Trong quá trình hình thành và phát triển, Liên xô và các nước xã hội chủ nghĩa khác đã đạt được những thành tựu to lớn về nhiều mặt, đã từng là chỗ dựa cho phong trào hoà bình và cách mạng thế giới, đập tan chủ nghĩa phát xít, đẩy lùi nguy cơ chiến tranh hạt nhân, góp phần quan trọng vào cuộc đấu tranh vì hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội. Những thành tựu của chủ nghĩa xã hội đạt được về kinh tế, chính trị, văn hoá xã hội; giáo dục y tế; khoa học công nghệ, an ninh, quốc phòng.v.v..chứng minh tính ưu việt, sức sống mãnh liệt của chủ nghĩa xã hội hiện thực và tính đúng đắn lý luận chủ nghĩa xã hội khoa học.
Trang 1SỰ PHÁT TRIỂN LÝ LUẬN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC CỦA CÁC ĐẢNG CỘNG SẢN VÀ CÔNG NHÂN THẾ GIỚI
THỜI KỲ CẢI CÁCH, ĐỔI MỚI
1 Hoàn cảnh quốc tế thời kỳ cải cách, đổi mới (từ giữa những năm
80 thế kỷ XX đến nay)
Những năm 80 thế kỷ XX đến nay, loài người đang chứng kiến nhữngbiến đổi to lớn, sâu sắc, toàn diện trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội
Sự biến đổi đó được thể hiện rõ nét trên một số đặc điểm sau đây:
Sự khủng hoảng, sụp đổ của chủ nghĩa xã hội hiện thực ở Đông Âu, Liên Xô, dẫn đến phong trào xã hội chủ nghĩa trên thế giới tạm thời lâm vào thoái trào, nhưng đến đầu thế kỷ XXI, đang từng bước phục hồi và phát triển
Trong quá trình hình thành và phát triển, Liên xô và các nước xã hộichủ nghĩa khác đã đạt được những thành tựu to lớn về nhiều mặt, đã từng làchỗ dựa cho phong trào hoà bình và cách mạng thế giới, đập tan chủ nghĩaphát xít, đẩy lùi nguy cơ chiến tranh hạt nhân, góp phần quan trọng vào cuộcđấu tranh vì hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội Những thànhtựu của chủ nghĩa xã hội đạt được về kinh tế, chính trị, văn hoá - xã hội; giáodục y tế; khoa học công nghệ, an ninh, quốc phòng.v.v chứng minh tính ưuviệt, sức sống mãnh liệt của chủ nghĩa xã hội hiện thực và tính đúng đắn lýluận chủ nghĩa xã hội khoa học
Trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội, các nước xã hội chủ nghĩatuy có nhiều sáng tạo, nhưng cũng mắc nhiều sai lầm nghiêm trọng Cần cónhiều thời gian để đánh giá hết chiều sâu của những sai lầm, những nguyên
Trang 2nhân và những bài học của nó Song cho đến nay, có thể thấy rằng, những khókhăn, vấp váp ở các nước xã hội chủ nghĩa bắt nguồn từ những quan niệm ấutrĩ, giản đơn về chủ nghĩa xã hội, do bệnh giáo điều duy ý chí cộng với tệquan liêu, xa rời quần chúng kéo dài và chủ nghĩa cơ hội đủ loại nảy sinh ởcác cơ quan lãnh đạo, quản lý trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội,cùng với sự phá hoại của kẻ thù bằng chiến lược diễn biến hòa bình, đượcbiều hiện ở một số sai lầm như sau:.
Thứ nhất, do muốn nhanh có chủ nghĩa xã hội, nên đã đơn giản hoá cáchình thức sở hữu, xây dựng chế độ công hữu ồ ạt khi lực lượng sản xuất chưacao Duy trì quá lâu chế độ tập trung quan liêu trong quản lý, bao cấp, phânphối bình quân, khiến cho người lao động thờ ơ với kết quả lao động củamình Do đó, dẫn đến nền kinh tế lâm vào tình trạng trì trệ, kéo dài, làm chokhoảng cách phát triển kinh tế và năng suất lao động ở các nước xã hội chủnghĩa ngày càng lùi xa so với một số nước tư bản chủ nghĩa phát triển
Thứ hai, về chính trị ở nhiều nước chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩachưa được phát huy, mở rộng, dân chủ hình thức, dân chủ cực đoan cònnhiều Nhiều Đảng cầm quyền trở thành đảng chuyên quyền, dẫn đến làmgiảm sút hiệu lực của nhà nước xã hội chủ nghĩa Việc quản lý nhà nước cóbiểu hiện quan liêu, mệnh lệnh, xem nhẹ trách nhiệm trước nhân dân Một sốcán bộ, Đảng viên có chức có quyền xa rời quần chúng, đặc quyền, đặc lợilàm cho quần chúng chán ghét Những biểu hiện trên đã xuyên tạc bản chấttốt đẹp của chủ nghĩa xã hội, không phát huy được nhiệt tình, tài năng sángtạo của quần chúng nhân dân trong cách mạng xã hội chủ nghĩa
Thứ ba, ở nhiều nước xã hội chủ nghĩa chưa chú ý thích đáng đến việcquan tâm, xây dựng con người mới, tuyệt đối hoá mặt xã hội của con người,đặt lợi ích tập thể, xã hội lên trên lợi ích cá nhân một cách phiến diện; phânphối nặng tính bình quân, không khuyến khích những người lao động giỏi,những người làm việc tận tâm, những nhân tài, làm cho vai trò của cá nhân bị
Trang 3lu mờ, kết quả ấy không phát huy được nhân tố con người, thúc đẩy sự tiến bộcủa xã hội, mà đáng ra phải thực hiện được tốt đẹp hơn.
Thứ tư, trên lĩnh vực xã hội các nước xã hội chủ nghĩa chưa quan tâmgiải quyết đúng đắn vấn đề dân tộc, tôn giáo, nhân quyền một cách cụ thể,thiết thực để động viên mọi tầng lớp nhân dân, tạo nên sự đồng thuận xã hội
và khối đại đoàn kết toàn dân tộc trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổquốc xã hội chủ nghĩa, thậm chí còn có lúc sai lầm tả khuynh, hữu khuynh để
kẻ thù lợi dụng kích động lôi kéo đồng bào dân tộc, tôn giáo chống phá cáchmạng
Thứ năm, trên lĩnh vực tư tưởng văn hóa còn đơn điệu, chủ quan, cóbiểu hiện áp đặt văn hóa, đồng hóa văn hóa, không tôn trọng giữ gìn và pháthuy bản sắc văn hóa các dân tộc, dẫn đến kỳ thị, tự ty và mất đoàn kết nghiêmtrọng, kéo dài
Thứ sáu, trên lĩnh vực ngoại giao thực hiện nhất biên đảo, khép kíntrong hệ thống xã hội chủ nghĩa, có lúc tuyệt đối hóa mâu thuẫn và xác địnhsai bạn, thù, đẩy đồng minh về phía đối lập làm suy yếu phong trào cộng sản
và công nhân quốc tế
Những sai lầm trên đây kéo dài trong nhiều thập kỷ, đã hạn chế nhiềutính ưu việt và bản chất tốt đẹp của chủ nghĩa xã hội, làm cho nó lâm vào tìnhtrạng khủng hoảng ngày càng sâu sắc Nguyên nhân cơ bản dẫn đến sự khủnghoảng ấy là do bắt nguồn từ những khó khăn trong việc tìm kiếm hình thức,bước đi, phương thức thử nghiệm xây dựng một xã hội mới chưa từng cótrong lịch sử Mặt khác, do những khiếm khuyết chủ quan của cơ quan, nhữngngười lãnh đạo, những người giữ trọng trách đã vận dụng không đúng đắn vàcòn làm trái nguyên tắc, những nguyên lý của chủ nghĩa xã hội khoa học.Ngoài ra, một bộ phận cán bộ khi nắm quyền lực trong tay thoái hoá biến chấtlàm cho quần chúng nhân dân bất bình, xa lánh Đảng, nhà nước, không quantâm đến sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa, tạo thêm điều kiện cho bọn cơ
Trang 4hội, các lực lượng phản động tăng cường chống phá Vào nửa cuối nhữngnăm 80, ở Liên Xô và sau đó là ở nhiều nước xã hội chủ nghĩa đã phát hiện vàcông khai khẳng định tình trạng khủng hoảng của đất nước, đưa ra đường lốicải tổ, cái cách hoặc đổi mới sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Chủ trương cải tổ, cải cách, đổi mới là phù hợp với lịch sử, song ở một
số nước, trong thực tế, cải cách, cải tổ lại sa vào sai lầm, xa rời lập trường giaicấp công nhân, đi tìm giải pháp ngoài những nguyên lý, quy luật của chủnghĩa xã hội khoa học Nguy hiểm hơn, một số phần tử cơ hội nắm vị trí,cương vị chủ chốt trong Đảng, nhà nước, làm tan rã Đảng Cộng sản, làm lunglay chế độ xã hội chủ nghĩa, cùng với sự chống phá quyết liệt của diễn biếnhòa bình và nhiều yếu tố khác, làm cho chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô,Đông Âu sụp đổ Hệ thống xã hội chủ nghĩa không còn, thế giới hai cực bịxóa bỏ, tác động lớn đến tình hình thế giới, đến phong trào cộng sản và côngnhân quốc tế
Song, đúng như Các C.Mác khẳng định: cách mạng chết rồi, cách mạngmuôn năm, chính qua sự thất bại này, các nước xã hội chủ nghĩa còn lại đã rút
ra được nhiều bài học kinh nghiệm xương máu, đang vượt qua khó khăn thửthách, khôi phục lại sức sống và tiếp tục phát triển tiến lên Cũng từ nhữngthành công và khủng hoảng của chủ nghĩa xã hội hiện thực, cần phải nghiêncứu, bổ sung và phát triển lý luận chủ nghĩa xã hội khoa học cho phù hợp vớiđiều kiện lịch sử mới
Cuộc cách mạng khoa học – công nghệ hiện đại phát triển mạnh mẽ
Một đặc điểm lớn của lịch sử những năm 80 thế kỷ XX đến nay là:cuộc cách mạng khoa học - công nghệ đang diễn ra với quy mô chưa từng có,với những thành tựu kỳ diệu trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, tác độngđến các chế độ chính trị xã hội khác nhau và để lại hệ quả chính trị xã hội tolớn
Trang 5Những năm đầu thập niên 90 của thế kỷ XX, sự phát triển của khoa học
và công nghệ đang diễn ra vô cùng nhanh chóng, đạt được những thành tựuhết sức to lớn, đã đưa đến bước phát triển rất mạnh mẽ của lực lượng sản xuấttrên phạm vi toàn cầu, làm thay đổi cơ cấu kinh tế thế giới, làm cho quá trìnhtoàn cầu hoá đời sống quốc tế ngày càng sâu rộng Hơn bao giờ hết, nền kinh
tế thế giới thể hiện như một tổng thể trong đó kinh tế của mỗi nước, mỗi hệthống không thể tách rời Hai hệ thống kinh tế đối lập: tư bản chủ nghĩa vàchủ nghĩa xã hội đang vừa đấu tranh vừa có quan hệ hợp tác với nhau Cuộccách mạng khoa học- công nghệ và xu thế toàn cầu hoá đời sống kinh tế đòihỏi phải có những xem xét, thay đổi tư duy lý luận nhằm tận dụng nhữngthuận lợi to lớn do khoa học - công nghệ đưa lại để nhanh chóng vượt lên phíatrước nếu không muốn bị lạc hậu Đồng thời, phải khắc phục mặt trái củacuộc cách mạng khoa học công nghệ để phát triển bền vững
Toàn cầu hóa là xu thế khách quan
Toàn cầu hoá nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội đang là một xu thếkhách quan lôi cuốn ngày càng nhiều nước tham gia Hiện nay, toàn cầu hóanhiều lĩnh vực xã hội, mà cốt lõi là toàn cầu hóa kinh tế đang diễn ra mạnh
mẽ Toàn cầu hóa xét về bản chất là quá trình tăng lên rất nhiều những mốiliên hệ, sự ảnh hưởng tác động lẫn nhau, phụ thuộc lẫn nhau của tất cả cácquốc gia, khu vực, các dân tộc trên toàn thế giới Toàn cầu hoá kinh tế do sựphát triển của lực lượng sản xuất, tính chất xã hội hoá của lực lượng sản xuấttrên phạm vi quốc gia và quốc tế; do nền kinh tế thị trường, công ty xuyênquốc gia Toàn cầu hoá tác động đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội vàđang trở thành cơn lốc cuốn hút các khu vực và các nước trên thế giới, chiphối những biến đổi của tình hình thế giới
Toàn cầu hoá nhiều lĩnh vực mở ra sự liên kết quốc tế ngày càng tăng,nhưng cuộc đấu tranh vì lợi ích quốc gia, dân tộc, khu vực cũng rất gay gắt vàphức tạp Toàn cầu hoá kinh tế tạo ra nhiều cơ hội cho sự phát triển thông qua
Trang 6hợp tác, chuyển giao công nghệ, mở rộng thị trường, thu hút đầu tư; tạo thuậnlợi nắm bắt nhanh chóng thông tin và tri thức mới; nâng cao năng lực cạnhtranh của nền kinh tế Đồng thời, nó làm cho nền kinh tế của đất nước lệthuộc vào sự biến động kinh tế thế giới, đặt các doanh nghiệp ở các nướcđang phát triển và chậm phát triển vào cuộc cạnh tranh gay gắt không cân sức.Toàn cầu hoá dễ làm cho các nước nghèo từ chỗ lệ thuộc về kinh tế các nước
tư bản phát triển, bị lệ thuộc về chính trị, đe dọa tới an ninh quốc gia, độc lậpchủ quyền dân tộc Toàn cầu hoá vừa tạo điều kiện tiếp thu các thành tựu vănhoá của nhân loại, vừa có thể là nguy cơ làm phai nhòa bản sắc văn hoá, dunhập văn hoá tư sản, lối sống thực dụng, chủ nghĩa cá nhân từ các nước tư bảnchủ nghĩa Toàn cầu hóa là một cuộc đấu tranh gay go, phức tạp trên tất cảcác mặt của đời sống xã hội Vì thế, để hội nhập và phát triển, các nước phảichủ động, sáng tạo, tận dụng cơ hội, phòng tránh nguy cơ tác động tiêu cựccủa toàn cầu hóa
Xu thế hợp tác và đấu tranh, liên kết và cạnh tranh diễn ra quyết liệt
Trước bối cảnh cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại, xuhướng toàn cầu hoá và những vấn đề mang tính toàn cầu, các quốc gia dân tộckhông thể tự mình độc lập giải quyết mọi vấn đề, buộc phải có sự hợp tác,liên kết Hơn nữa, xu thế hòa bình giúp cho các nước liên kết, hợp tác sâurộng trên nhiều lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hoá , với hình thức hợp tác từsong phương đến đa phương, từ khu vực đến quốc tế Dù không đồng đều,song sự hợp tác liên kết đó đã đem lại nhiều lợi ích thiết thực cho các bêntham gia
Tuy nhiên, do bản chất chế độ và lợi ích của mỗi quốc gia, dân tộc, giaicấp, lực lượng khác nhau nên sự hợp tác, liên kết đó chứa đựng nhiều mâuthuẫn Cội nguồn của những mâu thuẫn là vấn đề lợi ích, nhất là lợi ích kinh
tế Các bên tham gia hợp tác, liên kết đều muốn lợi nhiều Nhưng nhiều khilợi cho đối tượng này lại có thể gây tổn hại cho đối tượng khác Vì thế, quá
Trang 7trình hợp tác, liên kết cũng là nơi diễn ra cuộc đấu tranh giữa các lợi ích, màchủ thể của các lợi ích này là các tập đoàn kinh tế, các giai cấp, dân tộc, quốcgia và liên quốc gia.
Kinh tế tri thức ra đời đóng vai trò ngày càng quan trọng
Hiện nay, xung quanh quan niệm về kinh tế tri thức còn nhiều quan điểm khác nhau Theo Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế thế giới( OECD) 2000: “ Nền kinh tế tri thức là nền kinh tế ngày càng phụ thuộc trực tiếp vào việc sản xuất, phân phối và sử dụng tri thức và thông tin”
Quan điểm của Diễn đàn Châu Á Thái Bình Dương, APEC (2000):
“Nền kinh tế tri thức là nền kinh tế mà trong đó quá trình sản xuất, phân phối
và sử dụng tri thức trở thành động lực chính cho tăng trưởng, cho quá trình tạo ra của cải và việc làm trong tất cả các ngành kinh tế”.”
Còn tổ chức Ngân hàng thế giới WB (2000): “Đối với các nền kinh tế tiên phong trong nền kinh tế thế giới, cán cân giữa 2 yếu tố tri thức và nguồn lực đang nghiêng về tri thức Tri thức thực sự trở thành yếu tố quan trọng quyết định mức sống hơn cả yếu tố đất đai, hơn cả yếu tố tư liệu sản xuất, hơn
cả yếu tố lao động Các nền kinh tế phát triển nhất về công nghệ ngày càng thực sự đã dựa vào tri thức”.”
Như vậy, có thể nói kinh tế tri thức là nền kinh tế trong đó sự sản sinh
ra, phân công và sử dụng tri thức giữ vai trò quyết định nhất đối với sự pháttriển kinh tế, tạo ra của cải, nâng cao chất lượng cuộc sống
Kinh tế tri thức ra đời là một xu thế khách quan phản ánh trình độ pháttriển cao của lực lượng sản xuất, của cuộc cách mạng khoa học công nghệhiện đại và sự phát triển văn minh nhân loại Trong nền kinh tế tri thức, tri
thức trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, hàm lượng chất xám kết tinh trong sản phẩm cao, cơ cấu tổ chức sản xuất gọn nhẹ, phương thức hoạt động linh
Trang 8hoạt, biến đổi, công nghệ thông tin được sử dụng rộng rãi, nguồn nhân lực đòi
hỏi cao (trí thức hoá)
Các trụ cột của kinh tế tri thức đó là công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ NANO, công nghệ vật liệu mới, công nghệ năng lượng mới, công nghệ quản lý, nhân lực bậc cao.
Cần thấy rõ, mỗi thành tựu khoa học - kỹ thuật, khoa học tự nhiên cũngnhư khoa học xã hội, không chỉ đem lại sự đổi mới và nâng cao nhận thức vềlĩnh vực đó, mà còn tác động mạnh mẽ đến tư duy chính trị, tư duy kinh tế, tưduy triết học.v.v Ngày nay, sự phát triển mạnh mẽ của cách mạng khoa học -công nghệ đang tác động mạnh mẽ đến quá trình cách mạng thế giới, đến lýluận chủ nghĩa xã hội khoa học Do vậy, nhận thức sâu sắc cách mạng khoahọc - công nghệ và những tác động to lớn của nó để vận dụng vào quá trìnhcủng cố xây dựng chủ nghĩa xã hội, vào việc bổ sung phát triển lý luận chủnghĩa xã hội khoa học
Đảng ta xác định: “Cách mạng khoa học và công nghệ, kinh tế tri thức
và quá trình toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ, tác động sâu sắc đến sự phát triểncủa nhiều nước”(1 )
Chủ nghĩa tư bản vẫn còn tiềm năng phát triển nhất định
Như chúng ta thấy rõ, những thập kỷ của đầu thế kỷ XX – chủ nghĩa tưbản đã trải qua những cuộc khủng hoảng nghiêm trọng, những chấn động tolớn Đặc biệt là sau chiến tranh thế giới lần thứ hai, hệ thống tư bản chủ nghĩa
bị sụp đổ từng mảng, phạm vi thống trị của chúng bị thu hẹp Trước tình hình
đó, các nước tư bản chủ nghĩa đã tìm mọi cách tự điều chỉnh để thích nghi vớinhững biến đổi của thời đại Chủ nghĩa tư bản đã tận dụng những thành tựucủa cách mạng khoa học - công nghệ để tăng nhanh sản xuất và năng suất lao
Trang 9động, không ngừng thay đổi cơ cấu, sản xuất, thiết bị, công nghệ đưa nền kinh
tế phát triển theo chiều sâu
Chính sự áp dụng khoa học và công nghệ đó đã mang lại cho chủ nghĩa
tư bản sự phát triển mới về lực lượng sản xuất, đồng thời làm nảy sinh mâuthuẫn ngày càng gay gắt giữa tính chất xã hội hoá ngày càng cao của lựclượng sản xuất với quan hệ tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất Đểgiải quyết mâu thuẫn này, chủ nghĩa tư bản phải thích nghi, phải điều chỉnhmột số mặt, một số khía cạnh cả về kinh tế lẫn các vấn đề xã hội Tuy nhiên,những thích nghi của chủ nghĩa tư bản tuyệt nhiên không mang lại sự thay đổinào trong bản chất của chủ nghĩa tư bản Vẫn là bóc lột, thu nhiều giá trịthặng dư; vẫn là dựa trên chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tưliệu sản xuất; về chính trị: hiếu chiến xâm lược, phản động toàn diện
Chủ nghĩa tư bản không thể tồn tại mãi trong lịch sử loài người Nó đãtừng điều chỉnh thích nghi, và còn có thể điều chỉnh, nhưng là sự điều chỉnhthích nghi trong chủ nghĩa tư bản, những điều chỉnh đó có thể xoa dịu đượcnhững mâu thuẫn vốn có, kéo dài sự tồn tại của chủ nghĩa tư bản, chứ khôngthể xoá bỏ được những mâu thuẫn đó Do vậy, chủ nghĩa tư bản cũng khôngthể quá độ lên chủ nghĩa xã hội mà không thông qua đấu tranh giai cấp vàthông qua cách mạng xã hội Do đó, chúng ta không thể sùng bái một cách
mù quáng hoặc phủ định nó một cách sạch trơn mà phải có thái độ khoa học,nghiêm túc kế thừa có phê phán và chọn lọc những kinh nghiệm của chủnghĩa tư bản trong việc tổ chức, quản lý sản xuất, kinh tế
Những luận điệu mơ hồ, mất cảnh giác, ca ngợi chủ nghĩa tư bản hiệnđại, như cho rằng trong lòng xã hội tư bản hiện đại đã có các nhân tố của chủnghĩa xã hội; chủ nghĩa tư bản đã thay đổi bản chất, đã tốt hơn trướcđây.v.v.thực chất là đi đến phủ nhận lý luận chủ nghĩa xã hội khoa học, từ bỏđấu tranh giai cấp, từ bỏ cách mạng xã hội chủ nghĩa, cần phải phê phán, vạchtrần bản chất của chúng Đồng thời cần nghiên cứu, tổng kết thực tiễn để bảo
Trang 10vệ, phát triển chủ nghĩa xã hội khoa học cho phù hợp với điều kiện lịch sửmới Đúng như Đảng ta đã nhận định: “Hiện tại, chủ nghĩa tư bản còn tiềmnăng phát triển, nhưng về bản chất vẫn là một chế độ áp bức, bóc lột và bấtcông Những mâu thuẫn cơ bản vốn có của chủ nghĩa tư bản, nhất là mâuthuẫn giữa tính chất xã hội hóa ngày càng cao của lực lượng sản xuất với chế
độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa, chẳng những không giải quyết được
mà ngày càng trở nên sâu sắc Khủng hoảng kinnh tế, chính trị, xã hội, vẫntiếp tục xẩy ra Chính sự vận động của những mâu thuẫn nội tại đó và cuộcđấu tranh của nhân dân lao động sẽ quyết định vận mệnh của chủ nghĩa tưbản”1
Những vấn đề toàn cầu ngày càng gay gắt
Vào những năm cuối thế kỷ XX, thế giới đang diễn ra sự phân cựcngày càng sâu sắc về chế độ chính trị, lối sống, mức sống.v.v Sự tác độngqua lại và cuộc đấu tranh gay gắt giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản.Đồng thời xuất hiện những nước, những nhóm người ngày càng giàu lên,nhưng hàng loạt nước, đại bộ phận quần chúng nhân dân sống rất nghèo khổ.Thêm vào đó, các cuộc xung đột dân tộc, sắc tộc; những cuộc chiến tranh khuvực cũng gia tăng, vấn đề bảo vệ độc lập chủ quyền đặt ra hết sức gay gắt vớinhững nước chậm phát triển Ngoài những xu thế đó, vấn đề quốc tế hoá của lựclượng sản xuất, vấn đề ô nhiễm môi trường, cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên,bệnh tật hiểm nghèo, an ninh phi truyền thống, chủ nghĩa khủng bố.v.v.là nhữngvấn đề liên quan đến tất cả các nước, đến tiến trình cách mạng xã hội chủ nghĩa.Đặc biệt là việc củng cố, giữ vững chủ nghĩa xã hội ở những nước còn lại, tạođiều kiện và thời cơ để phát triển nhanh, vững chắc hơn
Đảng ta đã nhận định: “Nhân dân các nước đang đứng trước những vấn
đề toàn cầu cấp bách có liên quan đến vận mệnh của loài người Đó là giữ gìnhoà bình, đẩy lùi nguy cơ chiến tranh, bảo vệ môi trường sống, hạn chế sự
Trang 11bùng nổ dân số, phòng ngừa và đẩy lùi những bệnh tật hiểm nghèo Việc giảiquyết những vấn đề trên đòi hỏi sự hợp tác và tinh thần trách nhiệm cao củatất cả các dân tộc”1.
Tóm lại, tất cả những vấn đề về tình hình quốc tế, tình hình của cácnước xã hội chủ nghĩa những năm 80 thế kỷ XX đến nay, đều có liên quan tácđộng thúc đẩy hoặc gián tiếp đến học thuyết chủ nghĩa C.Mác - Lê nin, đến lýluận chủ nghĩa xã hội khoa học, đến lựa chọn con đường phát triển của mỗiquốc gia dân tộc trên toàn thế giới hiện nay và trong tương lai Do vậy, cầnnghiên cứu nắm vững những vấn đề ấy để bổ sung, phát triển lý luận chủnghĩa xã hội khoa học
2 Sự phát triển lý luận chủ nghĩa xã hội khoa học của các Đảng Cộng sản và Công nhân trong thời kỳ cải cách, đổi mới (từ những năm 80 thế kỷ XX đến nay)
Nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn, rút ra bài học kinh nghiệm trong quá trình đổi mới, cải cách, khẳng định tính cách mạng- khoa học những nguyên lý chủ nghĩa xã hội khoa học
Trong quá trình hoạt động cách mạng và lãnh đạo quần chúng nhân dânlao động đấu tranh lật đổ ách thống trị của chủ nghĩa tư bản, xây dựng xã hộimới - xã hội chủ nghĩa tốt đẹp Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lê nin,các Đảng cộng sản và phong trào công nhân quốc tế luôn luôn coi trọng côngtác nghiên cứu phát triển lý luận và tổng kết thực tiễn, nhằm vận dụng vàođiều kiện cụ thể của từng nước, là cơ sở và nguồn gốc mọi thắng lợi của cáchmạng xã hội chủ nghĩa ở mỗi nước
Hiện nay, thực tiễn đang đặt ra những đòi hỏi bức thiết với việc bổsung phát triển lý luận chủ nghĩa xã hội khoa học; góp phần làm sáng tỏnhững nguyên lý của chủ nghĩa xã hội khoa học, nâng cao vai trò tiên phong
Trang 12lãnh đạo của các Đảng cộng sản trong hoạt động thực tiễn; là cơ sở để giáodục lý tưởng, nâng cao niềm tin Đi sâu tổng kết thực tiễn và phát triển mộtcách sáng tạo về lý luận nhằm làm sáng tỏ hơn nữa căn cứ khoa học và thựctiễn của quá trình cách mạng xã hội chủ nghĩa, về mô hình con đường đi lênchủ nghĩa xã hội là đòi hỏi khách quan và cấp bách.
Vào giữa những năm 80 của thế kỷ XX, ở Liên Xô và sau đó ở nhiềunước xã hội chủ nghĩa đã phát hiện, khẳng định công khai tình trạng khủnghoảng của đất nước và đưa ra đường lối cải tổ, cải cách, đổi mới sự nghiệpxây dựng chủ nghĩa xã hội Nhằm khắc phục tình trạng khủng hoảng, làm chochủ nghĩa xã hội phát triển lành mạnh Những nhận thức mới về xây dựng chủnghĩa xã hội được nhiều nước nêu lên trong quá trình cải tổ, cải cách là:
Đa dạng hoá các hình thức sở hữu, phát triển nền kinh tế hàng hoánhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường dưới sự quản lý của nhànước xã hội chủ nghĩa; giải phóng mọi năng lực sản xuất của xã hội, xoá bỏ
cơ chế quản lý tập trung quan liêu, bao cấp, trao quyền chủ động sản xuấtkinh doanh cho các đơn vị và người sản xuất trên cơ sở tự hạch toán và tựchịu trách nhiệm về kết quả lao động của mình
Mở rộng dân chủ xã hội chủ nghĩa, phát huy quyền làm chủ của nhân dântrên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, cải cách hệ thống chính trị chongang tầm với nhiệm vụ xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
Thực hiện chính sách xã hội một cách toàn diện, nhằm phục vụ conngười và phát huy nhân tố con người thúc đẩy mọi tiến bộ xã hội
Nhận thức đúng vị trí, vai trò của vấn đề dân tộc, tôn giáo, dân chủ,nhân quyền để đưa ra đường lối chính sách phù hợp, thực hiện đại đoàn kếttoàn dân tộc trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa
Trang 13Xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, chủ động hộinhập quốc tế, tiếp thu tinh hoa văn hóa của nhân loại để làm giàu trí tuệ vàkho tàng văn hóa của quốc gia.
Đổi mới tư duy đối ngoại, tạo ra môi trường quốc tế thuận lợi, mở rộngquan hệ quốc tế về chính trị, kinh tế, văn hoá và khoa học - công nghệ Thôngqua mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế, tìm tòi bước đi, hình thức và biện phápthích hợp, xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và bảo vệ vững chắc Tổquốc xã hội chủ nghĩa
Những nhận thức trên rút ra từ những sai lầm, vấp váp trong quá trìnhxây dựng chủ nghĩa xã hội, nếu được vận dụng đúng đắn có thể mở ra triểnvọng giúp cho các nước từng bước thoát khỏi khủng hoảng và tiếp tục pháttriển Đáng tiếc là khi cải tổ, cải cách, nhiều nước lại vấp phải sai lầm mới,
mà nổi lên là phủ nhận những thành tựu của chủ nghĩa xã hội, bôi đen quákhứ, xa rời lập trường của giai cấp công nhân, đi tìm những giải pháp ngoàinguyên lý, quy luật của chủ nghĩa xã hội khoa học Điều đó, làm suy yếu sựlãnh đạo của Đảng, làm mất lòng tin của quần chúng, tạo ra sự hoang mang,dao động, mất ổn định trong xã hội Khiến các lực lượng thù địch trong vàngoài nước chống phá quyết liệt, đưa chủ nghĩa xã hội đến khủng hoảngnghiêm trọng và chịu những tổn thất nặng nề Chủ nghĩa xã hội bị đẩy lùi vàsụp đổ ở nhiều nước, một số nước còn lại kiên định con đường xây dựng chủnghĩa xã hội đang gặp những khó khăn lớn về chính trị, kinh tế, xã hội
Chủ nghĩa xã hội ở vào giai đoạn thoái trào đã tác động tai hại đến tìnhhình thế giới, khiến nhân dân lao động lo âu, các thế lực phản động tăng thêmcuồng vọng chống phá cách mạng Tình hình còn diễn biến phức tạp, nhữnghậu quả tiêu cực của những sai lầm này đang tiếp tục gây nên những tổn thấtnghiêm trọng của toàn bộ sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa Tuy nhiên,đứng trên tầm lịch sử thì thất bại này cũng chỉ là tạm thời Qua bước thụt lùi
Trang 14đáng tiếc đó, chủ nghĩa xã hội sẽ vượt qua những thử thách tiếp tục đi lên.Niềm tin này có những cơ sở lý luận và thực tiễn chứng minh.
Một là, chủ nghĩa tư bản mặc dù đang nắm ưu thế: vốn, khoa học –
công nghệ, thị trường, nhưng chủ nghĩa tư bản không phải là tương lai củaloài người Sự ra đời và phát triển của chủ nghĩa tư bản tuy là bước tiến củalịch sử, song lịch sử phát triển của nó là bóc lột, áp bức bất công, những tội ácchồng chất và những cuộc chiến tranh tàn khốc Gần đây, chủ nghĩa tư bảntìm cách thích nghi trong điều kiện mới Lợi dụng thành tựu khoa học - côngnghệ đã thúc đẩy sản xuất phát triển, điều chỉnh chính sách xã hội, tranh thủquần chúng lao động.v.v để kéo dài sự tồn tại của chúng Nhưng không làmmất đi các mâu thuẫn vốn có cơ bản của chủ nghĩa tư bản, bản chất của chủnghĩa tư bản không hề thay đổi, chúng đã, đang đẩy hàng tỷ người của thếgiới thứ ba vào tình trạng đói nghèo, bệnh tật, nợ nần chồng chất Nền kinh tếtrong chủ nghĩa tư bản vẫn tiếp tục diễn ra khủng hoảng, nạn thất nghiệp tănglên Sự suy đồi về mặt xã hội cũng diễn ra ghê gớm, đang dìm sâu con ngườivào các dạng thoái hoá mà những người có lương tri ở ngay các nước đó đangkhông ngừng lên tiếng kêu cứu Việc sử dụng các thành tựu mới về khoa học
và công nghệ tuy có làm tăng năng suất lao động, nhưng chính nó lại cànglàm gay gắt các mâu thuẫn vốn có trong chủ nghĩa tư bản Tình trạng không
ổn định về chế độ chính trị ở một số nước tư bản vừa qua như việc thay đổichính quyền diễn ra liên tục và tăng cường các biện pháp mạnh để ổn địnhtrong nước.v.v đã chứng minh các mâu thuẫn ngày càng gay gắt trong chủnghĩa tư bản Từ các mâu thuẫn đó, cuộc đấu tranh giai cấp sẽ tiếp tục diễn raquyết liệt dẫn đến sự diệt vong của chủ nghĩa tư bản là không thể tránh khỏi,
sự thắng lợi của chủ nghĩa xã hội trên phạm vi thế giới là tất yếu
Hai là, chủ nghĩa xã hội hiện thực, sau những tổn thất, đã rút ra bài học
kinh nghiệm, tiếp tục cải cách, đổi mới giành được nhiều thành tựu to lớn vàvẫn là xu thế tất yếu khách quan của xã hội loài người Từ những bài học thực