóa diễn

ra mạnh mẽ đã làm cho biên giới địa lý giữa các quốc gia trở nên “mềm” hơn,

dễ vượt qua hơn; mạng internet đã tạo ra một “thế giới ảo” với các xa lộ

thông tin toàn cầu, hoàn toàn không còn biên giới ngăn cách Cùng với đó là

sự hủy hoại của con người đối với tự nhiên, môi trường; sự phát triển kinh tếthiếu kiểm soát, chạy theo lợi nhuận thuần túy, lợi ích trước mắt; sự chi phốicủa những tư tưởng chính trị cực đoan, sự tha hóa và suy thoái về đạo đức củachính con người… đã làm cho những vấn đề mà ngày nay được gọi là an ninhphi truyền thống trở nên trầm trọng hơn, phức tạp hơn, có quy mô lớn hơn rấtnhiều Phạm vi tác động của vấn đề đã vượt ra khỏi biên giới lãnh thổ và lợi

ích an ninh quốc gia dân tộc của một nước Vấn đề môi trường, cạn kiệtnguồn tài nguyên, nguồn nước sạch, vấn đề biến đổi khí hậu, nước biểndâng… đôi khi lại đe dọa nhiều hơn đối với cuộc sống của người dân ở những

quốc gia không phải là “thủ phạm” gây ra những biến đổi, cạn kiệt đó Các

hoạt động tội phạm, khủng bố quốc tế, nhất là khủng bố bằng vũ khí sinh học,hóa học, bệnh dịch… có quy mô xuyên biên giới Những mối đe dọa an ninhphi truyền thống, vì thế, trở thành những thách thức mang tính toàn cầu.Nguồn gốc gây nên những mối đe doạ này xuất phát từ nhiều phía khác nhau.Liên Hợp quốc đã khái quát nguồn gốc của mối đe doạ an ninh phi truyềnthống gồm các vấn đề chính sau:

•Mối đe doạ từ bản thân các quốc gia

•Mối đe doạ đến từ các quốc gia khác

•Mối đe doạ đến từ các mâu thuẫn, xung đột dân tộc, sắc tộc, tôn giáo

•Mối đe doạ đến từ các nhóm, các tổ chức và các cá nhân tội phạm

Mối đe doạ đến từ bản thân các quốc gia : những vấn đề an ninh phi

truyền thống hiện nay đều mang tính toàn cầu nhưng nó đều bắt nguồn từquốc gia và địa điểm cụ thể Nguyên nhân chủ yếu gây nên mối đe doạ nàychính là hành vi và ý thức con người đồng thời cũng do những chính sáchquản lí và điều hành nhà nước của chính quyền Để ngăn chặn và đề phòng

sự xuất hiện của những mối đe doạ an ninh phi truyền thống trước hết bảnthân mỗi quốc gia phải có một chiến lược phát triển kinh tế - xã hội bềnvững Bên cạnh đó, kết hợp giữa sự phát triển kinh tế với bình đẳng xã hội,trấn áp các tội phạm, giữ gìn và bảo vệ môi trường, mở rộng quyền dân chủtrên mọi lĩnh vực…

Mối đe doạ từ các quốc gia khác: sự ảnh hưởng và tác động của an

ninh phi truyền thống mang tính xuyên quốc gia nên những mối đe doạ nàykhông chỉ ở bản thân mỗi quốc gia mà còn đến từ các quốc gia khác Sự giaolưu, phụ thuộc và ràng buộc giữa các nước trong thời đại toàn cầu hoá đã

khiến cho những vấn đề an ninh của quốc gia này nhanh chóng tác động đếncác quốc gia khác Ví dụ như vấn đề biển Đông là vấn đề nóng bỏng được bàntới trong hầu hết các diễn đàn khu vực và quốc tế nó không chỉ ảnh hưởngđến Việt Nam, Trung Quốc , Indonesia….mà còn liên quan đến các quốc gialớn như Mỹ, Nga, Trung Quốc Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm

2008, bắt đầu từ nước Mỹ, nhanh chóng lan rộng tới nhiều nước, kéo cả nềnkinh tế thế giới rơi vào tình trạng suy thoái, là một thí dụ Ngoài ra, các chínhphủ bên ngoài thực hiện những hoạt động phục vụ lợi ích phát triển của quốcgia mình nhưng trong nhiều trường hợp vô tình gây ra những đe doạ an ninhphi truyền thống cho những nước khác Sự đe doạ đó là những vấn đề như khíthải và chất thải của những nhà máy công nghiệp gây ô nhiễm môi trườngbiển, sông, suối thậm chí nguy hiểm hơn là gây nên ô nhiễm bầu khí quyển và

gây nên “hiệu ứng nhà kính”

Mối đe doạ đến từ các mâu thuẫn, xung đột sắc tộc và tôn giáo : vấn đề

dân tộc, sắc tộc và tôn giáo dẫn đến các cuộc chiến tranh đang là vấn đề nóngtrong quan hệ quốc tế Nó diễn ra ở nhiều nơi trên khắp các châu lục tác độngmạnh đến an ninh toàn cầu Đây cũng là một vấn đề nhạy cảm khó giải quyết,hơn nữa nó thường dẫn đến chủ nghĩa li khai và bạo lực Hiện nay có bốn loạihình xung đột, sắc tộc và tôn giáo chủ yếu đó là :

•Xung đột dân tộc tôn giáo mang tính chất thế giới

•Xung đột dân tộc, tôn giáo mang tính xuyên quốc gia hay giữa cácquốc gia với nhau

•Xung đột dân tộc, tôn giáo diễn ra ngay trong nội bộ các quốc gia

•Xung đột dân tộc, tôn giáo mang tính tương tác

Những xung đột và mâu thuẫn này là nguyên nhân gây nên tình trạngđói nghèo, kém phát triển, mất ổn định về chính trị và an ninh xã hội Nó lànguyên nhân làm nảy sinh chủ nghĩa li khai, chia rẽ sự toàn vẹn của lãnh thổquốc gia, tạo nên nguy cơ can thiệp từ bên ngoài Hơn nữa nó còn làm sâu sắc

thêm chủ nghĩa phân biệt chủ tộc, tôn giáo…Để giải quyết những vấn đề nàycần phải có cái nhìn tổng thể, trong sự tương tác của nó, với những giải phápmang tính toàn diện và lâu dài.

Mối đe doạ đến từ các nhóm, các tổ chức, các cá nhân phạm tội : hàng

loạt các hành vi phạm tội như tội phạm kinh tế, tội phạm ma tuý, khủng bố,buôn người, buôn lậu vũ khí….đang ngày càng gia tăng và trở thành mộttrong những vấn đề an ninh phi truyền thống nghiêm trọng Cách thức hoạtđộng của các tổ chức này vừa thể hiện dưới hình thức bạo lực vừa phi bạo lực.Chúng gây ra các vụ khủng bố, ám sát, bắt cóc, tống tiền và giết người Mụctiêu của chúng không trừ một ai Những hành động này đe doạ nghiêm trọngđến an ninh, ổn định và phát triển của xã hội, gây náo loạn trật tự xã hội, tạo

ra bầu không khí căng thẳng gây nguy hại đến tính mạng, tài sản và sức khoẻcủa con người

Như vậy, trong bối cảnh toàn cầu hóa, tính tùy thuộc lẫn nhau giữa cácquốc gia tăng lên, thế giới dường như trở nên nhỏ bé hơn, nhưng lại khó kiểmsoát hơn, kém an toàn hơn bởi các mối đe dọa an ninh phi truyền thống cómức độ nguy hiểm cao hơn, sức ảnh hưởng lớn hơn, tầm ảnh hưởng rộng hơn

và tốc độ lây lan cũng nhanh hơn Chính vì vậy, để giải quyết và đối phó vớinhững mối đe doạ của an ninh phi truyền thống đòi hỏi phải có sự nỗ lựcchung của cộng đồng quốc tế, sự cố gắng của mỗi cộng đồng, quốc gia, conngười, với những giải pháp và bước đi phù hợp, kết hợp tổng lực các biệnpháp kinh tế, chính trị, quốc phòng, an ninh, đối ngoại, pháp luật, khoa học,

kỹ thuật, văn hóa, xã hội

1.2 Quan hệ Mỹ - ASEAN thập niên đầu sau Chiến tranh lạnh (1991-2001)

Sau Chiến tranh lạnh, sự thay đổi của tình hình thế giới và khu vựckhiến cho Mỹ không thể giữ một chiến lược như cũ tại khu vực này mà buộcphải có chiến lược mới với những điều chỉnh phù hợp với tình hình hiện tại

Dưới thời Tổng thống Bill Clintơn, khu vực Châu Á – Thái Bình Dương có

vai trò quan trọng trong chiến lược toàn cầu “can dự và mở rộng” của Mỹ so

với bất kỳ thời kỳ nào trước đây

Đối với chiến lược “can dự và mở rộng” của Mỹ thì Đông Nam Á

không chỉ là một khu vực năng động mà còn có tầm quan trọng không kémchâu Âu, là khu vực sống còn đối với an ninh Mỹ Mục tiêu cơ bản của chiến

lược này đối với khu vực Châu Á – Thái Bình Dương đó là “đảm bảo vai trò

lãnh đạo của Mỹ” ở khu vực này cụ thể là :

•Không cho bất cứ một quốc gia riêng lẻ hay một liên minh nào đượcphép thống trị khu vực

•Không cho bất cứ quốc gia nào giành được thế mạnh quân sự và tạo

ra mối đe doạ trực tiếp đối với các nước láng giềng

•Bảo đảm sự lưu thông hàng hoá và tài nguyên trong khu vực và giữakhu vực này với Mỹ

•Khuyến khích các nhà nước và các chế độ cam kết sự cởi mở về chínhtrị và tăng khả năng kinh tế cho các công dân của họ

•Tăng cường sáng kiến của các quốc gia khu vực nhằm hợp tác chặtchẽ với Mỹ trong các mục tiêu hoàn chỉnh về an ninh, kinh tế và chính trị [3;

•Theo đuổi chính sách dính líu (mở rộng) với các quốc gia hàng đầutrong khu vực

•Xây dựng một cấu trúc khu vực nhằm duy trì phát triển kinh tế, thúcđẩy sự hợp nhất và bảo đảm sự ổn định lâu dài

•Ủng hộ dân chủ và nhân quyền, phục vụ cho các lí tưởng và cácquyền lợi lí tưởng của Mỹ ở khu vực Châu Á – Thái Bình Dương [86; tr 10]

Dân chủ và nhân quyền là một trong ba trụ cột trong chính sách đốingoại của Mỹ Dưới thời Tổng thống Bill Clintơn, tại khu vực Đông Nam Á,

Mỹ đã chỉ trích rất mạnh mẽ những thành tích về nhân quyền tại các quốc giaĐông Nam Á Có những lúc đây là vấn đề gay cấn nhất, ưu tiên cao nhấttrong sự bất đồng giữa Mỹ và ASEAN

Lợi dụng khuynh hướng chính trị hoá vấn đề dân tộc, tôn giáo ngàycàng căng thẳng, các thế lực quốc tế đứng đầu là Mỹ đang ra sức xúi dục, camkết hỗ trợ các lực lượng li khai núp dưới vỏ tôn giáo, dân tộc để chống phácác nước, trong đó, ngoài Việt Nam thì Lào, Campuchia và Myanmar là

những nước được Mỹ “quan tâm” nhiều.

Để đạt được nhân quyền theo quan điểm Mỹ, Mỹ đã áp dụng chínhsách trừng phạt để gây sức ép với các nước châu Á, nhằm thay đổi ngắn hạntrong quan hệ với họ và tìm cách can thiệp vào công cuộc nội bộ của ĐôngNam Á Mỹ còn lợi dụng sự khó khăn về kinh tế và sự nghèo nàn, lạc hậu của

các nước trong khu vực, sử dụng chiêu bài “viện trợ kinh tế” để ép cải cách về

chính trị, sửa đổi luật với mong muốn thúc đẩy các nước này đi vào quỹ đạocủa Mỹ Điều này đã gây nên sự phản ứng và phê phán gay gắt từ các nướcnày Từ năm 1994, Mỹ đã phải có những thay đổi của mình trong chính sáchđối ngoại đó là việc không gắn vấn đề nhân quyền với kinh tế, quân sự Tuynhiên, Mỹ vẫn không từ bỏ điều này, sự độc lập tự chủ của ASEAN trongviệc giải quyết các vấn đề khu vực đã cho thấy những mâu thuẫn trong cáchnhìn nhận vấn đề nhân quyền giữa Mỹ và ASEAN

Từ nửa sau thập niên 90, Mỹ tập trung sự chú ý trở lại Đông Nam Á.Vai trò, vị thế của ASEAN ngày càng được củng cố trên trường quốc tế Sựphát triển và mở rộng ASEAN thành một đại gia đình gồm 10 quốc gia.Trong bối cảnh đó, Mỹ vẫn muốn duy trì vai trò của của mình ở đây trên

lĩnh vực chính trị như việc thúc đẩy dân chủ và nhân quyền , khuyến khíchtôn trọng pháp luật, cạnh tranh chính trị, bầu cử công bằng tự do, xây dựng

xã hội công bằng…

An ninh là một trong ba trụ cột quan trọng trong việc xây dựng “Cộng

đồng Châu Á – Thái Bình Dương”, nhằm duy trì các lợi ích của Mỹ tại khu

vực đặc biệt trong quan hệ với ASEAN, Mỹ chia sẻ lợi ích với các nướcASEAN trong việc hạn chế cạnh tranh giữa các nước lớn trong khu vực Đểthực hiện ý đồ của mình Mỹ tái khẳng định cam kết của mình với hai nướcPhilippines và Thái Lan thông qua các cuộc tập trận song phương hay đaphương Để chia sẻ trách nhiệm, Mỹ khuyến khích Australia tiến hành cuộctập trận chung với các nước ASEAN Để đảm bảo Mỹ có khả năng tiếp cậnkhu vực một cách dễ dàng và thuận lợi, chính quyền Mỹ đã thương lượng vớicác nhà lãnh đạo ASEAN cho phép Mỹ đặt các cơ sở hậu cần và sử chữa máybay của Mỹ và các nước Singapore, Malaysia, Indonesia Tuy nhiên, nhữnghành động này đều gặp phải sự phản kháng gay gắt của ASEAN, không muốn

Mỹ đặt căn cứ quân sự trong khu vực của mình Điều này cho thấy tính tự chủcủa ASEAN ngày càng tăng trong vấn đề an ninh khu vực Thái Lan đã từchối đề nghị của Mỹ đặt các căn cứ quân sự trên lãnh thổ của mình, các nướctrong khu vực cũng tăng cường hợp tác với nhau đặc biệt là sáng kiến củaASEAN trong việc biến Đông Nam Á thành khu vực phi vũ khí hạt nhân

Năm 1995, Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ năm họp tại BangKok(Thái Lan) đã kí kết Hiệp ước khu vực Đông Nam Á phi vũ khí hạt nhân Mỹkhông có phản ứng tích cực với hiệp ước này cho rằng phi phạm quyền tự do

đi lại trên biển do Liên Hợp Quốc quy định

Đối với Diễn đàn hợp tác kinh tế Châu Á – Thái Bình Dương (APEC),

Mỹ không chỉ coi đây là một diễn đàn kinh tế mà còn có ý định biến nó thành

diễn đàn các vấn đề an ninh Nhưng ý đồ này của Mỹ bị các nước thành viênASEAN phản đối, không muốn nằm trong sự kiểm soát của Mỹ.

Năm 1993, Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF) được thành lập, Mỹ coiđây là một ưu tiên trong hoạt động của mình Qua ARF, Mỹ muốn khẳng địnhchính sách Châu Á – Thái Bình Dương của mình, kiềm chế đồng thời xâydựng lòng tin ở khu vực và thế giới Các nước ASEAN cũng hi vọng ARF sẽ

là phương tiện hữu hiệu trong việc giải quyết các vấn đề tranh chấp bên trong

và bên ngoài khu vực giữ gìn cục diện chính trị cân bằng, hoà bình, ổn địnhcủa khu vực Một vấn đề đang trở thành mối quan tâm chung và được thảoluận nhiều nhất ở ARF đó là vấn đề tranh chấp biển Đông Cả Mỹ và TrungQuốc đều chủ trương can thiệp sâu vào vấn đề này vì đây không chỉ là vấn đề

an ninh mà còn hết sức quan trọng về kinh tế đối với các nước trong khu vựccũng như các cường quốc lớn trên thế giới

Bên cạnh vấn đề biển Đông, những vấn đề an ninh mang tính thời sựnóng bỏng của khu vực như tội ác viễn thông, cuộc chiến khủng bố xuyênbiên giới, chủ nghĩa tôn giáo cực đoan, buôn lậu ma tuý và vũ khí, xung độtsắc tộc và tôn giáo, chủ nghĩa ly khai….đã tác động đến tình hình các nướctrong khu vực Trước tình hình đó, các nước ASEAN luôn đoàn kết, hợp tác

và giúp đỡ lẫn nhau vượt qua khó khăn

Về kinh tế, Đông Nam Á đóng vai trò quan trọng, một thị trường lớncho xuất khẩu của Mỹ, bởi vì nơi đây không chỉ có tiềm lực kinh tế mà còn làcầu nối giữa Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương Năm 1995, ASEAN trởthành bạn hàng lớn thứ tư của Mỹ, kim ngạch buôn bán hai chiều đạt 84 tỉUSD, đầu tư của Mỹ ở các nước ASEAN là hơn 30 tỷ USD

Trong cuộc khủng hoảng tài chính bắt đầu năm 1997, Mỹ đã ra sứcgiúp các nước Đông Nam Á để từng bước mong khôi phục vị trí của mình

trên lĩnh vực kinh tế ở đây Mỹ tăng khoản ODA cho các nước Đông Nam Átheo hai hình thức song phương và đa phương Mỹ đã có những điều chỉnhcủa mình trong chính sách kinh tế tuy nhiên vẫn không từ bỏ chiến lược toàncầu của mình ở Đông Nam Á Sự thay đổi của tình hình quốc tế và khu vực đãbuộc Mỹ phải nới lỏng dần những rành buộc của mình trên nhiều mặt đối vớiASEAN Đây là bước tiến quan trọng trong quan hệ Mỹ - ASEAN, đặt cơ sởcho sự phát triển trong thế kỷ XXI.

Khái niệm và nội hàm của “an ninh phi truyền thống”

“An ninh phi truyền thống” trong tiếng Anh là Non-traditional

secuirity.Trong các tài liệu của các học giả phương Tây cũng đề cập đến

khái niệm “An ninh mới” (New Security) Trong giới học giả Trung Quốc

cũng đề cập vấn đề an ninh phi truyền thống trong lĩnh vực an ninh quốc tế

và quan hệ quốc tế

“An ninh phi truyền thống” là một khái niệm mới xuất hiện và được

bàn đến khá nhiều trong thời gian gần đây Từ những năm 90 của thế kỷXX,tức là sau khi Chiến tranh lạnh kết thúc các nhà nghiên cứu mới đề xuấtkhái niệm này Từ đó đến nay, an ninh phi truyền thống trở thành mối quantâm đối với mọi quốc gia và khu vực, là chủ đề nóng hổi được đem ra bàn bạc

và thảo luận trên mọi diễn đàn song phương và đa phương Cho đến nay, chưa

có một quan điểm và khái niệm chung về thuật ngữ này Những quan điểm,nhận định về thuật ngữ này được chia ra làm hai trường phái

Thứ nhất, trường phái này cho rằng an ninh phi truyền thống là sự tổng

hợp và mở rộng nội hàm khái niệm an ninh truyền thống nó bao gồm quân sự,

chính trị, kinh tế, văn hoá Theo báo cáo, “Phát triển con người” năm 1994

của Liên Hợp Quốc thì an ninh phi truyền thống bao gồm 7 lĩnh vực : kinh tế,lương thực, sức khoẻ, môi trường, con người, cộng đồng và chính trị

Thứ hai, trường phái này cho rằng khái niệm an ninh phi truyền thống

đối lập với khái niệm an ninh truyền thống Sự khác nhau đó chính là phạm vicủa từng khái niệm, an ninh truyền thống thì chủ yếu là trong phạm vi quân

sự còn an ninh phi truyền thống mở rộng hơn nhiều bao gồm các nguy cơ mớitrong bối cảnh quốc tế mới đó là : khủng hoảng, khủng bố, bùng nổ dân số, ônhiễm môi trường….Trường phái này đã cho chúng ta thấy cái nhìn rõ hơn vềthuật ngữ an ninh phi truyền thống.Tuy nhiên, trong thời đại toàn cầu hóa vàhội nhập kinh tế sâu rộng như hiện nay, các mối quan hệ, các lĩnh vực trongđời sống xã hội ngày càng gắn bó chặt chẽ với nhau, thâm nhập, đan xen thậm

chí tác động lên lẫn nhau đã khiến cho việc tách biệt hai khái niệm “an ninh

truyền thống” và “an ninh phi truyền thống” chỉ còn mang tính chất tương

đối Trên thực tế vẫn luôn có sự chồng chất và đan xen giữa hai khái niệmnày.Chẳng hạn, sự cạn kiệt, suy thoái nguồn tài nguyên thiên nhiên, nguồnnhiên liệu mà đặc biệt là dầu mỏ… đã dẫn đến các cuộc tranh đoạt về tàinguyên giữa các quốc gia mà trong đó, vũ lực đã được sử như một công cụ đểphân thắng bại

" An ninh phi truyền thống" được xuất hiện chính thức trong “Tuyên bố chung ASEAN – Trung Quốc về hợp tác trên lĩnh vực an ninh phi truyền thống” thông qua tại Hội nghị thượng đỉnh lần thứ 6, giữa các nước thuộc

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và Trung Quốc tại PhnômPênh (Campuchia) ngày 01/11/2002 Đó là những vấn đề về các loại tội phạmxuyên quốc gia, đặc biệt là tội phạm khủng bố và ma túy đe dọa an ninh khuvực và thế giới, đồng thời tạo ra những thách thức mới đối với hòa bình, ổnđịnh trong và ngoài khu vực

Một số đặc điểm nổi bật của “an ninh phi truyền thống”

Cho đến nay, các học giả trên thế giới đều thống nhất vấn đề an ninhphi truyền thống có những đặc điểm sau đây :

Thứ nhất, khả năng xuyên quốc gia Đây là vấn đề cơ bản để phân biệt

một vấn đề thuộc về an ninh phi truyền thống hay an ninh quốc gia Nhữngvấn đề của an ninh phi truyền thống mà nhân loại đang đối mặt hiện nay như :khủng bố, ô nhiễm môi trường, bùng nổ dân số, tội phạm xuyên quốc gia…đều mang đặc trưng xuyên quốc gia rõ rệt Nó ảnh hưởng lớn tới quan hệ củacác quốc gia, khu vực và mang tính toàn cầu.

Thứ hai, tính phi chính phủ Sự đe doạ an ninh phi truyền thống thông

thường không do một quốc gia nào gây nên Nó thường do các tổ chức, cánhân hay nhóm người gây ra Tuy nhiên, không tuyệt đối như vậy trong một

số trường hợp nó còn do một phần những chính sách của chính phủ

Thứ ba, tính tương đối Cả an ninh phi truyền thống và an ninh truyền

thống đều không có ranh giới rõ ràng Ví dụ như hoạt động khủng bố đượccoi là mối đe doạ của an ninh phi truyền thống Các tổ chức phi chính phủ tiếnhàng các hoạt động của mình mục đích không phải là để lật đổ chính phủ màmuốn mọi người biết đến sự tồn tại của mình và họ có khả năng đe doạ đến anninh xã hội

Thứ tư, khả năng chuyển hoá.Những mối đe doạ của an ninh phi truyền

thống có khả năng chuyển thành đe doạ an ninh truyền thống Nếu mâu thuẫn

an ninh phi truyền thống lên tới đỉnh điểm có thể sử dụng sức mạnh quân sự

để giải quyết các mâu thuẫn đó Điều này chúng ta thấy rõ nhất trong cuộcchiến tranh Trung Đông luôn có bóng dáng của chiến tranh năng lượng vànguồn nước

Thứ năm, tính vận động.Mối đe doạ an ninh phi truyền thống không cố

định mà có thể thay đổi cả nội dung lẫn hình thức Do đó, khi phân định mối

đe doạ an ninh phi truyền thống không nhất thiết cứ phải tuyệt đối hoá ranhgiới Ví dụ như chủ nghĩa khủng bố là vấn đề mà ở mỗi quốc gia lại có nhữngnhận thức khác nhau, hơn nữa nó vừa mang đặc điểm của an ninh truyềnthống và an ninh phi truyền thống Vì vậy, khi nghiên cứu vấn đề này cần tìm

hiểu rõ nhưng đặc điểm chung cũng như những nét đặc thù của hai loại anninh để có những sách lược đúng đắn.

Thứ sáu, tính vô hình và khó xác định An ninh truyền thống có thể xác

định được kẻ thù là ai ? lúc nào tấn công? nhưng đối với an ninh phi truyềnthống thì lại khó có thể xác định được xảy ra khi nào và hậu quả ra sao Đâychính là tính tiềm ẩn, vô hình, phân tán, không xác định của an ninh phitruyền thống

So sánh giữa an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống

So sánh sự khác nhau giữa hai khái niệm này để hiểu rõ hơn về khái

niệm “An ninh phi truyền thống” Sự khác biệt đó thể hiện qua các điểm cơ

bản sau đây :

Thứ nhất, đó là thời điểm xuất hiện Khái niệm an ninh truyền thống

xuất hiện sớm hơn cùng lúc với khái niệm an ninh – quốc gia Bên cạnh đókhái niệm an ninh phi truyền thống lại xuất hiện sau thời kì Chiến tranh lạnh

Thứ hai, khái niệm an ninh truyền thống có nội hàm hẹp hơn so với

khái niệm an ninh phi truyền thống An ninh truyền thống chỉ đề cập đếnquân sự hay quốc phòng còn an ninh phi truyền thống lại rộng hơn, toàn diệnhơn, đa chiều hơn trên mọi phương diện kinh tế - chính trị, môi trường sinhthái, khủng bố, buôn bán, di dân, lương thực…

Thứ ba, an ninh truyền thống chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực

và phải luôn tăng cường sức mạnh quân sự của mỗi quốc gia Còn an ninh phitruyền thống thì chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa tự do và kiến tạo, cho rằng anninh quốc gia được đảm bảo khi an ninh con người được đảm bảo

Thứ tư, đó là đối tượng của an ninh, an ninh truyền thống lấy lãnh thổ

quốc gia làm trung tâm trong các mối quan hệ quốc tế Còn an ninh phi truyềnthống lấy con người làm đối tượng trung tâm đồng thời nhấn mạnh việc đảmbảo cho mỗi người dân mỗi công dân trong cộng đồng có được an sinh và

phát triển năng lực của bản thân mình.

Thứ năm, an ninh truyền thống phần lớn là nhìn nhận khái niệm “an ninh” dưới cấp độ của quốc gia trong khi ở an ninh phi truyền thống bao gồm

cả ba cấp độ: cá nhân, quốc gia và toàn cầu

Tóm lại, an ninh phi truyền thống là một loại an ninh mới khác với an

ninh truyền thống cũng có thể gọi là một loại quan niệm an ninh mới Nó làsản phẩm của quá trình toàn cầu hóa và sự phụ thuộc lẫn nhau Nội hàm của

nó bao hàm rất nhiều vấn đề, trong đó những vẫn đề an ninh phi truyền thốngđang dần trở thành mối quan ngại hàng đầu của mỗi quốc gia cũng như cộngđồng quốc tế Sự tác động của an ninh phi truyền thống được biểu hiện dướinhiều cấp độ (cá nhân, quốc gia, toàn cầu) và bao quát hầu hết các khía cạnhcủa đời sống xã hội hiện đại Quan trọng hơn hết, do toàn cầu hóa là một quátrình không có điểm kết thúc nên các vấn đề về an ninh phi truyền thống chắcchắn sẽ còn tiếp tục phát triển và giữ một vai trò quan trọng trong đời sốngchính trị quốc tế hiện đại

Ngày nay, khi nói đến an ninh thì ngoài biện pháp như ngăn ngừa chiếntranh, giải quyết chiến tranh, giải trừ quân bị…còn phải tính đến những yếu tốnhư sự phát triển kinh tế, sự bình ổn chính trị trong nước, thúc đẩy tiến bộ xãhội, thúc đẩy quyền con người, nâng cao chất lượng cuộc sống, đáp ứng nhucầu sống và phát triển của con người cũng như giữ gìn môi trường bền vững.Như thế, an ninh phi truyền thống đặt con người ở vị trí trung tâm của các vấn

đề an ninh và do đó việc thực hiện an ninh phi truyền thống không chỉ bằngcon đường vũ trang và chủ yếu thông qua con đường hợp tác phát triển, dânchủ hoá xã hội và tôn trọng quyền con người Cách tiếp cận an ninh phitruyền thống về khái niệm an ninh như trên chính là sư mở rộng các khía cạnhcủa khái niệm an ninh về đối tượng, mối đe doạ, sức mạnh và bối cảnh

1.3 Nội dung các vẫn đề an ninh phi truyền thống hiện nay

Trong thời đại toàn cầu hoá ngày càng diễn ra mạnh, nội hàm khái niệm

an ninh phi truyền thống ngày càng được mở rộng Nó vượt qua khỏi phạm vilợi ích quốc gia của một nước, trở thành thách thức mới mang tính toàn cầu,bởi hoạt động tội phạm mang tính quốc gia, môi trường, năng lượng, sức khoẻ,

dịch bệnh, vũ khí sinh học, hoá , hạt nhân là “không biên giới”.

1.3.1 An ninh kinh tế

Khái niệm an ninh kinh tế được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm từ thậpniên 90 của thế kỉ XX trở lại đây Nội hàm khái niệm này có nhiều cách địnhnghĩa khác nhau và chưa có sự nhất trí hoàn toàn Có hai cách hiểu được cho

là khá chuẩn xác và sát với cách hiểu hiện nay về an ninh kinh tế

Thứ nhất, an ninh kinh tế được hiểu là trạng thái khả năng tự đảm bảo

phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, duy trì an ninh quốc gia ở mức cầnthiết, cũng như duy trì mức cần phải có khả năng cạnh tranh của nền kinh tếdân tộc trong cạnh tranh toàn cầu của nền kinh tế và lực lượng sản xuất xã hội

Thứ hai, an ninh kinh tế dân tộc là trạng thái đảm bảo thực hiện chủ

quyền kinh tế tăng cường sức mạnh kinh tế và nâng cao chất lượng cuộc sốngtrong điều kiện có những yêu cầu, đòi hỏi do nền kinh tế dân tộc tham gia vào

hệ thống quan hệ kinh tế quốc tế phụ thuộc lẫn nhau đặt ra

Khái niệm an ninh kinh tế ở đây được hiểu tương đối hẹp so với kháiniệm an ninh kinh tế trong kinh tế học Nó không hướng tới việc duy trì haythúc đẩy tăng trưởng kinh tế, không nhằm bảo vệ hàng hóa trong nước khỏi

sự cạnh tranh của hàng nước ngoài, cũng không bàn các vấn đề tài chính, thuếquan mà hướng vào việc bảo đảm mức thu nhập cơ bản của con người Ở tiêuchí này vấn đề việc làm đóng vai trò quan trọng Dân số thế giới tăng mạnh,trong khi đó, sự tiến bộ nhanh chóng của khoa học – công nghệ đã cho ra đờinhiều ngành sản xuất mới đòi hỏi trình độ và tay nghề nhân công cao hơn rấtnhiều, ví dụ như công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, và các ngành công

nghiệp dịch vụ khác, mà chỉ có một bộ phận nhỏ lực lượng lao động có thểđáp ứng các yêu cầu công việc mới Các ngành sản xuất sử dụng nhiều laođộng ngày càng thu hẹp khiến cho sức ép cạnh tranh việc làm ngày càng lớn,

đe dọa trực tiếp tới an ninh kinh tế của mỗi cá nhân

Như vậy, ở mỗi quốc gia cũng như mỗi dân tộc an ninh kinh tế như làđiều kiện để chính phủ thực hiện các mục tiêu đặt ra trong lĩnh vực kinh tếgiúp nền kinh tế phát triển một cách bền vững và ổn định, ngăn chặn các hoạtđộng kinh tế bất hợp pháp (trốn thuế, buôn lậu, rửa tiền …), cạnh tranh trênthị trường quốc tế Đồng thời nó cũng là một bộ phận của an ninh quốc gia, làđiều kiện đảm bảo an ninh quốc gia trong mối liên quan với an ninh quốc tếcủa đất nước

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu hoá hiện nay, khi mỗi quốc gia đều lấymục tiêu phát triển kinh tế làm trọng tâm thì những mối đe doạ đối với anninh kinh tế ngày càng nhiều Điều này đòi hỏi mỗi quốc gia trên thế giới phải

có những bước đi vũng chắc, có những biện pháp tối ưu trong việc đối phóvới các khủng hoảng kinh tế đồng thời cũng có những chính sách toàn diện đểphát triển kinh tế không sẽ bị tụt hậu và phụ thuộc

1.3.2 An ninh lương thực

Nhu cầu lương thực, thực phẩm là nhu cầu đầu tiên, thiết yếu của mỗicon người Cùng với sự phát triển của xã hội loài người và sự gia tăng dân sốthì nhu cầu đó ngày càng gia tăng lên cả về số lượng và chất lượng Việc bảođảm an ninh lương thực quốc gia được nhiều nước đặt lên vai trò quan trọngtrong chương trình nghị sự và hành động của quốc gia mình đặc biệt là việc

ưu tiên phát triển nông nghiệp Trong thời đại ngày nay, vấn đề an ninh lươngthực còn là vấn đề toàn cầu và là mối quan tâm chung của toàn nhân loại với

sự ảnh hưởng của hiện tượng biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và sự giatăng dân số

An ninh lương thực là khái niệm linh hoạt, được thể hiện khác nhautrong nhiều định nghĩa của các nghiên cứu và chính sách An ninh lương thực

là quan niệm chỉ mới xuất hiện vào giữa những năm 70 của thế kỉ XX trongcác thảo luận về tình hình lương thực thế giới và là phản ứng trước cuộckhủng hoảng lương thực toàn cầu vào thời điểm đó Quan tâm ban đầu chủyếu tập trung các vấn đề cung lương thực - đảm bảo nguồn cung cấp và ở mộtmức độ nào đó là ổn định giá cả của nguồn thực phẩm chủ yếu ở cấp độ quốcgia và quốc tế Mối quan ngại về cung của các tổ chức quốc tế bắt nguồn từviệc thay đổi tổ chức của nền kinh tế lương thực toàn cầu và điều này đã gây

ra khủng hoảng Sau đó đã diễn ra các vòng đàm phán quốc tế dẫn đến việc tổchức Hội nghị lương thực thế giới năm 1974 và các hệ thống thể chế mới liênquan đến thông tin, nguồn lực để đảm bảo an toàn lương thực và các diễn đànthảo luận chính sách.

Nói đến an ninh lương thực hay an ninh lương thực quốc gia được hiểu

là sự đảm bảo của mỗi quốc gia về nguồn cung cấp lương thực cho người dân

để hạn chế và đẩy lùi tình trạng thiếu lương thực, nạn đói và tình trạng phụthuộc vào nguồn lương thực nhập khẩu

Như vậy, an ninh lương thực là lúc nào cũng có đủ nguồn cung cấplương thực, thực phẩm cơ bản của thế giới để đảm bảo việc tiêu dùng lươngthực, thực phẩm ngày một nhiều hơn và để bù đắp được những biến độngtrong sản xuất và giá cả, theo đó,an ninh lương thực không chỉ là vấn đề sảnxuất mà bao gồm cả vấn đề chất lượng thực phẩm, giá cả Đảm bảo tất cả mọingười lúc nào cũng tiếp cận được về mặt vật lý và kinh tế đối với nguồnlương thực mà họ cần.Tất cả mọi người lúc nào cũng tiếp cận được với đủlương thực, thực phẩm để đảm bảo một cuộc sống khoẻ mạnh và năng động

An ninh lương thực ở các cấp độ cá nhân, hộ gia đình, khu vực và toàncầu khi tất cả mọi người lúc nào cũng tiếp cận được về mặt vật lý và kinh tế

đối với nguồn lương thực đầy đủ, an toàn và đảm bảo dinh dưỡng, để đáp ứngnhu cầu bữa ăn và sở thích đối với thức ăn, nhằm đảm bảo một cuộc sốngnăng động và khoẻ mạnh.

1.3.3 An ninh sức khoẻ

Sức khỏe là trạng thái thoải mái toàn diện về thể chất, tinh thần và xãhội và không phải chỉ bao gồm có tình trạng không có bệnh hay thương tật.Đây là vấn đề quan trọng đối với mỗi con người và cộng đồng ảnh hưởng trựctiếp đến an ninh

Là một trong 7 nội dung quan trọng của an ninh phi truyền thống hiệnnay An ninh sức khoẻ được hiểu là tình trạng mỗi cá nhân và cả cộng đồng

xã hội được bảo vệ khỏi những mối nguy hiểm của bệnh tật nhất là nhữngdịch bệnh và bệnh truyền nhiễm Đó là khả năng đảm bảo cho con người đượcsống trong môi trường an toàn cho sức khoẻ và được hưởng các dịch vụ chămsóc sức khoẻ có hiệu qủa

Sức khoẻ là vốn quý giá nhất của con người Nguồn nhân lực có sứckhoẻ và có trình độ là tài nguyên quý giá của mỗi quốc gia.Ở các nước đangphát triển, bệnh truyền nhiễm và kí sinh là những nguyên nhân gây ra cái chếtcho hàng triệu người mỗi năm Bệnh tật gắn liền với điều kiện sống không antoàn như ảnh hưởng từ nguồn nước hay là nguồn thực phẩm không đảm bảochất lượng Còn các nước phát triển nguyên nhân chính là gây tử vong đó làbệnh ung thư và các bệnh liên quan đến tuần hoàn máu ( liên quan đến lốisống ) Mối đe doạ về bệnh tật và tổn thương sức khoẻ đặc biệt lớn hơn đốivới những người nghèo khổ đặc biệt là phụ nữ và trẻ em ở các nước đang pháttriển Những mối đe doạ đối với an ninh sức khoẻ con người hiện nay đó là :

Xu thế toàn cầu hoá diễn ra ngày càng mạnh mẽ tại các quốc gia bêncạnh việc mang lại những nhân tố tích cực thì toàn cầu hoá cũng đem lạinhững yếu tố tiêu cực không nhỏ Sự giao lưu quốc tế thời đại toàn cầu hoá

diễn ra ngày càng mạnh mẽ đã tạo nên tính chất phức tạp và khó kiểm soátcủa dịch bệnh Với sự phát triển mạnh mẽ của các phương tiện giao thông,con người có thể dễ dàng đi lại khắp nơi trên thế giới Vì thế, bệnh tật vàcác dịch bệnh có thể nhanh chóng lan rộng ra nhiều nơi gây ảnh hưởng xấuđến tính mạng của con người ở mọi nơi trên thế giới Mỗi chuyến bay, mỗicon tàu, mỗi con người thậm chí mỗi chuyến hàng…đều ẩn chứa nhữngmầm bệnh bất cứ lúc nào và bất cứ nơi đâu Trong thời gian gần đây chúng

ta đã chứng kiến những dịch bệnh nguy hiểm như SARS, HIV/AIDS, virutH5N1… và nguy hiểm nhất đó là Đại dịch Ebola là nỗi khiếp sợ của toànnhân loại

Sự phát triển nhanh chóng như vũ bão của cuộc cách mạng khoa học kĩthuật và xu thế toàn cầu hoá mang lại những tiêu cực không thể lường hết đốivới môi trường sinh thái và sức khoẻ con người

Hành vi sống của con người còn là nguyên nhân trực tiếp gây ra sự suythoái của môi trường sinh thái và dịch bệnh Cuộc sống xã hội ngày càng hiệnđại, phổ biến trong đó là lối sống hoang phí, hưởng thụ, truỵ lạc và ăn chơi thácloại của bộ phận dân cư nhất là lớp trẻ đã làm gia tăng báo động cho những tệnạn xã hội như ma tuý, mại dâm, thuốc lắc…Tác hại không chỉ huỷ hoại đến sứckhoẻ mà còn cả tinh thần một bộ phận dân cư, làm lây lan đại dịch HIV/AIDS

Vệ sinh an toàn lương thực thực phẩm cũng là vấn đế đáng báo động về

an ninh sức khoẻ con người trong thời gian gần đây Sự lạm dụng quá nhiềuchất bảo quản thực vật, hay chất kích thích tăng trưởng cây trồng và vậtnuôi…gây ra những mối đe doạ tới sức khoẻ của con người và là nguyên nhângây ra những căn bệnh hiểm nghèo như ung thư, viêm gan, tiêu hoá…

Cuộc sống ngày càng được cải thiện và nâng cao Những tiện nghi ngàycàng đáp ứng nhu cầu sinh hoạt và làm việc của con người như tủ lạnh, ti vi,máy tính, internet…cũng đem lại nhiều bệnh tật như stress, thần kinh, tự kỉ

Đây cũng là vấn đề đáng lo ngại đối với sức khoẻ con người hiện nay.

1.3.4 An ninh môi trường sinh thái

Môi trường tự nhiên hay điều kiện tự nhiên là các yếu tố rất quan trọng

và rất cần thiết cho sự sống con người và mọi thể sinh vật để tồn tại và pháttriển, có mối quan hệ mật thiết với lợi ích xã hội loài người, nhưng chưa thamgia trực tiếp vào hoạt động sản xuất kinh tế và không kinh tế của con người

Là bộ phận phát triển cao nhất của giới tự nhiên, con người không thể sốngtách rời thế giới tự nhiên

An ninh môi trường là trạng thái mà một hệ thống môi trường có khảnăng đảm bảo điều kiện sống an toàn cho con người trong hệ thống đó

Một hệ thống môi trường bị mất an ninh có thể do các nguyên nhân tựnhiên (thiên tai) hoặc do các hoạt động của con người (khai thác cạn kiệt tàinguyên thiên nhiên, thải chất độc vào môi trường gây ô nhiễm, suy thoái môitrường, suy giảm đa dạng sinh học ) hoặc phối hợp tác động của cả hainguyên nhân trên Trạng thái an ninh của riêng phân hệ sinh thái tự nhiênđược gọi là an ninh sinh thái, do đó an ninh sinh thái là một khía cạnh của anninh môi trường An ninh môi trường là một thành tố quan trọng của an ninhquốc gia, một phạm trù thuộc lĩnh vực an ninh phi truyền thống

Hiện nay, an ninh môi trường không chỉ là vấn đề thời sự cấp bách màcòn là vấn đề thường xuyên, lâu dài, liên quan đến toàn nhân loại và mỗi quốcgia, ảnh hưởng đến cuộc sống từng gia đình và mỗi cá nhân An ninh môitrường trở nên đáng báo động bởi rất nhiều mối đe doạ chủ yếu do nhữngnguyên nhân sau :

Tệ nạn phá rừng ngày càng nghiêm trọng trên phạm vi toàn cầu Có thểnói rừng là nước cho đời sống của thực vật và cho sản xuất của xã hội, làkhông khí trong lành, rừng là năng suất mùa màng Sự mất mát quá lớn củarừng tất yếu dẫn đến nghèo kiệt của đất đai và sự biến mất dần những sinh vậtquý hiếm, sự tăng hàm lượng CO2 trong khí quyển - một trong những chất

khí quan trọng nhất gây nên “hiệu ứng nhà kính”, làm tăng nhiệt độ trung

bình của trái đất…

Sự mất cân bằng tài nguyên và dân số Dân số tăng nhanh đòi hỏi phảikhai thác các tài nguyên tự do nhiều hơn nhịp điệu cao hơn, chất thải các loạităng nhanh hơn dẫn tới phá vỡ cân bằng, vắt kiệt tài nguyên và ô nhiễm môitrường Sự suy thoái môi trường còn thể hiện ở sự ô nhiễm nguồn nước sạch.Nguyên nhân là do các hoá chất dùng trong công nghiệp, thuốc trừ sâu, phânbón hoá học dùng trong nông nghiệp…

Cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật hiện đại cùng với quá trình đô thịhoá diễn ra nhanh chóng cũng làm ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường Khóibụi, rác thái công nghiệp và sinh hoạt, sự gia tăng các phương tiện giaothông… đã gây ô nhiễm nặng nề cho môi trường sinh thái trái đất

Những nguyên nhân nói đã gây nên hậu quả nghiêm trọng đe doạ toàn

bộ sự sống trên hành tinh này Bất cứ sự tàn phá, ô nhiễm môi trường nơi đâucũng ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp, trước mắt hoặc lâu dài đến an ninhmỗi quốc gia cũng như mối quan hệ giữa các quốc gia

1.3.5 An ninh con người

Vấn đề này lần đầu tiên được đề cập đến vào năm 1948 Trong Tuyên

bố chung về quyền con người (Universal Declaration of Human Rights), Liên

Hợp Quốc đã khẳng định:“mỗi người đều có quyền sống, quyền tự do và

quyền an ninh cá nhân” Tuy nhiên, an ninh con người thật sự là chủ đề thu

hút sự chú ý của những nhà nghiên cứu quốc tế từ sau Chiến tranh lạnh đếnnay đặc biệt nó thật sự bùng nổ sau sự kiện 11/9/2001 tại Mĩ Nguyên nhâncủa sự quan tâm đó nằm ở bối cảnh thế giới trong giai đoạn này – đó là sự hội

tụ vào cùng một thời điểm của ba sự kiện:

Thứ nhất là sự kết thúc của Chiến tranh lạnh và sự đối đầu giữa hai phe.

Số lượng các công ty đa quốc gia tăng nhanh Giao thông quốc tế, ngoại giao,ngoại thương nhanh chóng phát triển Các vấn đề an ninh dân tộc, an ninh

quốc gia, an ninh khu vực trở nên bớt phần căng thẳng.

Thứ hai là thời gian này cũng đồng thời chứng kiến sự bùng nổ của kỹ

thuật viễn thông và công nghệ thông tin, kết quả là quá trình toàn cầu

hóa diễn tiến với một tốc độ hết sức mau lẹ Chính nhờ mạng lưới viễn thông

và công nghệ thông tin toàn cầu đó mà quá trình cá nhân hóa về việc làm,

giao dịch, buôn bán, giáo dục, giải trí… cũng nhanh chóng hình thành Vai tròcủa con người cá nhân được nâng cao

Thứ ba là quá trình toàn cầu hóa không chỉ đem lại những lợi ích khổng

lồ về sản xuất và tiêu thụ, về thông tin và tri thức,… mà còn đồng thời kéo

theo sự toàn cầu hóa về các tai họa, có khi tưởng như “từ trên trời rơi

xuống”: sự cạn kiệt tài nguyên, ô nhiễm môi trường, nhiễm độc thực phẩm,

ma túy, HIV, nạn tin tặc và virut tin học, thất nghiệp gia tăng…

Vậy an ninh con người chính là sự an toàn của con người trước nhữngmối đe doạ kinh niên như đói nghèo, bệnh tật và đàn áp, những bất lợi trongđời sống hàng ngày An ninh con người có hai khía cạnh chính:

•An toàn trước các mối đe dọa triền miên như đói khát, bệnh tật

và áp bức;

•Con người được bảo vệ trước những biến động bất thường và có hạiđối với cuộc sống hằng ngày – bất luận ở trong gia đình, nơi công sở hay ởcộng đồng

Với cách tiếp cận như vậy, thì nội hàm khái niệm này rất rộng bao gồm

7 phương diện: kinh tế, lương thực, sức khoẻ, môi trường, cá nhân, cộng đồng

và chính trị An ninh con người và an ninh quốc gia luôn có mối quan hệ tácdụng bổ sung, hỗ trợ nhau Bất cứ mối đe doạ nào đối với an ninh quốc đều đedoạ đến an ninh con người Ngược lại, an ninh con người được đảm bảo thì anninh quốc gia mới được đảm bảo

1.3.6 An ninh cộng đồng

An ninh cộng đồng được hiểu là sự đảm bảo tồn tại của những cộngđồng người với những đặc trưng mang bản sắc của họ Hay nói cách khác an

ninh cộng đồng cũng chính là “an ninh văn hoá” Để đảm bảo sự tồn tại này

cần có hai yêu cầu sau :

•Một là, yêu cầu bảo vệ sự sinh tồn khác nhau của các cộng đồng

người khác nhau dù đa số hay thiểu số

•Hai là, yêu cầu giữ gìn, bảo vệ bản sắc, đặc trưng văn hoá và những

giá trị đặc thù của mỗi cộng đồng dân tộc, bảo vệ tính đa dạng về văn hoákhỏi những nguy cơ đồng hoá và phá hoại

Trên thế giới hiện nay có hơn 200 quốc gia và vùng lãnh thổ lớn nhỏ.Mỗi quốc gia này lại có nền tảng chính trị, kinh tế, văn hoá …khác nhau Cóquốc gia chỉ có một dân tộc nhưng lại có rất nhiều quốc gia đa dân tộc, mỗidân tộc lại cho những bản sắc văn hoá khác nhau Sự khác nhau này làm nêntính đa dạng và phong phú cho kho tàng văn hoá nhân loại tuy nhiên nó cũnggây ra nhiều tác động tiêu cực Trong thời đại toàn cầu hoá hiện nay, thế giớicòn tồn tại nhiều mối đe doạ từ an ninh cộng đồng đó là :

Thứ nhất, các dân tộc thiểu số có nguy cơ diệt vong Trong thời kì

chiến tranh trước đây, các nước đế quốc thường xâm chiếm các quốc gia nhỏ

bé, trong quá trình xâm chiếm đã tàn sát những tộc người bản địa dẫn đếnnguy cơ tuyệt chủng Ngày nay, tình trạng kì thị và phân biệt chủng tộc cònxuất hiện ở nhiều nơi trên thế giới như là xung đột sắc tộc, tôn giáo, kì thị đốivới các tộc người thiểu số…

Thứ hai, khi toàn cầu hoá diễn ra càng mạnh các dân tộc nhỏ bé ít có cơ

hội vươn lên phát triển, phải chịu sự cạnh tranh khốc liệt, nguy cơ bị tụt hậu

là rất cao

Thứ ba, quá trình toàn cầu hoá diễn ra mọi lúc mọi nơi lôi kéo tất cả

các quốc gia và mọi khu vực trên thế giới vào dòng chảy của nó Điều này đặt