Nhất là khi làmcác bài Tập làm văn miêu tả, các em chỉ dừng lại ở việc liệt kê các chi tiết, các bộ phận của sự vật một cách đơn giản dẫn đến câu văn hết sức khô khan hoặccác em chỉ dừng
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC
TIỂU LUẬN
SẢN SINH VĂN BẢN CỦA NGỮ PHÁP VĂN BẢN VÀO QUÁ TRÌNH DẠY HỌC VĂN MIÊU TẢ CON VẬT Ở
LỚP 4
Thành phố Hồ Chí Minh Tháng 1/2016
Trang 2em là rất khó khăn, lúng túng; các em rất e ngại, sợ phải trình bày, diễn giải mộtvấn đề nào đó mà thầy cô, bạn bè yêu cầu Nhiều em rất sợ, rất ngán ngẩm khinhắc đến Tập làm văn Bản thân các em cũng gặp nhiều khó khăn trong việccảm nhận cái hay, cái đẹp trong các bài văn, bài thơ được học.
Kết quả là khả năng viết văn của các em ngày càng kém Nhất là khi làmcác bài Tập làm văn miêu tả, các em chỉ dừng lại ở việc liệt kê các chi tiết, các
bộ phận của sự vật một cách đơn giản dẫn đến câu văn hết sức khô khan hoặccác em chỉ dừng lại ở mức độ trả lời, liệt kê các chi tiết, các bộ phận của sự vậttheo gợi ý của thầy cô một cách máy móc, khuôn mẫu Nhiều giáo viên vẫn chỉdừng lại ở việc hướng dẫn các em hoàn thành những nội dung yêu cầu của bàitập dựa vào gợi ý trong Sách giáo khoa và Sách giáo viên Một số chưa thực sựquan tâm, phát huy năng lực, kĩ năng cần thiết để giúp các em rèn dũa câu văn, ývăn một cách mạch lạc Chính vì thế việc vận dụng các bước sản sinh văn bảnvăn bản của ngữ pháp văn bản vào quá trình dạy học là vô cùng quan trọng.Thông qua một hệ thống bài tập từ thấp đến cao nhằm rèn luyện thành thục các
kĩ năng sản sinh văn bản cho học sinh Mỗi bước sản sinh văn bản tương ứngvới nhiều kĩ năng và được lặp lại nhiều lần trong các tiết học
Trang 3và các kết quả nghiên cứu mà nó thu được đã có sự ảnh hưởng rất lớn tới quátrình dạy học phân môn Tập làm văn
2. Các giai đoạn sản sinh văn bản
- Giai đoạn định hướng: xác định nhân tố giao tiếp: đối tượng, nội dung,hoàn cảnh, mục đích, cách thức giao tiếp
- Giai đoạn lập đề cương: làm dàn ý Đề cương văn bản gồm 2 loại: đềcương sơ lược và đề cương chi tiết
- Giai đoạn thực hiện văn bản: dùng từ, đặt câu, dựng đoạn, tách đoạn,dùng các phương tiện liên kết để viết thành văn bản hoàn chỉnh
- Giai đoạn kiểm tra văn bản: lưu ý kĩ năng phát hiện lỗi và sửa chữa lỗi
3. Ngữ pháp văn bản và việc dạy Tập làm văn ở trường phổ thông
Những yếu tố và đặc trưng cơ bản của văn bản ảnh hưởng rất lớn đến dạyhọc Tập làm văn Tính thống nhất của văn bản (thể hiện trên hai phương diện:liên kết nội dung và liên kết hình thức) tác động tới việc tìm hiểu, định hướng và
Trang 4rèn các kĩ năng tìm ý, lập dàn ý… Đặc trưng về nghĩa, cấu trúc đoạn văn… cũng
là những yếu tố được khai thác, vận dụng vào dạy học Tập làm văn
Trong chương trình Tiếng Việt hiện hành, đoạn có thể xem là đơn vị trungtâm của dạy học Tập làm văn Về chức năng, có các kiểu dạng: đoạn mở bài,đoạn thân bài, đoạn kết bài Để tăng cường rèn luyện kĩ năng tạo lập, sản sinhngôn bản cho học sinh, nội dung dạy học Tập làm văn còn đề cập đến các dạngthức đoạn: mở bài trực tiếp và mở bài gián tiếp; kết bài mở rộng và kết bài tựnhiên (kết bài không mở rộng)
CHƯƠNG 2 VĂN MIÊU TẢ TRONG CHƯƠNG TRÌNH TẬP LÀM VĂN
Ở TIỂU HỌC
1. Khái niệm văn miêu tả
Theo Từ điển Tiếng Việt, miêu tả là “dùng ngôn ngữ hoặc một phương tiệnnghệ thuật nào đó làm cho người khác có thể hình dung được cụ thể sự vật, sựviệc, hoặc thế giới nội tâm của con người”
Miêu tả là thể loại văn dùng lời nói có hình ảnh và có cảm xúc làm chongười nghe đọc hình dung một cách rõ nét, cụ thể về người, vật, cảnh vật, sựviệc như nó vốn có trong đời sống Qua văn miêu tả, chúng ta có thể hình dungđược quá trình vận động của sự vật cũng như những thứ vô hình như âm thanh,mùi vị, màu sắc Một bài văn miêu tả hay không những phải thể hiện rõ nét,chính xác, sinh động đối tượng miêu tả mà còn thể hiện được trí tưởng tượng,cảm xúc và đánh giá của người viết đối với đối tượng Bởi vì trong thực tếkhông ai tả mà để tả, thường ta để gửi gắm suy nghĩ, cảm xúc, sự đánh giá vàthể hiện những yêu ghét cụ thể của mình Một bài văn miêu tả còn là kết tinh củanhững quan sát tinh tế, những rung động sâu sắc, những ấn tượng đặc biệt màngười viết đã góp nhặt qua khả năng quan sát nhạy bén, sự phong phú của trítưởng tượng và một tâm hồn nhạy cảm
Trang 5Nói tóm lại, văn miêu tả là thể loại văn vẽ lại bằng lời những đặc điểm nổibật của cảnh, của người, của vật để giúp người nghe, người đọc hình dung đượcđối tượng ấy.
2. Đặc điểm của Văn miêu tả
2.1. Văn miêu tả là thể văn sang tác, mang tính chân thật
Văn miêu tả không phải là sự sao chép, thu lượm thông tin một cách máymóc mà là kết quả của sự quan sát, nhận xét, tinh tế của mỗi người trước mộtcảnh vật, một đối tượng
Văn miêu tả thể hiện “cái tôi” của mỗi người Trước một sự vật, hiệntượng giống nhau nhưng mỗi người có mọt cách quan sát, một cách đánh giá,cách thể hiện tình cảm khác nhau, tùy thuộc vào kiến thức, kinh nghiệm vốn có
và tâm lý, tính cách của mỗi người Mỗi bài văn miêu tả là một sản phẩm riêngkhông lặp lại ở người khác, thể hiện cách nhìn, cách cảm của người viết đối vớiđối tượng được tả
Bên cạnh sự sáng tạo để bộc lộ cái riêng, cái độc đáo của mỗi tác giả, vănmiêu tả còn rất cần sự thể hiện của tính chân thực Bất kỳ một tác phẩm nàocũng đòi hỏi tính chân thật Nhờ có tính chân thật mà mỗi khi đọc những bài vănmiêu tả chúng ta được gặp lại những sự vật, đối tượng gần gũi, quen thuộc trongquộc sống Có gì hay và dễ đi vào lòng người bằng cái thật Cái thật trong vănmiêu tả làm nên thế đứng của mỗi bài văn trong lòng người đọc
2.2. Văn miêu tả mang tính sinh động và tạo hình
Sinh động và tạo hình là một đặc trưng và là tiêu chí để đánh giá một bàivăn miêu tả hay Đặc trưng này thực ra là hệ quả của tính cụ thể, chân thực vàsáng tạo trong văn miêu tả Nó đòi hỏi người viết dù có miêu tả đối tượng nào ởgóc độ nào cũng phải tạo được sự hấp dẫn, truyền cảm đối với người đọc Muốnvậy, khi miêu tả, các em phải thổi vào đó hơi thở của cảm xúc, để miêu tả trởnên có hồn, nếu không đơn thuần chỉ là những dòng chữ khô khan, lạnh lùng,không để lại ấn tượng gì cho độc giả Một bài văn miêu tả được coi là sinh động,tạo hình khi các sự vật, đồ vật, phong cảnh, con người… trong đó hiện lên qua
Trang 6từng câu, từng dòng như trong cuộc sống thực, tưởng có thể cầm được, nắmđược…
2.3. Văn miêu tả mang tính thông báo, thẩm mỹ và chứa đựng tình cảm của
người viết
Bất kì bài văn nào cũng có nội dung, mục đích của nó và chính những nộidung đó thể hiện tính thông báo của tác phẩm Và trong văn miêu tả những nộidung đó được chọn lọc , chọn những chi tiết hay và đẹp nhất để đưa vào bài văn.Khác với miêu tả trong khoa học , tả trong phân môn Tập làm văn bao giờ đốitượng được miêu tả cũng được người viết dánh giá chúng theo quan điểm thẩm
mĩ, cũng gửi vào bài viết ít nhiều tình cảm hay ý kiến đánh giá, bình luận củamình Do vậy từng chi tiết của bài miêu tả đều mang ấn tượng cảm xúc chủquan
2.4. Ngôn ngữ của văn miêu tả giàu cảm xúc và hình ảnh
Ngôn ngữ trong văn miêu tả là yếu tố quan trọng làm nên sức sống củabài văn Khác với những văn bản khoa học, ngôn ngữ trong văn miêu tả là thứngôn ngữ được trau chuốt, chọn lọc giàu cảm xúc và hình ảnh, có thể gây ấntượng mạnh, tác động sâu xa trong trí tưởng tượng và cảm nhận của người đọc
Có như thế thì ngôn ngữ miêu tả mới có khả năng diễn tả cảm xúc của ngườiviết, vẽ được một cách sinh động, tạo hình đối tượng miêu tả Ngôn ngữ trongvăn miêu tả là sự phong phú đa dạng của các động từ và tính từ đan xen nhau tạothành những hạt pha lê lấp lánh trong văn miêu tả Tiếng Việt giàu và đẹp, làmột kho tàng ngữ liệu vô tận cho nhà văn lựa chọn ngôn từ một cách chính xác
và tinh tế Ngôn ngữ miêu tả là biểu hiện của những cung bậc tình cảm trong bàivăn Tạo nên màu sắc của cảm xúc và hình ảnh, người ta còn phối hợp tính từ,động từ với nhiều biện pháp so sánh, nhân hóa và ẩn dụ Mặc dù nghệ thuậtmiêu tả không phải chỉ tạo hình ảnh nhưng ma thuật của hành văn, sự sống củabài văn miêu tả lại nằm trong hình ảnh Hình ảnh thật sự là một cách viết vănmạnh mẽ, một phương thức làm cho sự vật trở nên nhạy cảm hơn Nhiều biệnpháp tu từ như ân dụ, so sánh, nhân hóa tạo nên hình ảnh ngôn ngữ
Trang 73. Chương trình Văn miêu tả con vật ở lớp 4
Học kì 1 Học kì 2 Cả năm
Ứng với 4 bước SSVB là 4 giai đoạn tạo lập bài văn được biểu hiện trong
CT Tập làm văn lớp 4,5; tiêu biểu với hai thể loại văn miêu tả Việc rèn luyệncác KN tạo lập bài văn cũng chính là nội dung chủ yếu của các tiết học văn miêu
tả Thông qua một hế thống bài tập từ thấp đến cao nhằm rèn luyện thành thụccác KN SSVB cho HS Mỗi bước SSVB tương ứng với nhiều KN và được lặplại nhiều lần trong các tiết học
Nhiều KN SSVB có quan hệ với đặc điểm phong cách bài văn, chịu ảnhhưởng của vốn hiểu biết và vốn sống của HS Do đó, việc luyện tập chúng chỉđạt kết quả khi gắn với từng kiểu bài và diễn ra song song với việc bồi dưỡnghiểu biết, vốn sống của HS
Giáo viên giúp học sinh biết dùng lời văn phù hợp với yêu cầu về nộidung và thể loại cho trước khi luyện tập Giáo viên nhắc nhở các em nắm vữngđặc điểm, dạng bài và xác định đối tượng miêu tả Trong mỗi bài văn phải thểhiện cái mới cái hay, cái riêng và cảm xúc của mình
Các giai đoạn SSVB và hệ thống kỹ năng tạo lập bài văn
Trang 8Các giai đoạn sản sinh văn bản Hệ thống kĩ năng tạo lập bài văn
1 Định hướng hoạt động giao tiếp 1 Kỹ năng xác định đề bài, yêu cầu và
giới hạn của đề bài viết( kỹ năng tìm hiểu đề)
2 Kỹ năng xác định tư tưởng của bài viết
3 Hiện thực hóa hoạt động giao tiếp 5 Kỹ năng diễn đạt
6 Kỹ năng viết đoạn, liên kết đoạn thành bài
4 Kiểm tra, đánh giá hoạt động
giao tiếp
7 Kỹ năng hoàn thiện bài viết( phát hiện
và sửa chữa lỗi)
1. Phương pháp hướng dẫn HS phân tích đề - xác định yêu cầu của đề
Các đề bài tập làm văn đã xác định sẵn một số nhân tố giao tiếp cho bàivăn, HS phải ý thức được điều này
+ Nhân vật giao tiếp: người viết bài là HS và người đọc bài trước hết là
GV chấm bài, những nhân vật tham dự quá trình giao tiếp
+ Mục đích giao tiếp: vấn đề cụ thể đặt ra cần phải đạt được đối với mỗi
đề bài nhằm đem lại hiểu quả giao tiếp
+ Nội dung giao tiếp: mảng thực tế được nói tới trong bài văn theo yêucầu của đề bài, có thể có cả những giới hạn cần thiết
+ Hoàn cảnh giao tiếp: những sự việc xảy ra tồn tại xung quanh quá trìnhgiao tiếp, ảnh hướng đến nội dung giao tiếp, hiệu quả bài văn
+ Cách thức giao tiếp: dựa vào các yêu cầu hoặc gợi ý về thể loại của vănbản
Chính vì thế, khi làm bài văn trong nhà trường, chúng ta cần thiết phảiphân tích kỹ đề bài để xác định được chính xác các nhân tố giao tiếp Trên cơ sởđso GV giúp HS tạo lập được một bài văn đáp ứng đúng các yêu cầu của đề bài
và đạt hiểu quả giao tiếp cao
Trang 9- Hướng dẫn HS các thao tác phân tích đề bài.
+ Đọc kĩ đề bài và gạch chân dưới các từ ngữ quan trọng
+ Xác định thể loại văn
+ Xác định đối tượng và giới hạn đối tượng tả
Để hướng dẫn HS tìm hiểu đề văn miêu tả, GV có thể lập phiếu học tậpnhư sau:
Thể loại làm văn Đối tượng
miêu tả
Giới hạn đối tượng miêu tả
Tả con vật Con vật Trong nhà, vườn
thú, trên đường đi,chương trình truyềnhình
Nuôi, hoang dã
Như vậy, bằng việc điền vào phiếu bài tập như trên, HS nắm vững đượcthể loại, đối tượng và giới hạn đối tượng miêu tả - một khâu quan trọng nhấttrong giai đoạn định hướng của sản sinh văn bản
Ví dụ: Tả một con vật nuôi trong nhà (Tiếng Việt 4, tập 2)
Với đề bài trên ẩn chứa 2 yêu cầu sau:
1 Yêu cầu về thể loại của đề là: Miêu tả (thể hiện ở từ “Tả”)
2 Yêu cầu về nội dung là: Con vật
Để hướng dẫn HS tìm hiểu đề về văn miêu tả GV có thể lập phiếu học tập nhưsau:
Thể loại làm văn Đối tượng
miêu tả
Giới hạn đối tượng miêu tả
2. Phương pháp hướng dẫn học sinh tìm ý, lập dàn ý
2.1. Hướng dẫn học sinh quan sát và tìm ý trong văn miêu tả
Môn tập làm văn ở tiểu học có nhiệm vụ rất quan trọng là rèn kỹ năngnghe, nói, viết Nhưng học sinh còn lúng túng không biết lắng nghe gì? Nói gì?Viết gì? Vì vậy, dạy học cho học sinh biết quan sát tìm ý để hình thành thói
Trang 10quen chuẩn bị bài tốt là một yêu cầu quan trọng khi làm văn Muốn quan sát tốt,học sinh cần nắm được cách quan sát và những yêu cầu quan sát để làm văn.Cùng một đối tượng (Ví dụ cùng một con gà trống) nhưng mỗi cá nhân lại có sựcảm nhận riêng (có em thích màu sắc bên ngoài, có em thích dáng vẻ oai vệ, có
em lại thích tiếng gáy, …) Giáo viên phải tôn trọng ý kiến của các em, khôngphê phán vội vàng, chủ quan, phải giúp học sinh tự tin trong học tập
Tuy nhiên, để miêu tả một đối tượng nào đó, giáo viên cần giúp các embiết quan sát đối tượng theo từng góc nhìn, từng thời điểm, biết cảm nhận vàchọn “điểm nhấn” của đối tượng tạo ra nét riêng biệt trong bài văn của mình Dovậy, để đảm bảo tính chân thực của bài miêu tả cần phải được bắt nguồn từ quansát trực tiếp đối tượng miêu tả, kết hợp với kinh nghiệm sống, trí tưởng tượngcủa học sinh, phải thể hiện được tình cảm, cảm xúc thực của các em trước đốitượng miêu tả Tính chân thực đòi hỏi phải có chi tiết thực, tả đúng bản chất củađối tượng miêu tả, thể hiện được những nét đẹp đẽ, đúng đắn trong tư tưởng,tình cảm của người học sinh khi bộc lộ thái độ của các em với đối tượng miêu
Trang 113 Kết hợp quan sát là ghi chép (ghi chép những điều quan sát được) và liêntưởng (liên tưởng để so sánh, nhân hóa sự vật)
Ví dụ: Hãy viết một đoạn văn có chứa câu mở đoạn như sau: Chú gà nhà em đã
ra dáng một chú gà trống đẹp.” của bài Luyện tập xây dựng đoạn văn miêu tả
con vật (TV 4, tập 2, trang 130), thì ở tiết học trước đó, GV yêu cầu HS:
+ Chọn hoặc nhớ lại một con gà trống mà em đã gặp
+ Quan sát (hoặc nhớ lại) và ghi lại các đặc điểm của từng bộ phận của nó Chú
ý ghi thật chi tiết những bộ phận nổi bật của con gà đó
GV ghi lên bảng lần lượt các đặc điểm đó bằng sơ đồ nhánh cây hoặc lập ra matrận để HS dễ dàng quan sát GV khuyên khích các em cố gắng liệt kê càngnhiều tự gợi tả càng tốt
2.2. Hướng dẫn học sinh sắp xếp ý, lập dàn ý
Dù đây là một yêu cầu rất thường xuyên nhưng trên thực tế lại có rấtnhiều em không thể thực hiện được, có những em không biết lập dàn ý là làmcái gì, để làm gì Bởi lẽ, ở những lớp dưới, các em không phải làm việc này, màcác em chỉ viết câu văn, đoạn văn bằng cách trả lời những câu hỏi cho sẵn hoặcdựa vào những gợi ý của thầy cô một cách đơn giản, ngắn gọn Trong khi lênlớp Bốn thì việc lập dàn ý cho một đề bài cụ thể (loại bài miêu tả) là yêu cầu bắtbuộc các em phải biết thực hiện, tự thực hiện để dựa vào đó mà hoàn chỉnh đoạnvăn, bài văn
Ví dụ: Khi dạy học các bài Cấu tạo của bài văn miêu tả con vật, GV chủđộng giúp các em dựa vào nội dung phần Ghi nhớ trong sách giáo khoa, cùng xâydựng một dàn bài chung cho loại bài văn miêu tả đang học Dàn bài chung này GV
sẽ ghi cố định ở một bảng phụ để làm cơ sở cho học sinh xây dựng dàn ý riêng chomỗi bài văn miêu tả sau này Dàn bài này cũng được sử dụng chung cho cả lớptrong các tiết tập làm văn có yêu cầu viết một đoạn văn hay hoàn chỉnh một bàivăn
DÀN BÀI CHUNG CỦA BÀI VĂN MIÊU TẢ CON VẬT
Trang 12Mở bài: Giới thiệu con vật sẽ tả.
(Đó là con gì? Ở đâu? Lí do gì khiến em chọn nó?, …)
Thân bài:
a) Tả hình dáng
- Nhận xét chung về con vật (đẹp, xấu, hiền, dữ, …)
- Tả các bộ phận của con vật:
+ Đầu, tai, mắt, mũi, miệng (mõm, mỏ), …
+ Thân hình, lưng, bụng, ngực, lông, …
+ Chân, cánh, đuôi, …
+ Bộ phận nổi bật nhất, đẹp nhất
b) Tả thói quen sinh hoạt và một vài hoạt động chính của con vật
- Tả thói quen sinh hoạt (ăn, ngủ, đùa giỡn,…)
- Tả những hoạt động chính (bắt chuột, giữ nhà, mừng chủ, kiếm mồi,…)
Kết luận: Nêu cảm nghĩ đối với con vật.
- Nêu tình cảm dành cho con vật, cách chăm sóc, bảo vệ con vật đó
Ví dụ: Lập dàn ý chi tiết tả một con vật nuôi trong nhà (gà, chim, chó lợn, trâu,bò…)
+ Hướng dẫn HS phân tích đề, xác định đối tượng miêu tả
+ Hướng dẫn HS lập dàn ý theo mẫu, chọn người thân để tả
Dàn ý
Mở bài: Giới thiệu con vật em tả và lí do em chọn tả con vật đó : Con chó được
bà ngoại tặng nhân lú về quê ăn giỗ
Thân bài :
a) Tả khái quát rồi đến tả chi tiết từng bộ phận của con chó