LỄ hội ĐÌNH cả PHÙNG xá TRONG tâm THỨC NGƯỜI dân VÙNG đất tổ

Hòa chung không khí của cả nước trong dịp quốc giỗ, hướng về cộinguồn, bà con nhân dân xã Phùng Xá Cẩm Khê- Phú Thọ cũng tổ chức lễhội tại khu vực đình Cả- đây là một lễ hội đặc sắc của

ĐỀ TÀI: LỄ HỘI ĐÌNH CẢ- PHÙNG XÁ TRONG TÂM THỨC

h ội Chu Hóa, h ội mở cửa rừng h ội đánh cá, l ễ Cầu tháng Giêng, h ội phết HiềnQuan, h ội Xoan, hội đền Trù Mật, Xã Văn Lung, thị xã Phú Thọ, tôn vinh sứquân Kiều Thuận, hội đình nghè tổ chức tại xã Văn Lang, huyện Hạ Hòa, vàongày chính hội mùng 10 tháng giêng hàng năm, hội đền Nghè ở xã Năng Yên,Thanh Ba vào ngày mùng 7 tháng giêng hàng năm, hội Đâm Đuống ở Xã LaiĐồng,Tân Sơn vào ngày tết hàng năm

Hòa chung không khí của cả nước trong dịp quốc giỗ, hướng về cộinguồn, bà con nhân dân xã Phùng Xá( Cẩm Khê- Phú Thọ) cũng tổ chức lễhội tại khu vực đình Cả- đây là một lễ hội đặc sắc của người dân nơi đây Gắnvới lễ hội này là truyền thuyết về hai vị đại vương đã có công giúp đỡ vua dẹpgiặc Tống, giữ yên bờ cõi giang sơn Đây là một nét đẹp văn hóa đặc sắc củangười dân Phùng Xá nói riêng và người dân đất Tổ nói chung

Nằm trong khuôn khổ nghiên cứu của văn hóa- văn học dân gian,thông qua đề tài chúng tôi hi vọng sẽ mangg đến cho người đọc một cái nhìntoàn vẹn về một lễ hội đậm màu sắc văn học văn hóa dân gian này

2 Lịch sử vấn đề

Các lễ hội văn hóa dân gian thuộc khu vực đất Tổ là một trong những

đề tài hấp dẫn giới nghiên cứu đặc biệt trong đó là các công trình nghiên cứu

về lễ hội đền Hùng , hội đền mẹ Âu Cơ, hội Xoan Đáng kể nhất là cuốn

sách “ lễ hội truyền thống vùng đất Tổ” do tác giả Đặng Đình Thuận chủ

biên, do Hội văn nghệ dân gian Việt Nam – nhà xuất bản Văn hóa Thông tinnăm xuất bản năm ???

Cuốn sách đã ghi lại một cách khá chi tiết và đầy đủ về các lễ hội vănhóa dân gian thuộc vùng quê đất Tổ Đây quả là một đóng góp quan trọngtrong việc bảo tổn và phát huy cũng như quảng bá rộng rãi những giá trị vănhóa văn nghệ mang đậm bản sắc dân tộc đã được cha ông ta sáng tạo và giữgìn trong suốt lịch sử hàng ngàn năm qua Đồng thời đây cũng là nguồn tưliệu quý báu cho những ai đam mê nghiên cứu khoa học sử dụng

Lễ hội đình Cả- Phùng Xá cũng được nhắc đến trong cuốn sách này,tuy nghiên tác giả mới chỉ dừng lại ở mức giới thiệu, quảng bá đến người đọc

về một lễ hội văn hóa ở địa phương Cho đến nay, ngoài cuốn sách này vàmột số ít bài viết trên các báo mạng, các website của tỉnh Phú Thọ, huyệnCẩm Khê thì chưa có một đề tài nào nghiên cứu một cách công phu và tỉ mỉ

về lễ hội này nhất là dưới cái nhìn liên ngành

Bởi vậy là một người con của quê hương đất Tổ , chúng tôi xin mạnhdạn thực hiện đề tài với hi vọng mang đến một cái nhìn toàn diện về lễ hộinày như một lời tri ân của một người con với mảnh đất đã sinh ra và cưumang mình

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là những truyền thuyết, thần tích gắn với lễhội đình Cả - Phùng Xá và hai nhân vật Muôn Khê và Đương Cảnh đạivương; Lễ hội đình Cả- Phùng Xá dưới cái nhìn liên ngành của khoa họcnghiên cứu văn hóa, văn học dân gian

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình tìm hiểu về lễ hội này chúng tôi sử dụng phương phápnghiên cứu liên ngành và một số phương pháp khác như phương pháp điền

dã, phương pháp khảo sát, thống kê

5 Cấu trúc đề tài

Đề tài có cấu trúc tương tự như các đề tài khoa học khác với 3 phần:

mở đầu, nội dung, và kết luận Trong đó phần nội dung chúng tôi triển khaitrong 3 chương:

Chương 1: Phương pháp nghiên cứu liên ngành với việc tìm hiểu lễ hội văn hóa dân gian

1.1 Về phương pháp nghiên cứu liên ngành

1.2 Phương pháp nghiên cứu liên ngành với việc tìm hiểu lễ hội đình Cả

Chương 2: Tổng quan về mảnh đất văn hóa Phú Thọ và xã Phùng

3.2.3 Lễ hội đình Cả trong tâm thức người dân làng Phùng Xá

Ngoài ra đề tài còn có thêm phần phụ lục nhằm cung cấp cho người đọcmột số hình ảnh mà trong quá trình đi điền dã chúng tôi đã thu thập được

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU LIÊN NGÀNH VỚI VIỆC TÌM HIỂU LỄ HỘI VĂN HÓA DÂN GIAN

1.1 Về phương pháp nghiên cứu liên ngành

Phương pháp liên ngành hay gọi cho đúng hơn là tổ chức liên ngành.

Đây là cách mà các nhà nghiên cứu thường vận dụng khi phải xử lí những đềtài khoa học rộng lớn, với nhiều đối tượng khác nhau ( đề tài Hùng Vươngdựng nước, đề tài chống ngoại xâm, đề tài Tây nguyên hùng vĩ )

Có nhiều cách định nghĩa khác nhau về phương pháp này, tác giả TrầnThúc Việt( trường đại học KHXHNV) cho rằng: nghiên cứu liên ngành lànghiên cứu liên khoa học, là sự kết hợp các môn học, các ngành với nhau Đó

là sự tổng hợp tri thức của nhiều lĩnh vực và nhiều ngành khoa học, là quátrình liên kết, thiết lập các mối quan hệ qua lại, quy định ảnh hưởng lẫn nhaugiữa những phương pháp và quy trình của nhiều chuyên gia khác nhau Bởivậy nghiên cứu liên ngành là sử dụng các phương pháp và quy trình của nhiềuchuyên ngành một cách riêng biệt, độc lập

Từ góc độ tâm lí học, PGS.TS Nguyễn Hữu Thụ thì định nghĩa tiếp cậnliên ngành trong khoa học là cách thức tổ chức, tiến hành nghiên cứu có sửdụng quan điểm, tri thức và phương pháp nghiên cứu của một nhóm chuyêngia thuộc các ngành khác nhau để giải quyết vấn đề một cách toàn diện, kháchquan và hiệu quả nhất

Trong thực tế, tư duy liên ngành dường như đã có từ rất lâu trong kinhnghiệm đời sống của cha ông ta Điều đó được thể hiện qua cách vận dụngkiến thức tổng hợp, cách nhìn nhận sự vật hiện tượng trong tổng thể nhiềumối quan hệ khác nhau đã được cha ông ta nhận thức sâu sắc và thể hiện qua

cả một kho tàng những câu tục ngữ, ca dao Do vậy, nghiên cứu liên ngành lànhu cầu, là thuộc tính của mọi khoa học xã hội và nhân văn, của các khoa họclịch sử văn hóa Việt Nam Thuộc tính này do khách quan quy định, là bản

Hơn thế nữa, trong một bối cảnh thế giới có nhiều thay đổi, quá trình hộinhập, toàn cầu hóa kéo theo sự giao lưu văn hóa, văn học giữa các quốc gia,

vì vậy cần phải có lối tư duy tổng hợp và sự phối hợp nghiên cứu liên ngành

để có cái nhìn toàn diện và bao quát hơn nữa trước một sự kiện lịch sử/vănhóa/ văn học Hơn thế nữa, xu hướng nghiên cứu liên ngành vốn đã được cácchuyên gia nước ngoài đề xuất và áp dụng từ nhiều năm nay trên thế giới,việc hỏc hỏi kinh nghiệm và kế thừa thành tựu của những tác giả đi trước làmột việc làm cần thiết trong việc phát triển khoa học nghiên cứu của nước tađặc biệt là trong lĩnh vực nghiên cứu văn hóa văn học dân gian- fockclo

Trong phạm vi của đề tài này, chúng tôi không có tham vọng đề xuấtmột khái niệm chính xác về phương pháp nghiên cứu này Chúng tôi chỉ đưa ramột cách hiểu rất ngắn gọn và đơn giản về phương pháp này, theo chúng tôi,phương pháp nghiên cứu liên ngành là là tiếp cận một đối tượng bằng nhiềucách thức, dựa trên dữ liệu của nhiều ngành khác nhau Phương pháp nghiêncứu liên ngành huy động kiến thức của nhiều ngành khoa học khác nhau nhưngtrong quá trình nghiên cứu thì mỗi ngành khoa học vẫn giữ tính độc lập tươngđối của mình, vẫn tuân theo đặc thù của ngành mình và tùy vào mục đích, đốitượng của đề tài nghiên cứu sẽ có một ngành giữ vai trò trung tâm

1.2 Phương pháp nghiên cứu liên ngành với việc tìm hiểu lễ hội đình Cả

Thông thường một lễ hội dân gian bao giờ cũng đi kèm với một truyềnthuyết, sự tích, thần tích về sự ra đời của nó hoặc sự ra đời, hành trạng củamột nhân vật nào đó gắn với lễ hội đó Nhân vật đó có thể là một nhân vật cóthật trong lịch sử như các lễ hội đền Gióng, Lễ hội gò Đống Đa, hoặc cácnhân vật xuất hiện trong truyền thuyết, sự tích như Sơn Tinh, Chử ĐồngTử Cũng có những lễ hội gắn liền với những nghi thức khác nhau trongcanh tác nông nghiệp như lễ hội cầu mưa, lễ xuống đồng, lễ ra mạ Cũng cónhững lễ hội đơn thuần gắn liền với nhu cầu về đời sống tinh thần, tâm linhcủa người dân như hội Lim, hội Xoan, hội Phết Nói tóm lại, các lễ hội dângian nằm trong khuôn khổ nghiên cứu của văn hóa học Mà văn hóa học là

một khoa học liên ngành, do dó khi nghiên cứu về văn hóa phải nhìn nhậndưới cái nhìn liên ngành, tránh cái nhìn chia cắt trong quá trình nghiên cứu.Hơn thế nữa, việc nghiên cứu một vấn đề văn hóa nó sẽ có ý nghĩa trên nhiềumặt, nhiều lĩnh vực và có sự tương quan chặt chẽ giữa văn hóa học với cácngành khác, có sự gắn kết giữa ý nghĩa của hiện tượng văn hóa trong nghiêncứu của ngành này với ngành khác Mặt khác, các hiện tượng của văn hóa rất

đa dạng và phong phú bao trùm lên tất cả mọi mặt của đời sống con người, xãhội, cộng đồng nên việc lí giải một hiện tượng văn hóa đời sống đòi hỏi sựđóng góp công sức của nhiều chuyên ngành nghiên cứu khác nhau Lễ hộiđình Cả thuộc địa phận xã Phùng Xá- huyện Cẩm Khê- tỉnh Phú Thọ cũng làmột lễ hội dân gian mang đậm màu sắc văn hóa học Do vậy, việc nghiên cứu

lễ hội này dưới cái nhìn liên ngành gần như là một sự tất yếu Đồng thời việc

áp dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành sẽ cho ta một cái nhìn toàn diện

và sâu sắc nhất, tìm ra những sợi dây tương quan về ý nghĩa, giá trị của hiệntượng văn hóa độc đáo này

CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN VỀ MẢNH ĐẤT VĂN HÓA PHÚ THỌ

VÀ XÃ PHÙNG XÁ CÙNG NGÔI ĐÌNH CẢ

2.1 Phú Thọ- mảnh đất văn hóa

Phú Thọ nằm ở đỉnh tam giác châu thổ sông Hồng, nối các tỉnh phía Tâybắc với Hà Nội và đồng bằng Bắc Bộ Nơi đây là vùng hợp lưu của ba con sônglớn: sông Đà, sông Thao, sông Lô Phú Thọ là mảnh đất nguồn cội là trung tâmsinh tụ của người Việt cổ từ thời các vua hùng dựng nước và giữ nước

Phú Thọ là một trong những cái nôi của dân tộc Việt Người ta tìm thấyrất nhiều các dấu tích của người Việt cổ để lại ở mảnh đất này từ thời tiền sửđến các thời đại đồ đá, đồ đồng, đồ sắt đây cùng là địa danh gắn liền với sự

ra đời của nhà nước đầu tiên của người việt cổ: nhà nước Văn Lang Âu Lạc

Trải qua biết bao thế hệ, người dân Phú Thọ bằng bàn tay lao động cần

cù và khối óc thông minh đã không ngừng chế ngực thiên nhiên, thuần hóathú dữ, cải tạo đồi hoang bãi rậm thành những cánh đồng hoa màu trĩu nặng.Trên cơ sở đó hình thành những xóm làng đông vui trù phú, hành trình “ thay

da đổi thịt” ấy vẫn còn tiếp tục cho đến ngày nay

Từ bao đời nay, các thế hệ dân Việt luôn hướng tới một điểm tựa tâmlinh Điểm tựa đó đã trở thành tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên chung của dân tộc:thờ tự các vua Hùng- những người đầu tiên có công dựng nước và giữ nước

Lễ hội đền Hùng được tổ chức hàng năm vào ngày mùng 10 tháng ba âm lịch

là một dịp đại lễ quan trọng của cả nước, đây là ngày con đân đất tổ cùng dukhách thập phương hành hương về đây để lễ bái, tưởng nhớ công lao của các

vị vua Hùng Tín ngưỡng này xuất phát từ đạo lí và truyền thống của dân tộc

ta, kiên cường bất khuất, sống nghĩa tình thủy chung và luôn hướng về nguồncội Ngày nay lễ hội đền Hùng đã trở thành ngày quốc giỗ của dân tộc Việtnam Nhân gian vì thế vẫn có câu ca dao:

“ Dù ai đi ngược về xuôi Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba”

Chính là để nhắc nhở con cháu đời sau không quên cội nguồn của mình.Mảnh đất Phú Thọ cũng là nơi lưu giữ được nhiều nghi lễ cổ xưa củanhân dân cũng như là mảnh đất của hội hè, của tín ngưỡng văn hóa

Ngày mùng 7 tháng 7 hàng năm diễn ra lễ hội đền Mẫu Âu Cơ tại xãHiền lương, huyện Hạ Hòa

Ngày 3-5 tháng giêng có lễ hội Bạch Hạc diễn ra tại đền thờ Thổ Lệnhđại vương thuộc địa phận xã Bạch Hạc, thành phố Việt Trì

Ngày 5 tháng giêng hàng năm có lễ hội Chu Hóa diễn ra tại xã ChuHoá huyện Lâm Thao

Ngày mùng sáu đến mùng rằm tháng giêng có lễ hội mở cửa rừng ởThanh Sơn và rất nhiều những lệ hội khác như lễ hội phết Hiền Quang, hộihát xoan, hát ghẹo, hát trống quân Đây cũng là nơi lưu giữ được nhiều nghithức gắn với các hoạt động sản xuất lao động như: các nghi thức rước lúathần, rước nông cụ, lễ gọi lúa, lễ cầu nước nói tóm lại có thể nói rằng: PhúThọ chính là đất ươm trồng văn hóa làng xã với các biểu hiện tập trung là lễhội Đến với Phú Thọ người ta có thể tìm thấy những lời giải đáp về cộinguồn văn hóa dân tộc

Cẩm Khê nằm ở phía Tây Bắc của tỉnh Phú Thọ, là một trong 13 đơn vịhành chính của tỉnh Với địa hình bán sơn địa, thấp dần từ tây bắc xuống đôngnam, miền đất hiên hòa này được hình thành bởi hai vùng khá rõ rệt: vùng đồinúi và ven sông Chính vì vậy mà Cẩm Khê dường như được bao trọn trong “vòng tay” của ba con sông Thao, sông Bứa, ngòi Giành( một chi lưu của sôngThao) và một dãy núi vòng cung thuộc dãy Hoàng Liên Sơn chạy dọc từ tâybắc xuống đông nam Đây cũng là một mảnh đất có quá trình hình thành lâuđời và phức tạp Cẩm Khê chính thức được xác lập năm 1841( năm Thiệu Trịthứ nhất- phong kiến nhà Nguyễn với 6 tổng, 41 làng) Qua các triều đại, cácthời kì lịch sử khác nhau, với rất nhiều lần chia cắt, sáp nhập, đổi tên ngày08/04/2002 cái tên Cẩm Khê được tái xuất hiện trên bản đồ với 30 xã và 1 thị

Không chỉ có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, Cẩm Khê cũng làmột mảnh đất rất giàu truyền thống văn hóa- xã hội Theo các tài liệu khoahọc của các ngành khảo cổ, cách đây trên một vạn năm, vùng đất Cẩm Khê đã

có người Việt cổ sinh sống, bằng chứng là những di vật thuộc nền văn hóa đồ

đá cũ Sơn Vi được phát hiện ở xã Điêu Lương Trải qua nhiều thiên niên kỉ ,trên vùng đất lịch sử này đã có các cộng đồng người sinh tụ, cư dân đông đúcdần lên hình thành nên các xóm làng đông đúc yên vui Trên nền tảng liên kết

là sự giao thoa, hòa quyện hài hòa giữa các nét văn hóa phong phú và đadạng Cùng với phong tục thờ cúng tổ tiên, cư dân Cẩm Khê luôn biết ơn, trântrọng và tôn thờ những người có công với làng nước đạo lí đó được thể hiệndưới hình thức mang tính cộng đồng với những nghi thức phong phú, trangnghiêm tại các hội đình làng hàng năm Dường như làng nào cũng có ít nhất

là một ngôi đình riêng Trên địa bàn huyện Cẩm Khê hiện nay còn hàng chụcngôi đình cổ kính, được công nhận là những di tích lịch sử, văn hóa tiêu biểunhư đình Thổ Khối- xã Tuy lộc, đình Phương Xá- xã Phương Xá, đình BaNóc- xã Hiền Đa, đình Huân Trầm- xã Điêu Lương

Đa số lễ hội đình làng ở huyện Cẩm Khê được tổ chức vào tháng giêng,tháng hai hàng năm và đều mang một ý nghĩa chung là tôn thờ những bậcthánh nhân, những người có công với làng, với nước, thể hiện đạo lí “ ăn quảnhớ kẻ trồng cây”, “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Đây chính là điểmtựa tâm linh cho cư dân trong làng

2.2 Sơ lược về xã Phùng Xá và di tích đình Cả

Phùng Xá là một xã miền núi thuộc huyện cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ, nằmbên hữu ngạn sông Thao, chạy dọc theo đường quốc lộ 32C, cách thủ đô HàNội 135km, cách trung tâm thành phố Việt Trì 65km, cách huyện lị Cẩm Khê

15 km Với diện tích 4,16 km², dân số 3584 người( 1999), mật độ dân số đạt

862 người/km Đất và người Phùng Xá hòa quyện trong nghĩa tình núi sông

bờ cõi, trong bản sắc văn hóa của vùng đất Tổ Hùng vương

Cũng như nhiều làng quên Bắc bộ khác, nhân dân Phùng Xá quần tụthành các chòm xóm Kết cấu thôn xóm chặt chẽ có thể dựa trên mối quan hệhuyết thống hoặc ngành nghề Đa phần dân cư ở đây đều làm nông nghiệpvừa dựa vào canh tác nông nghiệp là chính Một số rất nhỏ là các hộ tiểuthương- mở các hàng quán nhỏ ven quốc lộ 32 hoặc các khu vực tập trungđông dân cư, một số khác làm các nghề chạy chợ, thủ công mĩ nghệ, hàn xì,chủ lò gạch Ở đây có những cánh đồng lớn nhỏ quanh năm được bao phủbởi một màu xanh của lúa, của ngôi, khoai sắn Theo thời gian, nhờ những cảitiến trong canh tác nông nghiệp, cuộc sống của cư dân nơi đây đang dần thay

da đổi thịt Những ngôi nhà tranh vách đất dần dần bị thay thế bởi những ngôinhà mái gạch, tường vôi Hệ thống giao thông( nhất là hệ thống đê bao – từnăm 1954 gọi là đê 24), điện, đường, trường, trạm được đầu tư và nâng cấp đãlàm thay đổi bộ mặt nơi đây Chất lượng cuộc sống của người dân ngày càng

được nâng cao rõ rệt Trải qua những biến động của lịch sử với bao nhiêuthăng trầm, tên làng Phùng Xá vẫn được giữ nguyên không thay đổi Trongtrường kì lịch sử dân tộc cũng như trong trường kì đấu tranh tự tồn, người dânnơi dây đã tạo cho mình những nét riêng đáng quý Đó là lòng yêu nước sâusắc và lòng dũng cảm tuyệt vời trong công cuộc giữ làng, giữ nước cũng nhưtrong công cuộc dựng làng, dựng nước.

Nằm trong vùng văn hóa sông Thao xưa nay vẫn được ca ngợi là “Mộtdải sông Thao, dân tục thuần hậu, biết lễ phép, văn tự” ( kiến văn tiểu lục- LêQuý Đôn), người dân nơi đây ai cũng mang trong mình một tình cảm nghĩanặng với quê hương Dường như ai cũng thuộc “nằm lòng” những câu ca, câuhát như:

- Sông Thao nước đỏ như son

Người đi có nhớ nước non quê mình

Hay :

- Em nay buôn chỉ bán tơ

Buôn ngọn sông bờ , bán ngọn sông Thao

Bởi thế cho nên, không nằm ngoài truyền thống văn hóa của vùng,mảnh đất này cũng là nơi lưu giữ nhiều truyền thống văn hóa quý báu

Một trong những truyền thống đó là truyền thống thờ tự những ngườianh hùng có công với làng với nước, thờ thành hoàng làng, thờ anh hùng cócông dẹp giặc bảo vệ xóm làng Phùng Xá có ngôi đình Cả, còn gọi là đìnhHội, bởi đây là ngôi đình lớn nhất của làng Phùng Xá Đình là công trình kiếntrúc công cộng của một làng xã, là trung tâm sinh hoạt văn hóa gắn với mộtcộng đồng dân cư và thường mang đặc trưng của văn minh nông nghiệp Mỗilàng thường xây dựng cho mình một ngôi đình riêng Thời xưa, đình làng làtrụ sở hành chính của chính quyền tựu trung đủ mọi lề thói từ rước xách, hội

hè, khao vọng quan trên, đón người đỗ đạt, họp việc làng, xử kiện cùngnhững quy củ nhất định, có sự phân biệt chiếu trên, chiếu dưới rất rõ ràng.Thông thường các bậc hương lão, hương lí sẽ ngồi giữa đình, các bậc thấp

hên ngồi ở hai bên và dân thường sẽ ngồi ngoài sân đình Đình là nơi thờ tựThành Hoàng làng- là những vị thần bảo hộ cho làng Thành Hoàng là nhữngngười có công với dân, với nước, lập làng, dựng ấp hay sáng lập nên mộtnghề(ông tổ nghề) Các vị thần này thường vô danh( không có tượng thờ)hoặc các vị nhân thần được phong làm Thành Hoàng làng, dưới các triều vuathường có sắc phong cho Thành Hoàng làng vì hầu hết Thành hoàng đều cócông với nước Tục thờ Thành Hoàng loàng có nguồn gốc từ Trung Quốc, quanghìn năm đô hộ đã du nhập vào nước ta, được Việt hóa và hòa nhập trongvăn hóa tín ngưỡng dân tộc

Đình Cả được xây dựng nằm trên một khu đất rộng, bằng phẳng, khágần trục đường chính ( cách trục đường chính khoảng 50m) thuộc thôn Sậu,

xã Phùng Xá

Song song với ủy ban nhân dân xã Phùng Xá,( phân cách ranh giới với

ủy ban nhân dân xã bằng một con đường chạy từ trục đường chính thẳng vàolàng) rất tiện cho việc quản lí cũng như thuận tiện cho du khách đến thamquan Đình mở ra hướng Đông Nam rất thoáng mát Tuy nằm ngay bên cạnhtrục đường chính nhưng không gian ở đây dường như rất yên tĩnh Từ khiđược xây dựng đến nay, Đình Cả đã được trùng tu, tôn tạo nhiều lần, gần nhất

là vào năm 2004 nên phần cổng vào còn tương đối mới Lối đi được thiết kế

theo kiểu truyền thống gồm một lối đi chính và hai ngách phụ hai bên dẫn quasân đình đi thẳng vào phía trong đình

Cổng vào( mặt ngoài)

Phần cổng chính được thiết kế với hai trụ đứng, ba mặt tiền đều khắcchữ nho, phía trên là hình ảnh rồng cuốn mây được chạm trổ rất công phu.Phần tường bao được trang trí bằng những họa tiết khắc nổi rất tỉ mỉ và côngphu Mặt ngoài( hướng ra đường) là hình ảnh của voi, mặt trong( hướng vàotrong đình) là hình ảnh của ngựa Tất cả đều được chạm khắc trong tư thếđứng và đối xứng hai bên rất cân đối Tương truyền voi và ngựa là hai linh vật

đã trợ giúp cho hai vị thành hoàng làng khi xung trận

Cổng vào( mặt trong)

Hai ngách hai bên được thiết kế mũi cong cổ kính với hình rồng uốnglượn trong tư thế rất uy phong và dũng mãnh Đáng chú ý là hình ảnh rồngđược khắc nổi trên tường bao mặt ngoài của ngách vào ( cũng như những hìnhrồng được trang trí ở các bộ phận khác) được thiết kế mang đặc trưng củanghệ thuật thời Nguyễn: Rồng là một con vật huyền thoại, đứng đầu tứ linh

(long - lân - quy - phụng) Theo sách Thuyết văn giải tự trong 389 loài bò sát

có vảy thì rồng là loài đứng đầu và có sức mạnh vô song Rồng là biểu tượngcủa sự sinh sôi mạnh mẽ, của phương Đông và của mùa xuân Dưới thời quânchủ, rồng được suy tôn là biểu tượng của vương quyền, gắn liền với hình ảnh

ông vua, là đỉnh cao của khái niệm quyền uy.Theo các nhà nghiên cứu thì rồng thời Nguyễn trước sự ảnh hưởng ồ ạt của nghệ thuật Minh Thanh vẫn

đứng vững và bay lên từ con rồng truyền thống Tính công thức có làm chochất oai nghiêm lộ rõ, nhưng nhìn chung chúng vẫn khá dung dị, gần gũi”

Đi qua cánh cổng được sơn son thiếp vàng rất uy nghi du khách sẽbước vào địa phận của đình và ngay lập tức bị cuốn vào không khí trangnghiêm và tĩnh mịch của nơi đây Từ cổng vào du khách sẽ đi qua một khoảngsân đình khá rộng, đủ tập trung hàng trăm người Nơi đây xưa kia vốn là nơi

diễn ra các cuộc họp, các lễ nghi cũng là nơi để để dân làng tụ họp mỗi khi cócông việc chung hoặc tổ chức hội hè Toàn bộ mái ngói và tường bao phủ đãngả màu rêu xanh cổ kính Những cánh cửa gỗ cũng đã nhạt màu theo thờigian Ngôi đình trước kia có kiến trúc chữ đinh, hiện giờ còn lưu giữ được tòahậu cung với kết cấu bộ khung gỗ 4 hàng chân cột.

Phần mái đình được thiết kế theo kiểu mũi hài rất độc đáo, toàn bộ cửa

ra vào đều được làm bằng gỗ và sơn màu xanh( theo thời gian nước sơn đãnhạt màu)

Sân đình

Quang cảnh phía trong càng tôn thêm vẻ trang nghiêm, linh thiêng và

cổ kính cho ngôi đình

Khung cảnh phía trong đình

Theo quan sát và tìm hiểu của chúng tôi thì đình Cả trước kia có kiếntrúc chữ đinh với đại bái 5 gian, hiện giờ còn lưu giữ được tòa hậu cung vớikết cấu bộ khung gỗ 4 hàng chân cột được dựng bằng gỗ lim, to và thẳng tắp.Toà hậu cung có kích thước dài 11,3m; rộng 8,0m Hậu cung của đình Cảđược bố trí gian thờ trong cùng làm kiểu thượng cung cách nền 1,8m Xungquanh hậu cung bưng ván kín, trước cửa thượng cung có bức xà rồng đượcđục chạm khá công phu điêu luyện là hình “Lưỡng long chầu nguyệt” đỡ bộcửa bức màn 4 cánh Trong cung đặt cỗ ngai và các đồ thờ rất uy nghi như:bát hương, đài nến, mâm bồng… Trước cửa thượng cung phía dưới có một ángian đặt bát hương và các đồ thờ tự, phía bên phải cạnh án gian đặt ban thờ bàĐào Tiên công chúa Bộ vì gian giữa được làm theo lối “Thượng chồnggiường, giá chiêng- hạ bảy”, bộ vì trên của thượng cung làm theo kiểu bứccốn mê, sử dụng kỹ thuật đục bong chạm nổi công phu, tỷ mỷ trang trí đề tài

Tứ linh: long, ly, quy, phượng có phong cách nghệ thuật trang trí kiến trúcđình làng thời Nguyễn, thế kỷ XIX

Đình Cả- Phùng Xá còn giữ được nhiều di vật, cổ vật có giá trị như: 7đạo sắc phong ( trong đó có hai vị đạo sắc thời Lê Cảnh Hưng năm thứ 33-

1770 và Cảnh Thịnh năm thứ 4- 1776) kiệu bát cống, bộ chấp kích, bát hương

gỗ, sập, đồ gốm sứ thời Nguyễn Các đạo sắc phong là những tư liệu quýgiúp các nhà nghiên cứu lịch sử tìm hiểu thêm về cuộc kháng chiến chốngTống của nhà Lý với các tướng lĩnh ở Phú Thọ

Đặc biệt là cỗ kiệu bát cống mà dân làng vẫn gọi là kiệu rồng, bởi toàn

bộ các đòn kiệu được đục chạm, trang trí công phu, điêu luyện và sơn sonthiếp vàng rực rỡ thành những hình rồng nguyên vẹn như đang uốn lượn trongmây Đây là một cổ vật độc đáo trong các di tích kiến vật nghệ thuật vùng đất

tổ, có phong cách nghệ thuật chạm khắc gỗ thời Nguyễn thế kỉ XIX

Một góc kiệu bát cống- kiệu rồng

Ngoài những hiện vật cổ trên, đình còn lưu giữ được toàn bộ hệ thống

đá kê chân cột của toà đại bái

Tháng 3, vào tiết cuối xuân( mùng 9 và mùng 10 tháng 3 âm lịch) dânlàng Phùng Xá mở lễ hội như một nghi thức tưởng niệm để tưởng nhớ tớicông lao của các vị thành hoàng làng- những vị thần bảo hộ của dân làng vàgửi gắm vào đó những ước nguyện, hy vọng về một đời sống no đủ, giàu có,nhân khang, vật thịnh Đồng thời, cũng là để cổ vũ, nhắc nhở tinh thần yêunước cho các thế hệ tiếp theo Nhiều người dân dù đi xa quê nhưng vào dịpnày cũng cố gắng trở về để hòa chung và không khí của hội làng Bên cạnh

đó, lễ hội cùng thu hút sự có mặt tham gia của du khách thập phương cũngnhư người dân các xã lân cận như Phương Xá, Sai Nga, Tuy Lộc, Ngô Xá,Tiên Lương Đây là một nét đẹp văn hóa cần được tiếp tục phát huy và bảotồn trong tương lai