Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và sự vận dụng quy luật này ở Việt Nam hiện nay

Chủ nghĩa MacLenin

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 NỘI DUNG 2

I Cơ sở lý luận – Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất 2

1 Khái niệm và kết cấu của lực lượng sản xuất 2

2 Khái niệm và kết cấu của quan hệ sản xuất 3

3 Mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan

hệ sản xuất 3

II Vận dụng quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất ở Việt Nam hiện nay 4

1 Sự vận dụng sai lầm quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển lực lượng sản xuất trước năm 1986 5

2 Thực trạng vận dụng quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển lực lượng sản xuất ở Việt Nam từ 1986 đến nay 6

a Thực trạng lực lượng sản xuất ở Việt Nam hiện nay 6

b Thực trạng các quan hệ sản xuất ở Việt Nam hiện nay 7

3 Đánh giá vận dụng quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển lực lượng sản xuất trong quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa nước ta hiện nay 8

a Tích cực 8

b Hạn chế 8

4 Một số giải pháp để vận dụng có hiệu quả quy luật quan

hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển lực lượng sản xuất trong quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa nước ta hiện nay 9

KẾT LUẬN 10 PHỤ LỤC 11 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 13

MỞ ĐẦU

Lịch sử xã hội do con người làm ra, con người tạo ra các quan hệ xã hội của mình và đó là xã hội Nhưng sự vận động, phát triển của xã hội lại tuân theo quy luật khách quan, không phụ thuộc vào ý muốn của con người mà phụ thuộc vào nguồn gốc sâu xa của sự thay thế lẫn nhau giữa các phương thức sản xuất với hai mặt là lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, chúng tồn tại không tách rời nhau, tác động qua lại lẫn nhau một cách biện chứng, tạo thành quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất -quy luật cơ bản nhất của sự vận động phát triển của xã hội

Trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá hiện nay với

sự bùng nổ của cách mạng khoa học kỹ thuật đã tạo ra cho chúng ta nền sản xuất ngày càng hiện đại và đạt hiệu quả cao.Việc nghiên cứu quy luật “quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất” là một trong những nội dung quan trọng của công cuộc đổi mới chủ nghĩa xã hội Việc xây dựng chủ nghĩa xã hội thắng lợi ở nước ta phụ thuộc vào việc vận dụng tốt quy luật này Chính vì vậy, việc đưa nhận thức một cách đúng đắn mối quan hệ, tác động qua lại lẫn nhau giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất có ý nghĩa vô cùng

to lớn, em xin chọn đề tài : “Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và sự vận dụng quy luật này ở Việt Nam hiện nay”.

NỘI DUNG

I Cơ sở lý luận – Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất

1 Khái niệm và kết cấu của lực lượng sản xuất

Lực lượng sản xuất biểu hiện mối quan hệ giữa con người

với tự nhiên trong quá trình sản xuất Lực lượng sản xuất thể hiện năng lực thực tiễn của con người trong quá trình sản xuất

ra của cải vật chất, bao gồm người lao động với kỹ năng lao động của họ và tư liệu sản xuất, trước hết là công cụ lao động Trong quá trình sản xuất, sức lao động của con người và tư liệu sản xuất, trước hết là công cụ lao động, kết hợp với nhau tạo thành lực lượng sản xuất

Bất kỳ một quá trình sản xuất vật chất nào cũng cần phải

có các nhân tố thuộc về người lao động (như năng lực, kỹ năng, tri thức,… của người lao động) cùng các tư liệu sản xuất nhất

định (như đối tượng lao động, công cụ lao động, các tư liệu phụ trợ của quá trình sản xuất,…) Toàn bộ các nhân tố đó tạo thành lực lượng sản xuất của các quá trình sản xuất Trong các nhân

tố tạo thành lực lượng sản xuất, “người lao động” là nhân tố giữ vai trò quyết định Chính người lao động là chủ thể của quá trình lao động sản xuất, với sức mạnh và kỹ năng lao động của mình, sử dụng tư liệu lao động, trước hết là công cụ lao động, tác động vào đối tượng lao động để sản xuất ra của cải vật chất Cùng với người lao động, công cụ lao động cũng là yếu tố

cơ bản của lực lượng sản xuất, đóng vai trò quyết định trong tư liệu sản xuất Công cụ lao động do con người sáng tạo ra, là yếu

tố động nhất của lực lượng sản xuất, là nhân tố phản ánh rõ nhất trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và thể hiện tiểu biểu trình độ con người chinh phục giới tự nhiên

Trong sự phát triển của lực lượng sản xuất, khoa học đóng vai trò ngày càng to lớn Sự phát triển của khoa học gắn liền với sản xuất và là động lực mạnh mẽ thúc đẩy sản xuất phát triển Ngày nay, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học cộng nghệ đã tạo ra những thiết bị máy móc mới, công nghệ mới, nguyên liệu mới Nó đã cho thấy sự thâm nhập ngày càng sâu của khoa học cộng nghệ trong sản xuất, trở thành yếu tố không thể thiếu của sản xuất làm cho lực lượng sản xuất có những bước tiến nhảy vọt, tạo thành cách mạng khoa học công nghệ hiện đại Có thể nói khoa học công nghệ hiện đại là đặc trưng cho lực lượng sản xuất hiện đại

2 Khái niệm và kết cấu của quan hệ sản xuất

Quan hệ sản xuất là mối quan hệ giữa người với người trong

quá trình sản xuất (sản xuất và tái sản xuất xã hội) Quan hệ sản xuất bao gồm: Quan hệ sở hữu đối với tư liệu sản xuất, quan hệ trong tổ chức – quản lý quá trình sản xuất và quan hệ trong phân phối kết quá trong quá trình sản xuất đó Những quan hệ sản xuất này tồn tại trong mối quan hệ thống nhất và chi phối, tác động lẫn nhau trên cơ sở quyết định của quan hệ

sở hữu về tư liệu sản xuất

Trong ba mặt của quan hệ sở hữu, quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất là quan hệ xuất phát, quan hệ cơ bản, đặc trưng cho quan hệ sản xuất trong từng

xã hội Quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất quyết định về quan hệ tổ chức quản lý sản xuất, quan hệ phân phối sản phẩm cũng như các quan hệ xã hội khác Quan

hệ tổ chức và quản lý sản xuất là quan hệ giữa người với người trong sản xuất và trao đổi của cải vật chất như phân công chuyên môn hoá và hợp tác hoá lao động, quan hệ giữa quản lý với công nhân Quan hệ phân phối có thể thúc đẩy tốc độ và nhịp điệu của sản xuất nhưng cũng có thể kìm hãm sản xuất kìm hãm

sự phát triển của xã hội

3 Mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất

Mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là mối quan hệ thống nhất biện chứng, trong đó lực lượng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất và quan hệ sản xuất tác động trở lại lực lượng sản xuất Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là hai

mặt (yếu tố, bộ phận) hợp thành phương thức sản xuất xã hội Trong đó lực lượng sản xuất là nội dung của nền sản xuất còn quan hệ sản xuất là hình thức của sản xuất Sự tác động qua lại lẫn nhau giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất biểu hiện mối quan hệ mang tính chất biện chứng Lực lượng sản xuất

là yếu tố cách mạng, năng động nhất, thường xuyên biến đổi và phát triển Chính từ những nguyên nhân này mà lực lượng sản xuất ngày càng phát triển, đến một giới hạn nhất định nào đó sẽ đặt ra nhu cầu xoá bỏ quan hệ sản xuất cũ, hiện có để thay bằng quan hệ sản xuất mới phù hợp hơn Như vậy, lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất tồn tại trong tính quy định lẫn nhau, thống nhất với nhau Đây là yêu cầu tất yếu, phổ biến diễn ra trong mội quá trình sản xuất hiện thực của xã hội, Tương ứng với trình độ phát triển nhất định của lực lượng sản xuất cũng tất yếu đòi hỏi phải có quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ đó trên

cả ba phương diện: sở hữu tư liệu sản xuất, tổ chức – quản lý quá trình sản xuất

và phân phối kết quả của quá trình sản xuất Mối quan hệ thống nhất giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất tuân theo tính tất yếu khách quan: Quan hệ sản xuất phải phụ thuộc vào trình độ phát triển của lực lượng sản xuất trong mỗi giai đoạn lịch sử xác định

Mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là mối quan hệ thống nhất có bao hàm khả năng chuyển hóa thành các mặt đối lập và phát sinh mâu thuẫn Trong phạm vi tương

đối ổn định của một hình thức kinh tế - xã hội, lực lượng sản xuất của xã hội được bảo tồn, không ngừng khai thác – sử dụng và phát triển trong quá trình sản xuất, tái sản xuất xã hội Tính ổn định, phù hợp của quan hệ sản xuất đối với lực lượng sản xuất càng cao thì lực lượng sản xuất càng có khả năng phát triển, nhưng chính sự phát triển của lực lượng sản xuất lại luôn luôn tạo ra khả năng phá vỡ sự thống nhất của những quan hệ sản xuất từ trước đến nay đóng vai trò

là hình thức kinh tế - xã hội cho sự phát triển của nó Như vậy, mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là mối quan hệ mâu thuẫn biện chứng giữa nội dung vật chất, kỹ thuật với hình thức kinh tế

Tóm lại, có thể nói thực chất của quy luật về mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là quy luật mâu thuẫn Sự phù hợp giữa chúng chỉ là cái trục, chỉ là trạng thái yên tĩnh tạm thời, còn sự vận động, dao động trong mâu thuẫn là vĩnh viễn chỉ có khái niệm mâu thuẫn mới vạch ra động lực của sự phát triển, mới có thể cho ta hiểu được sự vận động của quy luật kinh tế

II Vận dụng quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình

độ phát triển của lực lượng sản xuất ở Việt Nam hiện nay

1 Sự vận dụng sai lầm quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển lực lượng sản xuất trước năm 1986.

Năm 1954, sau khi hoà bình lập lại ở miền Bắc , Đảng ta

đã thực hiện chủ trương đưa đất nước tiến lên chủ nghĩa xã hội

bỏ qua tư bản chủ nghĩa Tuy nhiên sau một thời gian dài nước

ta phải chịu ách thống trị của thực dân Pháp với những chính sách thống trị “ngu dân” của chúng đã làm cho con người của đất nước chúng ta kém phát triển và bị tụt hậu, điều đó ảnh hưởng trực tiếp đến lực lượng sản xuất, nó làm cho nền kinh tế nước ta bị tụt hậu rất nhiều năm so với thế giới Trong hoàn cảnh phương thức sản xuất diễn ra như vậy nên Đảng ta đã chủ trương cải tạo: ở thành phố là công tư hợp doanh còn ở nông thôn là cải cách ruộng đất và đặc biệt là quyết tâm đưa miền Bắc quá độ lên Chủ nghĩa Xã hội

Mùa xuân năm 1975 với chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử nước ta đã hoàn toàn giải phóng Đảng ta chủ trương đưa cả nước theo con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ

tư bản chủ nghĩa Tuy nhiên kinh tế nước ta vốn đã lạc hậu nay lại càng gặp nhiều khó khăn hơn, lực lượng sản xuất của nước ta còn thấp kém và chưa có điều kiện phát triển Trình độ người lao động rất thấp, hầu hết không có chuyên môn tay nghề, phần lớn lao động chưa qua đào tạo Lao động Việt Nam phần lớn tập trung vào khu vực kinh tế nông nghiệp, họ lao động sản xuất chủ yếu dựa trên kinh nghiệm sản xuất mà cha ông để lại

Tư liệu sản xuất mà nhất là công cụ lao động ở nước ta thời kì này còn thô sơ, lạc hậu Là một nước nông nghiệp thế nhưng công cụ lao động chủ yếu là cái cày, cái cuốc, theo hình thức

“Con trâu đi trước cái cày theo sau”, sử dụng sức người là chủ yếu; trong công nghiệp máy móc thiết bị còn ít và rất lạc hậu Phát triển của công cụ lao động cũng có sự phân hóa giữa các vùng, miền khác nhau Nhìn chung, trước đổi mới lực lượng sản xuất ở Việt Nam rất thấp kém, lạc hậu, tụt hậu và phát triển không đồng đều Do quá vội vã trong công cuộc đổi mới đất nước nên Đảng ta đã mắc phải một số sai lầm Những sai lầm lúc này là: Duy trì quá lâu cơ chế tập trung quan liêu bao cấp , chỉ tồn tại hai hình thức sở hữu là tập thể và quốc doanh với cơ chế “xin cho, cấp phát” Từ những sai lầm trên đã dẫn đến những hậu quả về kinh tế xã hội: Các thành phần kinh tế kém phát triển và lâm vào tình trạng khủng hoảng kinh tế những năm đầu thập kỷ 80 Điều đó cũng chứng tỏ rằng mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là không phù hợp Một mối quan hệ sản xuất tiến bộ không thể áp đặt cho một lực lượng sản xuất thấp kém Đây là hậu quả của việc vận dụng sai lầm quy luật quan hệ sản xuất với lực lượng sản xuất trong chủ trương chính sách của Đảng ta và là bài học cho Đảng ta trong công cuộc đổi mới đất nước

2 Thực trạng vận dụng quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển lực lượng sản xuất ở Việt Nam từ 1986 đến nay.

a Thực trạng lực lượng sản xuất ở Việt Nam hiện nay

Về nguồn nhân lực: Nước ta là một nước có dân số đông và trẻ do vậy mà nước ta có một nguồn lực về lao động rất dồi dào

Đó là những người lao động có sức khỏe mang bản chất cần cù, chịu khó, thông minh và sáng tạo Điều này được coi là một lợi thế so sánh quan trọng của nước ta so với các nước đang phát triển khác Tuy nhiên, một hạn chế thấy rõ trong lực lượng sản xuất là mặc dù trình độ sản xuất đã được nâng cao lên rất nhiều

so với trước đây nhưng nhìn chung, so với các nước khác, tay nghề và trình độ của đội ngũ người lao độngnước ta còn kém, khả khả năng vận dụng khoa học công nghiệp vào sản xuất còn gặp nhiều hạn chế và khó khăn Hơn nữa thị trường lao động phát triển chậm, tỉ lệ thất nghiệp còn cao nên chưa khai thác hết nguồn năng lực về lao động

Về cở sở vật chất kỹ thuật: Xuất phát từ một nước có điểm xuất phát thấp do chịu nhiều tác động của khác quan cũng như chủ quan, đặc biệt là do sự xâm lược và thống trị trong một thời gian dài của các nước tư bản lên nước ta và nền kinh tế trước đây chủ yếu là nông nghiệp nên nền kinh tế còn kém phát triển

do cơ sở vật chất kỹ thuật còn nghèo nàn, công nghệ còn lạc hậu không theo kịp với trình độ phát triển chung của khu vực và thế giới

Về những tài nguyên thiên nhiên: nước ta có nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú bao gồm tài nguyên về đất đai,

về rừng, về biển… đây là nguồn tài nguyên mà không phải quốc gia nào cũng có Chính vì vậy chúng ta phải phát huy một cách

có hiệu quả nguồn tài nguyên này trong giới hạn cho phép, tránh việc khai thác nguồn tài nguyên một cách bất hợp lý dẫn tới các nguy cơ bị đe dọa và tuyệt chủng, tận dụng tối đa ưu thế này để phát triển kinh tế đặc trưng của một nước đông nam á trong nhiều ngành như du lịch, khai khoáng, thủy sản,…

Tóm lại thì việc phát triển lực lượng sản xuất ở nước ta nói chung có nhiều phát triển hơn trước với nhiều ưu thế nhưng còn nhiều vấn đề bất cập chưa phù hợp với công cuộc công nghiệp hóa hiện đại hóa hiện nay Do đó đây là vấn đề cần được quan tâm không những của ngành kinh tế mà là của tất cả các ngành trong xã hội mang tầm quốc gia

b Thực trạng các quan hệ sản xuất ở Việt Nam hiện nay

Tại Đại hội lần thứ VI của Đảng, với tư duy mới, chúng ta nhận ra rằng, quan hệ sản xuất là vật cản của lực lượng sản xuất không chỉ trong trường hợp quan hệ sản xuất đi sau mà còn cả trong trường hợp vượt lên trước, tách rời lực lượng sản xuất Nguyên lý quan hệ sản xuất phải phù hợp với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất bao giờ cũng đúng trên mỗi bước phát triển Chính vì vậy, từ sau Đại hội lần thứ VI của Đảng đến nay, chúng ta luôn luôn cố gắng thiết lập sự đồng bộ giữa các yếu tố trong quan hệ sản xuất, trong lực lượng sản xuất và giữa quan hệ sản xuất với lực lượng sản xuất

Hội nghị Trung ương 3 khóa IX (9-2001) ban hành nghị

quyết Về tiếp tục sắp xếp, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu

quả doanh nghiệp nhà nước Nghị quyết Trung ương 5 khóa IX

(2-2002) Về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả

kinh tế tập thể và Về tiếp tục đổi mới cơ chế, chính sách, khuyến khích và tạo điều kiện phát triển kinh tế tư nhân Những

quan điểm cơ bản đó được thể chế hóa trong sự bổ sung, phát

triển Luật doanh nghiệp và Luật hợp tác xã Thực tiễn đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa theo con đường XHCN đòi hỏi không chỉ chú trọng phát triển lực lượng sản xuất mà phải chú trọng hơn nữa xây dựng quan hệ sản xuất mới Trong Cương lĩnh 1991, phần các phương hướng cơ bản, quan hệ sản xuất được nhấn mạnh ở phương hướng thứ ba: Phù hợp với sự phát triển của lực lượng sản xuất, thiết lập từng bước quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa từ thấp đến cao với sự đa dạng về sở hữu

Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ

lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011), xác định

đặc trưng thứ ba trong mô hình xã hội XHCN ở Việt Nam là: “có nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại

và quan hệ sản xuất tiến bộ, phù hợp” Cương lĩnh nhấn mạnh

việc nắm vững và giải quyết tốt các mối quan hệ lớn, trong đó

có quan hệ “giữa phát triển lực lượng sản xuất và xây dựng, hoàn thiện từng bước quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa”

hợp với trình độ phát triển lực lượng sản xuất trong quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa nước ta hiện nay

a Tích cực

Khi nền kinh tế nước ta theo định hướng XHCN thì nhận thức

về quan hệ sản xuất và thể hiện nó trong xây dựng, phát triển các hình thức tổ chức kinh tế, các thành phần kinh tế mới từng bước được làm rõ Trong cơ chế kinh tế mới, sự cạnh tranh luôn diễn ra mạnh mẽ Do đó tính năng động sáng tạo đươc phát huy, người lao động đã không còn tính ỷ lại vào nhà nước như trong cơ chế tập trung quan liêu bao cấp mà không biết chủ động tìm việc và tăng thu nhập Đối với các doanh nghiệp bước