Hợp Tác Xã, Một Số Vấn Đề Về Lý Luận Và Thực Tiễn

Lợi ích của việc tham gia hợp tác xã HTX Tổ chức và hoạt động của HTX thể hiện một nguyên tắc rất đơn giản và cổxưa trong tổ chức xã hội của loài người: Nếu một cá nhân không có đủ khả n

LỜI NÓI ĐẦU 3

1 HTX là mô hình “tự trợ giúp” của người dân 9

2 Kinh tế hợp tác xã (HTX) – một loại hình kinh tế tập thể 10

3 Lợi ích của việc tham gia hợp tác xã (HTX) 11

4 Lợi ích của việc giữ hoạt động kinh tế của riêng cá nhân xã viên 13

5 Khi nào thì phương thức hợp tác hợp tác xã được sử dụng? 16

6 Tính chất doanh nghiệp trong tổ chức và hoạt động của hợp tác xã 17

7 Phân biệt HTX với các loại hình doanh nghiệp 18

8 Hợp tác xã theo quy định của dự thảo Luật hợp tác xã (sửa đổi) 23

PHẦN HAI: NHẬN DIỆN VỊ TRÍ, VAI TRÒ CỦA HỢP TÁC XÃ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XHCN 26

I Ba nguyên tắc cơ bản của mô hình HTX kiểu mới 26

2 Phương thức kinh doanh bằng hình thức hợp tác xã so với các phương thức

III Vai trò của hợp tác xã trong phát triển nền kinh tế thị trường 33

2 Đóng góp của HTX vào công tác gìn giữ an ninh và phát triển xã hội 34

2

PHẦN BA: QUYỀN TỰ CHỦ CỦA HTX, NHỮNG HẠN CHẾ CỦA

DỰ THẢO LUẬT HTX (SỬA ĐỔI) VÀ ĐỘNG LỰC PHÁT TRIỂN

II Những hạn chế của dự thảo Luật HTX sửa đối đối với quyền tự chủ

1 Trên thực tế Dự thảo Luật HTX có vô hiệu hóa Điều lệ HTX? 36

2 Dự thảo Luật HTX quá chi tiết sẽ làm cho khung pháp lý không có tính ổn

3 Hạn chế kinh doanh của HTX là trái cơ chế thị trường và gây bất lợi cho

4 Không thể ép buộc xã viên sử dụng dịch vụ HTX 44

III Động lực phát triển của HTX trong nền kinh tế thị trường 53

PHẦN BỐN: QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HỢP TÁC XÃ VÀ

I Vai trò của Nhà nước đối với việc quản lý và phát triển HTX 58

1 Nhà nước tạo dựng khuôn khổ pháp lí cho HTX 60

2 Nhà nước có nên hỗ trợ tài chính cho HTX? 61

3 Một số hạn chế của dự thảo Luật HTX (sửa đổi) liên quan đến quản lý nhà

4 Đánh giá hiệu quả quản lý nhà nước thông qua tính khả thi của Luật 64

III Kinh nghiệm các hình thức hỗ trợ của Nhà nước đối với HTX 65

1 Việc hỗ trợ phải theo tiêu chí cụ thể và chủ yếu theo ngành 65

3 Hỗ trợ HTX tham gia các chương trình ưu đãi, khuyến khích như các loại

4 Hỗ trợ cho các Hiệp hội, liên minh, hệ thống liên kết của HTX 66

5 Hỗ trợ của Nhà nước về thông tin, tuyên truyền mô hình HTX 66

LỜI NÓI ĐẦU

Không chỉ Việt Nam hay các nước đang phát triển mới có Hợp tác xã(HTX) và cần HTX Mô hình kinh tế HTX được hình thành từ giữa thế kỷ 19, bắtđầu từ các nước phát triển như Anh, Pháp, Đức,… và nhanh chóng được phổ biếntrên toàn thế giới Đặc biệt, mô hình HTX đã tỏ ra thích ứng và phù hợp với cơ chếkinh tế thị trường, đem lại lợi ích kinh tế thiết thực cho người dân và kinh tế-xãhội nói chung

Ở Việt Nam, khái niệm HTX đã xuất hiện từ hàng chục năm nay Mô hìnhHTX đã có nhiều đóng góp quan trọng trong thời kỳ xây dựng miền Bắc XHCN vàkháng chiến thống nhất đất nước Tuy nhiên, đó là mô hình HTX của nền kinh tế

kế hoạch tập trung, bao cấp trước kia Từ cuối những năm 80 của thế kỷ XX, khi

Việt Nam bắt đầu thực hiện “Đổi mới”, nền kinh tế được chuyển dần sang cơ chế

thị trường, theo đó kinh tế cá thể, kinh tế tư nhân được thừa nhận và tôn vinh đãdần dần thay thế mô hình kinh tế tập thể, kinh tế HTX kiểu cũ Càng ngày, môhình kinh tế HTX kiểu cũ càng trở nên lạc hậu và không thể phát triển trong nềnkinh tế theo cơ chế thị trường

Vào thời kỳ này, hàng chục vạn HTX ở các ngành nghề đã ngừng hoạt độnghoặc giải thể Các doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổphần… dần đã từng bước thâm nhập và khẳng định vị thế của mình Bên cạnh đó,trong khu vực HTX, khái niệm về HTX kiểu mới cũng dần được tiếp nhận Tuynhiên, do mô hình HTX kiểu cũ của nền kinh tế kế hoạch tập trung và bao cấp tồntại quá lâu và quá nặng nề nên sự ảnh hưởng của nó vẫn còn Do vậy, cho đến nay,cách hiểu về HTX kiểu mới vẫn nửa vời, vẫn còn nhiều cách nhìn nhận “nhậpnhằng” về HTX với tổ chức mang nặng tính xã hội hơn là kinh doanh, thậm chícòn coi HTX như đơn vị hành chính, HTX là tổ chức tự cung tự cấp, không được

tự chủ trong kinh doanh, không được thừa nhận và đối xử bình đẳng như cácdoanh nghiệp trên thị trường

Chính vì vậy, với mục đích giúp đại biểu có cái nhìn toàn diện hơn về hợptác xã, từ đó có thể áp dụng một số kiến thức trong công tác thẩm tra, chỉnh sửa

biểu dân cử xin giới thiệu chuyên san Hợp tác xã – Một số vấn đề về lý luận và thực tiễn đểđại biểu dùng làm tài liệu tham khảo.

Trung tâm Bồi dưỡng đại biểu dân cử

PHẦN MỘT: BÀN VỀ BẢN CHẤT HỢP TÁC XÃ

6

I Khái niệm

1 Khái niệm “Hợp tác”

Khái niệm “hợp tác” không chỉ có ở hợp tác xã mà còn có ở các loại hìnhdoanh nghiệp khác như: Công ty trách nhiệm hữu hạn 2 Thành viên, công ty cổphần; công ty liên doanh, … Khái niệm “hợp tác” là một khái niệm chung khi cácchủ thể khác nhau mong muốn và tự nguyện cùng chung nhau kinh doanh, đầu tư,chung nhau “làm ăn”

“Hợp tác” ĐỐI VỐN là những người có cùng chung một nhu cầu, một mụcđích nào đó đều có thể hợp tác với nhau theo những phương thức hợp tác nhấtđịnh Phương thức “hợp tác” tại các doanh nghiệp khác có pháp nhân như Công tyTNHH 2 Thành viên, công ty cổ phần; công ty liên doanh,…cũng là phương thứchợp tác theo hình thức ĐỐI VỐN Quan hệ giữa các thành viên góp vốn với nhauđược xác lập theo mức độ góp vốn của từng thành viên Người góp vốn nhiều cónhiều quyền biểu quyết tương ứng so với người góp vốn ít Và như vậy, người gópvốn nhiều có thể ảnh hưởng lớn, thậm chí áp đảo người góp vốn nhỏ và chi phốihoàn toàn doanh nghiệp Điều đó là hợp pháp và hợp lệ

Một vài ví dụ như, ví dụ thứ nhất: Ba cá nhân có thể hợp tác với nhau để lập

ra một công ty trách nhiệm hữu hạn theo tỷ lệ 20: 30: 50; tài sản của công tyTNHH là tài sản chung của tập thể 3 thành viên góp vốn Ví dụ 2: 10 cá nhân hoặc

tổ chức có thể cùng nhau góp vốn thành lập công ty cổ phần, mỗi người góp 10%;tài sản của công ty cổ phần là tài sản chung của tập thể 10 cổ đông góp vốn Ví dụ3: Một công ty liên doanh, đối tác trong nước 51% và đối tác nước ngoài 49% thìtài sản công ty liên doanh là tài sản chung của cả hai bên góp vốn

Tiếp theo, “Hợp tác” ĐỐI NHÂN, ngược lại, cũng là một loại hình doanhnghiệp, hoạt động như doanh nghiệp Hợp tác xã (HTX) có phương thức hợp táckhác giữa các thành viên góp vốn Đó là phương thức hợp tác theo hình thức ĐỐINHÂN Theo đó, các thành viên tuy góp vốn nhiều ít khác nhau, nhưng hoàn toànbình đẳng và dân chủ với nhau, không có chuyện “cá lớn ép cá bé” Tất cả mọithành viên góp vốn ít hay nhiều đều chỉ có một quyền biểu quyết như nhau

Với phương thức hợp tác theo hình thức ĐỐI NHÂN trong nội bộ như vậy,

số đông các thành viên HTX dù góp vốn ít, thậm chí rất ít, nhưng vẫn có quyền và

có thể định hướng cho hoạt động HTX của mình Việc lựa chọn hình thức kinh

doanh, chiến lược kinh doanh của HTX, lựa chọn sản phẩm, dịch vụ, lựa chọnphân khúc thị trường,…là quyền của HTX cũng giống như các loại hình doanhnghiệp khác Tuy nhiên, quyền của HTX lại thuộc về số đông xã viên và họ đượcquyền và được phép quyết định theo đúng nguyên tắc tự chủ, tự chịu trách nhiệm

và đương nhiên là theo hướng có lợi cho họ nhất, đem lại lợi ích cho họ Đâychính là điểm thể hiện HTX là doanh nghiệp đặc thù

Cách hiểu 2

HTX là tổ chức mang nặng tính từ thiện, lấy việc giúp đỡ người nghèo,người khó khăn là chính Với cách hiểu này, HTX chỉ tồn tại nếu có tổ chức baocấp hay có nguồn “tài trợ” thường xuyên HTX làm ra thì ít mà tiêu là chính nênkhó tồn tại lâu dài và nhất là không thể đáp ứng nhu cầu số lượng thành viên lớn

Cách hiểu 3

HTX hoạt động như doanh nghiệp, có các quyền như doanh nghiệp khác,cạnh tranh trên thị trường với các loại hình doanh nghiệp khác và mang tính xã hộinhân văn cao do thu hút người nghèo, người yếu thế và đem lại lợi ích cho họ Vớicách hiểu này, HTX có thể phát triển bền vững, thật sự tự chủ, về lâu dài khôngnhất thiết cần sự hỗ trợ cụ thể về tài chính của nhà nước, đem lợi ích lâu dài cho

xã viên và cho xã hội

Đây chính là cách hiểu phổ biến trên thế giới, nhất là ở tất cả các nước có

mô hình HTX kiểu mới thành công

8

Cách hiểu 4

HTX có hoạt động kinh doanh nhưng không được coi hoạt động như doanhnghiệp; hạn chế các hoạt động cạnh tranh và quyền của HTX trên thị trường

Do đó, tính xã hội, nhân văn của HTX vẫn phần nào mang màu sắc của tính

“từ thiện”, mang tính “chỉ định” như “hạn chế HTX tham gia thị trường”, “bắtbuộc phải sử dụng dịch vụ của HTX”,… Điều đó dẫn đến tình trạng HTX dễ ỷ thếđộc quyền, không phát triển được, không cạnh tranh được và tất yếu dẫn đến khókhăn, cần sự bao cấp nhiều của Nhà nước

Với cách hiểu này, HTX rất dễ trở lại mô hình HTX kiểu cũ thời bao cấp,HTX không đem lại lợi ích lâu dài cho xã viên, cho xã hội nói chung và thành viên

sẽ xa rời HTX

HTX theo Thông lệ quốc tế

Theo thông lệ và cũng là sự phổ biến ở các nước trên thế giới, đặc biệt tạicác nước đang có mô hình HTX thành công thì HTX được nhìn nhận và thừa nhận

là một trong các loại hình Doanh nghiệp Điều này cũng được thể hiện trong địnhnghĩa HTX của Liên đoàn HTX quốc tế: HTX là doanh nghiệp chung của cácthành viên Đồng thời với tính xã hội và nhân văn rất cao của mình, HTX cũngđược nhìn nhận là một doanh nghiệp đặc thù

Tuy nhiên, không hiểu vì lý do gì mà nội dung quan trọng nhất về HTX hoạt động như doanh nghiệp, coi HTX là một loại hình doanh nghiệp đặc thù lạikhông đựợc tiếp nhận Và chính vì thế dẫn đến những tranh luận không đáng có vềbản chất HTX kiểu mới Điều đó kéo theo những hệ lụy rất lớn cho HTX và thànhviên của họ, ảnh hưởng đến sự tồn tại, cạnh tranh và phát triển bền vững của cácHTX

-Có ý kiến cho rằng, tại các nước phát triển, HTX được thừa nhận là mộtdoanh nghiệp vì nó có quá trình thành lập và phát triển từ cả hơn một trăm nămnay Còn Việt Nam mới xây dựng HTX nên không thể coi HTX là doanh nghiệphay hoạt động như doanh nghiệp được Nhưng trên thực tế, ngay từ đầu, các HTX

ở các nước đó đã được coi là doanh nghiệp HTX là doanh nghiệp chung củanhững người nghèo khó hơn, yếu thế hơn nhằm đem lại lợi ích kinh tế cho họ,giúp họ cạnh tranh tốt hơn Qua đó cải thiện hoạt động kinh tế của họ một cáchhiệu quả và bền vững

HTX là doanh nghiệp đặc thù Tính đặc thù của nó là tính đối nhân, không

phải đối vốn như Công ty cổ phần, Công ty TNHH,… Thông lệ quốc tế, các nước

đều coi và thừa nhận HTX là Doanh nghiệp,định nghĩa của ICA cũng coi HTX là doanh nghiệp, Luật HTX hiện hành của Việt Nam cũng khẳng định: HTX hoạt động như DN Thực tế hiện nay các HTX hoạt động kinh doanh tốt, hiệu quả cũng đều đang hoạt động như các loại hình DN khác Xã viên là các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân kinh doanh, tự nguyện thành lập HTX để kinh doanh thì HTX cũng phải là doanh nghiệp đặc thù và bình đẳng với các doanh nghiệp khác Vì

vậy, cần phải xác định rõ: “HTX là doanh nghiệp đặc thù, hoạt động bình đẳng với các loại hình doanh nghiệp khác” Khi đã là doanh nghiệp thì không thể hạn

chế các quyền hợp pháp và sự tự chủ của HTX Các vấn đề khác như thành viên,thị trường, tài sản HTX… do HTX tự quyết định, thông qua Đại hội xã viên, đảmbảo thỏa mãn nhu cầu xã viên, đem lại lợi ích cho xã viên

Một mặt khác của khái niệm HTX kiểu mới là tính tương trợ giúp nhau giữacác doanh nghiệp, tập thể, cá nhân vừa và nhỏ trong xã hội Khía cạnh này cũng đã

được Liên minh HTX quốc tế (ICA) cũng nhấn mạnh: “HTX là tổ chức sở hữu tập

thể và quản lý dân chủ, hoạt động theo các giá trị: tự trợ giúp, tự chịu trách

nhiệm, dân chủ, bình đẳng, công bằng và đoàn kết HTX coi con người là trung tâm và giúp đỡ xã viên thông qua việc ra quyết định một cách dân chủ, mở ra các phương thức giúp xã viên đạt được những mong muốn về kinh tế, xã hội và văn hóa.” (Trích dẫn từ Thông điệp của Tổng thư ký Liên hiệp quốc nhân Ngày Quốc

tế HTX 2009 Nguồn: www.un.org ; Sách tham khảo: Liên hiệp quốc với phong trào HTX quốc tế, trang 148, từ dòng 13 đến dòng 23)

II Bản chất hợp tác xã (HTX)

1 HTX là mô hình “tự trợ giúp” của người dân

Nói đến HTX là người ta thường nói đến khái niệm “tự trợ giúp” Đây là

một khái niệm không còn mới ở Việt Nam, được nhắc đến và khẳng định ngàycàng nhiều khi đề cập đến bản chất mô hình, giá trị hay tính chất của mô hìnhHTX kiểu mới Chẳng hạn theo xã luận của Báo Nhân dân ngày 22/03/2006 thì

“Trong chiến lược xóa đói, giảm nghèo ở Việt Nam, các Hợp tác xã (HTX)

-những tổ chức kinh tế - xã hội mang tính chất tự trợ giúp của chính người dân,

đóng vai trò quan trọng trong việc xóa đói, giảm nghèo”, "Mô hình kinh tế HTX

10

được xây dựng trên cơ sở sự tự trợ giúp và hỗ trợ lẫn nhau, không phải là một tổ

chức từ thiện Ở những quốc gia bị ảnh hưởng bởi cuộc khủng hoảng tài chính, cácngân hàng HTX và các tổ chức tín dụng lại mở rộng cho vay, thay vì cắt giảm nhưcác tổ chức tài chính khác, qua đó giúp làm giảm tác động của sự khan hiếm tíndụng đối với những nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất Điều này cho thấy tầmquan trọng của mô hình kinh tế này và sự cần thiết phải có những loại tổ chứckhác nhau nhằm tăng cường sự bền vững của hệ thống tài chính"

Theo Tổng thư ký Liên hiệp quốc tại Đại hội đồng Liên hợp quốc năm

2003: "Về kinh tế, hợp tác xã là tập hợp những người sản xuất nhỏ để nâng cao

năng lực, hiệu quả hoạt động, đảm bảo cho họ có thể tồn tại và phát triển trong môi trường cạnh tranh, nhất là khi bị các doanh nghiệp lớn chèn ép Về xã hội,

hợp tác xã là tổ chức tự trợ giúp, giúp các cá nhân hợp tác, giúp đỡ lẫn nhau

trong lao động và đời sống, phát huy hoạt động của cộng đồng”.

Phát biểu tại Hội thảo góp ý cho dự thảo Luật HTX (sửa đổi) do Ủy bankinh tế của Quốc hội tổ chức ngày 14/5/2012, Gs.Ts Hans Muenkner, nguyênViện trưởng Viện Hợp tác xã (ĐH Tổng hợp Marburg - Đức) cho rằng: cần xemxét hoàn thiện khái niệm HTX, phải nhận thức rõ bản chất của mô hình HTX là

mô hình tự trợ giúp, tự chịu trách nhiệm Theo giáo sư, điều này đã được nhắcnhiều trong dự thảo Luật, tuy nhiên, trong dự thảo vẫn có một chương về hỗ trợcủa Chính phủ Theo ông, cần chú ý giữ được bản chất HTX là mô hình tự chủ, tựquyết định của người dân trong bối cảnh nhiều can thiệp, hỗ trợ như vậy từ phíaNhà nước Ông cho rằng, điều HTX cần nhất để phát triển bền vững là sự hỗ trợ về

tư vấn, đào tạo và một khuôn khổ pháp lí thuận lợi cho HTX chứ không phải là sự

hỗ trợ về tài chính Trên thế giới, mô hình HTX là mô hình tự trợ giúp, HTX tự lấynguồn lực của chính mình, tự vươn lên chứ không trông chờ vào sự hỗ trợ củaChính phủ hay bên ngoài Điển hình như tại Singapore, nguồn quỹ của HTXkhông lấy từ Chính phủ mà là nguồn thặng dư từ các HTX thành viên Tại Đứccũng vậy, trong hệ thống HTX không có cơ quan nào của Nhà nước

Đánh giá:

Vậy thế nào là “tự trợ giúp” ? Nguyên tắc tự trợ giúp chính là đề cao tinh

thần tự lực cánh sinh theo nghĩa tự mình giúp mình, tự mình cứu mình, khôngtrông chờ người khác, nguồn lực khác Muốn tự mình giúp mình, cứu mình thìtrước tiên phải tự mình có ý tưởng, tự mình bỏ sức, bỏ vốn Sau đó là tự mình làm,

tự mình quản lý, tự mình chịu trách nhiệm về việc làm tốt hay dở Mình làm mìnhhưởng, không ai làm thay mình và cũng không ai chịu trách nhiệm hộ mình Tựlàm, tự vươn lên để tự cứu mình khỏi khó khăn, nghèo khổ, Không đợi nhận hỗtrợ từ bên ngoài, vì những hỗ trợ có thể không kịp thời, lại chưa chắc đúng nhucầu cần được hỗ trợ Đây là khái niệm tự trợ giúp, đề cao và khuyến khích tinhthần tự lực cánh sinh của người dân để vượt khó, để đem lại lợi ích cho chính họ.

Như vậy, “tự trợ giúp” thực sự là một nội hàm rất quan trọng trong khái

niệm HTX, có ý nghĩa mang tính “khai sinh” ra mô hình kinh tế HTX và là nềntảng mang tính định hướng cho mô hình kinh tế này Tuy nhiên, trong cách đề cậptới xây dựng mô hình HTX kiểu mới, kể cả nhận thức về quản lý Nhà nước đối vớiHTX, đặc biệt là liên quan đến xây dựng khuôn khổ pháp lý, chính sách cho HTX,như mới đây nhất là dự thảo Luật HTX (sửa đổi) dường như đã bị coi nhẹ nội hàm

“tự trợ giúp” trong khái niệm HTX, chưa đánh giá đúng mức, thậm chí bị bỏ qua

nội hàm này, dẫn đến những cách nhìn chưa hoàn toàn đúng, chưa phù hợp vềquản lý nhà nước đối với HTX

2 Kinh tế hợp tác xã (HTX) – một loại hình kinh tế tập thể

Lấy ví dụ cụ thể, chẳng hạn có 3 cá nhân hợp tác với nhau để lập ra mộtcông ty trách nhiệm hữu hạn theo tỷ lệ 20 : 30 : 50; tài sản của công ty TNHH làtài sản chung của tập thể 3 thành viên góp vốn

Ví dụ: 10 cá nhân hoặc tổ chức có thể cùng nhau góp vốn thành lập công ty

cổ phần, mỗi người góp 10%; tài sản của công ty cổ phần là tài sản chung của tậpthể 10 cổ đông góp vốn

Một công ty liên doanh, đối tác trong nước 51% và đối tác nước ngoài 49%thì tài sản công ty liên doanh là tài sản chung của cả hai bên góp vốn

Một HTX tiểu thủ công nghiệp khi thành lập có 7 xã viên; tài sản của HTX

là tài sản thuộc sở hữu tập thể của 7 xã viên đó Một HTX dịch vụ nông nghiệp có

259 xã viên; tài sản thuộc sở hữu HTX là tài sản thuộc sở hữu tập thể 259 xã viên

Một Quỹ tín dụng nhân dân có 1350 thành viên, sau 15 năm hoạt động, tàisản của Quỹ là tài sản thuộc sở hữu tập thể 1350 thành viên

Như vậy, về mặt sở hữu, cũng giống như tài sản của công ty TNHH nhiềuthành viên hay công ty cổ phần, tài sản HTX đương nhiên là tài sản riêng của tập

12

thể một nhóm người nhất định Đó là những người tham gia là thành viên và gópvốn vào HTX Nhà nước, chính quyền không tham gia góp vốn và không có vaitrò là người chủ sở hữu hay đồng chủ sở hữu tài sản HTX Vai trò của Nhà nước,chính quyền là vai trò quản lý nhà nước theo qui định của pháp luật Nói cách khácchữ “tập thể” ở đây là một nhóm người có xác định chứ không phải là “toàn dân”hay “cả cộng đồng” một cách không xác định.

Mặc dù vậy, kinh tế HTX vẫn có thể được hiểu là kinh tế tập thể Bởi vì,mọi quyết định cuối cùng và cao nhất của HTX là quyết định của tập thể đa sốthành viên theo tính đối nhân, mỗi người một phiếu biểu quyết, bất kể góp vốnnhiều hay ít Đây chính là đặc trưng riêng của HTX, giúp HTX phân biệt rất rõ vớicác loại hình doanh nghiệp khác theo nguyên tắc đối vốn Chính nhờ nguyên tácđối nhân này mà HTX sẽ phải định hướng hoạt động, mục tiêu, chiến lược kinhdoanh vì lợi ích của số đông thành viên Khác với doanh nghiệp đối vốn, khôngmột xã viên nào, dù góp vốn cao bao nhiêu có thế chi phối hay thao túng HTX,làm HTX biến tướng gây ảnh hưởng đến quyền lợi, lợi ích của đa số xã viên HTX

3 Lợi ích của việc tham gia hợp tác xã (HTX)

Tổ chức và hoạt động của HTX thể hiện một nguyên tắc rất đơn giản và cổxưa trong tổ chức xã hội của loài người: Nếu một cá nhân không có đủ khả năng

để thực hiện công việc nhằm đạt được mục tiêu nào đó thì tất yếu cá nhân đó sẽphải tìm cách hợp sức với những cá nhân khác Trong số rất nhiều nhu cầu, mụctiêu của từng cá nhân cụ thể thì tất yếu có những nhu cầu, mục tiêu mà nhiều hoặc

đa số cá nhân trong xã hội đều có chung Từ những mục tiêu, lợi ích chung này,các cá nhân trong xã hội đã tìm ra nhiều phương pháp để hợp tác với nhau để cùngđạt được mục tiêu, lợi ích chung và việc thành lập ra một tổ chức để thực hiện làmột trong những phương pháp đã phát huy hiệu quả tích cực

HTX tập hợp và cung cấp dịch vụ, sản phẩm có nhu cầu chung cho các các

xã viên, tận dụng được lợi thế của việc cung ứng hàng hóa, sản phẩm với số lượnglớn Từ đó, vị trí trên thị trường của các xã viên được đề cao hơn nhiều so với việc

họ trực tiếp thực hiện các hoạt động mua, bán, tiêu dùng Có thể nói rằng, quaphương thức hợp tác dưới hình thức hợp tác xã, các xã viên đã tạo ra cho mình lợithế độc quyền nhất định, lợi thế này thậm chí có thể tạo ra cho xã viên quyền lựcthực sự trên thị trường

Bên cạnh đó, sự phụ thuộc lẫn nhau trong chuỗi dây chuyền sản xuất, cungứng hàng hóa, sản phẩm có nhu cầu chung của các xã viên cũng là lý do của việctham gia hợp tác xã Thử lấy ví dụ đối với hợp tác xã nông nghiệp của nhữngngười nuôi bò sữa tỉnh Sóc Trăng (Evergrowth): Các nông dân nuôi bò sữa nếukhông có hợp tác xã sẽ phải bán sản phẩm của mình hàng ngày cho nhà sản xuấtsữa cho dù giá cả của mặt hàng này lên xuống thế nào đi chăng nữa, thậm chí cóthể xuống dưới giá thành

Với việc liên kết hoạt động thông qua HTX, các xã viên có thể đạt đượcnhững thỏa thuận tốt hơn, ổn định hơn với các nhà cung cấp nguyên liệu đầu vào

để nuôi bò cũng như doanh nghiệp sản xuất sữa bao tiêu sản phẩm Tuy nhiên, cầnchú ý rằng các thỏa thuận này chưa chắc đã đảm bảo hợp tác xã sẽ được cung ứngnguyên liệu đầu vào rẻ hơn so với giá thị trường cũng như sữa nguyên liệu đượcbao tiêu với giá cao hơn giá thị trường (nội dung này chúng tôi sẽ phân tích sâuhơn ở phần sau) Ưu điểm ở đây chỉ là các xã viên giảm đi sự phụ thuộc vào cácđối tác bên ngoài thông qua hoạt động của HTX Nói cách khác, thay vì phụ thuộcnhiều vào các đối tác bên ngoài, thì thông qua mô hình HTX, các xã viên đã chấpnhận nâng cao sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các xã viên với nhau và với hợp tác xã

Tuy nhiên, sự phụ thuộc lợi ích vào một tập thể các cá nhân thông qua hìnhthức hợp tác xã đôi khi mang lại những tác động tiêu cực nhiều hơn cho xã viên sovới sự phụ thuộc vào một doanh nghiệp đối tác bên ngoài Bởi vì, trong một tậpthể bao gồm nhiều cá nhân thì tất yếu sẽ có những lợi ích khác nhau Lợi ích củacác cá nhân xã viên trong một tập thể có thể mâu thuẫn với nhau dưới nhiều hìnhthức khác nhau, bên cạnh khả năng mâu thuẫn lợi ích của xã viên nói chung với lợiích của Ban quản trị hợp tác xã nói riêng Một thách thức đặt ra đối với phươngthức hợp tác HTX là, để có thể tồn tại, hợp tác xã phải giải quyết được vấn đề cânbằng giữa các lợi ích khác nhau này Bên cạnh đó, HTX không phải là một tổ chức

từ thiện, không có các nguồn tài trợ và không tồn tại nhờ vào tấm lòng của nhữngngười khác Do đó, để có thể tồn tại, HTX cũng phải tham gia vào thương trường,giao dịch với các đối tác bên ngoài để tìm kiếm giá trị thặng dư Phần giá trị thặng

dư này một phần được dùng để bù đắp chi phí hoạt động và bổ sung vào khối tàisản không chia của HTX, phần còn lại sẽ được phân phối lại ngay cho các xã viênthông qua việc giảm giá thành sử dụng dịch vụ của HTX trong các giao dịch giữaHTX với xã viên

14

Trong bối cảnh phải cạnh tranh với các mô hình hợp tác khác, ví dụ như cácloại hình doanh nghiệp theo quy định của Luật doanh nghiệp, bên cạnh nhiệm vụcân bằng các lợi ích trong nội bộ của HTX thì mô hình này phải thỏa mãn đượcnhững yêu cầu cao hơn Đó là HTX phải chứng minh được lý do và sự tồn tại của

nó đem lại lợi ích cho các xã viên, người thành lập và duy trì hoạt động của HTXbên cạnh hoạt động kinh doanh với các đối tác bên ngoài

Nói một cách khác, từ luận điểm này chúng ta có thể nhận ra mô hình HTXvừa có đặc điểm của một tổ chức xã hội vừa có đặc điểm của một doanh nghiệphoạt động kinh doanh HTX là một tổ chức kinh tế tạo ra những lợi thế về lợi íchcho các thành viên xã viên và cũng phải chấp nhận sức ép rất lớn trên thị trườngkhông kém những loại hình doanh nghiệp khác hoạt động trong cùng lĩnh vực

4 Lợi ích của việc giữ hoạt động kinh tế của riêng cá nhân xã viên bên cạnh hoạt động của hợp tác xã (HTX)

Sự sụp đổ của mô hình công xã nông thôn của các nước Xô-viết và HTXkiểu cũ ở Việt Nam trước đây là minh chứng cho thấy việc xóa bỏ hoàn toàn kinh

tế riêng lẻ của từng xã viên để cùng thực hiện hoạt động kinh tế chung trong máinhà hợp tác xã là một phương thức hợp tác không thành công Các xã viên cónhững năng lực làm việc khác nhau nên khối lượng, giá trị hàng hóa, sản phẩm họlàm ra cũng khác nhau Nếu gộp chung mọi hoạt động kinh tế của xã viên vào hoạtđộng của hợp tác xã, trong khi hợp tác xã lại hoạt động dựa trên nguyên tắc dânchủ trực tiếp thì tất yếu có sự mâu thuẫn về lợi ích giữa những người làm việc tốt,

có năng suất lao động cao, có khả năng điều hành hoạt động sản xuất kinh doanhcủa hợp tác xã với những người làm việc kém hơn Do vậy, mỗi cá nhân xã viên sẽmất đi động lực sáng tạo và năng lực làm việc nổi trội và tất yếu hoạt động củahợp tác xã không thể đạt kết quả cao Giải quyết mâu thuẫn này yêu cầu sự tồn tạihoạt động kinh tế riêng lẻ của từng xã viên, có như vậy mới bảo đảm được mốitương quan giữa năng lực, trình độ và kết quả thụ hưởng, mới khuyến khích được

sự phát triển của sản xuất Trong điều kiện cụ thể ở Việt Nam, với đặc điểm là mộtnước nông nghiệp, với tư duy làm ăn nhỏ lẻ vẫn còn bám sâu trong cách thức sảnxuất, kinh doanh thì lợi ích của kinh tế cá nhân, hộ gia đình lại càng được nhìnnhận rõ hơn Do đó, bên cạnh lợi ích của việc hợp tác là không thể phủ nhận thìvai trò của kinh tế cá nhân cũng đóng vai trò quyết định sự tồn tại của kinh tế hợptác xã Một khi hoạt động kinh tế riêng lẻ của từng xã viên vì lý do nào đó mất đi

thì vai trò của hợp tác xã cũng không còn nữa, điều này có nghĩa kinh tế hợp táckhi đó cũng không còn lý do tồn tại

Mô hình kinh tế HTX là một loại hình tổ chức kinh tế đã được hình thành từlâu đời, được phát triển và phổ biến trên toàn thế giới Đặc biệt, mô hình HTX đã

tỏ ra thích ứng và phù hợp với cơ chế kinh tế thị trường với nhiều hình thái pháttriển phong phú, sinh động Các tổ chức kinh tế HTX, dù hoạt động ở lĩnh vựcnào, ngành nghề nào, ở quốc gia nào, bên cạnh các quy định pháp luật chung nhưcác doanh nghiệp khác, cũng đều chịu sự điều chỉnh của Luật Hợp tác xã hoặc quiđịnh pháp lý đặc thù dành riêng cho HTX Khuôn khổ pháp lí của mỗi nước có thểkhác nhau ở các qui định chi tiết, nhưng tất cả về cơ bản đều giống nhau trong việcthể hiện bản chất chung và các đặc thù riêng của HTX

Nghiên cứu mô hình tổ chức và hoạt động của hợp tác xã, có thể nhận thấy

sự tồn tại song song mang tính tương hỗ rất thú vị giữa hai mặt đối lập trong một

mô hình tổ chức kinh tế hợp tác xã, khác biệt hoàn toàn với các loại hình doanhnghiệp như công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần hay công ty hợp danhtheo quy định hiện hành của Luật doanh nghiệp Một mặt, các xã viên tạo ra tổchức hợp tác xã để cùng thực hiện một số hoạt động kinh tế chung Mặt khác, luôn

có sự độc lập về mặt kinh tế đối với các xã viên khác và với hợp tác xã, nếu hoạtđộng kinh tế riêng lẻ của các xã viên vì lý do nào đó không còn, thì lý do cho sựtồn tại của hợp tác xã đó cũng biến mất

Các xã viên không trực tiếp (cho dù hoàn toàn có thể tự làm được) thực hiệngiao dịch mua hoặc bán sản phẩm, hàng hóa mà họ có nhu cầu chung với nhà cungcấp mà chuyển việc thực hiện các giao dịch này cho một tổ chức kinh tế độc lập do

họ thành lập nên và đồng sở hữu Nếu nhìn dưới góc độ thương mại thông thườngthì việc làm này có vẻ như không phù hợp lắm với nguyên tắc “mua tận gốc, bántận ngọn”, cần hạn chế tối đa các khâu trung gian để tiết kiệm chi phí Tuy nhiên,xuất phát từ mối quan hệ rất đặc thù giữa xã viên với hợp tác xã của họ, việc hìnhthành thêm chủ thể trung gian giữa xã viên với nhà cung cấp hoặc tiêu thụ dịch vụ,hàng hóa không những không gia tăng chi phí trung gian, mà ngược lại, còn giúpcác xã viên tối đa được lợi nhuận trong hoạt động sản xuất kinh doanh của bảnthân Thay vì tiếp tục duy trì việc thực hiện hợp đồng mua, bán với thị trường bênngoài, các xã viên có chung nhu cầu đã “nội bộ hóa” việc mua, bán hàng hóa, sảnphẩm thông qua tổ chức hợp tác xã và lý do để họ làm như vậy xuất phát từ lợi ích

16

của việc mua, bán hàng hóa, sản phẩm tập trung với số lượng lớn sẽ có giá thànhtốt hơn là mua, bán riêng lẻ trực tiếp giữa các xã viên với các nhà cung cấp hoặctiêu thụ dịch vụ, hàng hóa.

Mặt khác, các xã viên vẫn giữ được sự độc lập về mặt kinh tế đối với các xãviên khác và với hợp tác xã Các xã viên hợp tác xã, trên thực tế, đã không hợpnhất mọi hoạt động kinh tế của họ vào tổ chức hợp tác xã, cho dù lợi ích của việcmua chung, bán chung rất rõ ràng Như vậy, các xã viên phải có những lợi ích nào

đó lớn hơn khi lựa chọn phương thức không hợp nhất mọi hoạt động kinh tế của

họ vào hoạt động của hợp tác xã

Về cơ bản, ngày nay xã viên vào hợp tác xã nông nghiệp, ruộng đất nhà aivẫn của nhà ấy Xã viên chỉ góp vốn để mua sắm một số tài sản chung cần thiết

để làm dịch vụ cho chính mình mà một hộ không làm được hoặc làm kém hiệuquả Thay vì chủ yếu làm dịch vụ cho người khác như các hợp tác xã dịch vụ,thậm chí 95% các hợp tác xã chuyển đổi, thì xã viên không góp vốn thêm mà chỉtiếp tục khai thác các hệ thống thủy lợi và cơ sở vật chất đã có từ trước Do vậy,

đa số các hợp tác xã nông nghiệp hiện nay có rất ít vốn, bình quân chỉ có 816triệu đồng Trong đó 31% là vốn lưu động và thực tế 80% hợp tác xã đang làmdịch vụ thủy lợi, 30% làm dịch vụ cung ứng vật tư, 97% làm dịch vụ chuyển giaotiến bộ kỹ thuật, 20% làm dịch vụ làm đất

Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Cao Đức Phát, phát biểu tại phiên thảo luận của Quốc hội về dự án Luật Hợp tác xã, tháng 6/2012.

5 Khi nào thì phương thức hợp tác hợp tác xã được sử dụng?

Từ những nhận xét ở phần trên có thể thấy tính chất của tổ chức hợp tác xãđược xác định bởi hai yếu tố lợi ích có mối liên hệ tác động qua lại là yếu tố lợiích của việc cùng mua chung, bán chung và yếu tố lợi ích của hoạt động kinh tếđộc lập Mối tương quan giữa hai lợi ích sẽ quyết định đến việc các xã viên có lựachọn mô hình tổ chức và phương thức hoạt động của hợp tác xã hay là lựa chọncác phương thức hợp tác kinh doanh khác Nếu như có sự mất cân đối giữa hai loạilợi ích này thì rất khó để các xã viên lựa chọn hình thức hợp tác xã Thật vậy, khilợi ích của việc hợp tác tăng cao, vượt xa lợi ích của hoạt động kinh tế cá nhân và

đủ bù đắp cho chi phí cơ hội khi từ bỏ hoạt động kinh tế riêng lẻ thì các xã viên sẽlựa chọn mô hình tổ chức doanh nghiệp đối vốn và những xã viên sẽ trở thành cổđông hoặc người làm thuê trong doanh nghiệp đó, bởi vì đây mới là phương thứchợp tác chặt chẽ và mang lại hiệu quả cao nhất trong các phương thức hợp tác.Nếu lợi ích của hoạt động kinh tế độc lập tăng cao, các xã viên sẽ không có nhucầu hợp tác vì phương thức hợp tác không đem lại cho họ nhiều lợi ích hơn là hoạtđộng kinh tế riêng lẻ thì các xã viên sẽ hoạt động với tư cách là những chủ thể độclập chứ không tham gia vào hợp tác xã Ngược lại, nếu như có sự cân đối lợi íchgiữa việc hợp tác và hoạt động kinh tế riêng lẻ, có nghĩa là khi xã viên nhận thấycần thiết phải giữ hoạt động kinh tế cá nhân, nhưng việc hợp tác với nhau thôngqua mô hình hợp tác xã sẽ giúp hoạt động kinh tế cá nhân của họ tối đa hóa đượclợi ích thì đó sẽ là động lực thúc đẩy các xã viên tham gia vào hợp tác xã

Do đó, xét ở góc độ kinh tế học, khi lựa chọn phương thức tổ chức kinhdoanh, cho dù đó là hoạt động kinh doanh lớn, quy mô rộng hay chỉ là hoạt độngkinh doanh nhỏ lẻ hoặc trồng trọt, chăn nuôi ở quy mô gia đình, cá nhân thì rõràng mối tương quan lợi ích giữa hợp tác và làm ăn riêng lẻ đóng vai trò quantrọng Ví dụ, đối với những hoạt động kinh doanh như kinh doanh tiền tệ, bảohiểm thì phương thức kinh doanh riêng lẻ không thể cạnh tranh được với phươngthức hợp tác thành lập một chủ thể pháp nhân là trung gian đứng ra thực hiện thaycho các nhà đầu tư, vì các cá nhân bị hạn chế bởi năng lực tài chính, quản trị, uytín, phạm vi hoạt động… Ngược lại, đối với những hoạt động kinh doanh trongcác lĩnh vực như nông nghiệp, với đặc điểm quan hệ sản xuất còn ở mức độ thấp,

hộ gia đình là chủ thể tham gia chủ đạo trong hoạt động sản xuất nông nghiệp thì

mô hình hợp tác hợp tác xã lại tỏ ra có ưu thế hơn Bởi vì các cá nhân, hộ gia đình

18

hoạt động sản xuất nông nghiệp không thể chỉ dựa vào họ để thực hiện hoạt độngsản xuất, mà còn phụ thuộc vào những yếu tố như giống, thủy lợi, phòng chốngthiên tai, dịch bệnh, tiêu thụ sản phẩm Đây chính là những nhu cầu chung mànhững cá nhân, hộ nông dân cùng sản xuất nông nghiệp trong một phạm vi địagiới nhất định đều cần và vì lý do đó, họ cần đến hợp tác xã Như vậy, có thể thấyrằng mô hình hợp tác hợp tác xã chỉ thích hợp với một số ngành nghề nhất định vàtrong một phạm vi lãnh thổ nhất định mà thôi.

6 Tính chất doanh nghiệp trong tổ chức và hoạt động của hợp tác xã

Bên cạnh tính chất là một hiệp hội không lấy lợi nhuận làm mục tiêu chủyếu, mà nhằm mục tiêu cao nhất là đem lại lợi ích cho thành viên, từ đó giúp thànhviên tối đa hóa lợi nhuận, nâng cao sức cạnh tranh đối với hoạt động kinh tế, hoặctăng thu nhập, tạo việc làm, cải thiện đời sống cho chính mình thì tổ chức và hoạtđộng của hợp tác xã vẫn mang những đặc điểm của một doanh nghiệp Đó là:

- Có sự góp vốn để tạo nên tài sản của hợp tác xã Việc thực hiện góp vốn lànguyên tắc cơ bản đòi hỏi mọi xã viên phải thực hiện, bao gồm cả những chủ thể

có nhu cầu gia nhập hợp tác xã

- Các xã viên cùng nhau chia sẻ rủi ro và cùng hưởng lợi ích có được từ kếtquả hoạt động của hợp tác xã Trong mối quan hệ giữa xã viên với hợp tác xã, xãviên vừa là đồng chủ sở hữu hợp tác xã, vừa là khách hàng và là người sử dụngcuối cùng sản phẩm và dịch vụ của hợp tác xã Mọi xã viên cùng nhau tham giavào việc quản trị hoạt động của hợp tác xã và nếu hoạt động của hợp tác xã có hiệuquả, tạo ra giá trị thặng dư thì các xã viên sẽ cùng được chia sẻ phần giá trị thặng

dư này trên nguyên tắc tỷ lệ sử dụng dịch vụ do hợp tác xã cung cấp Trong trườnghợp ngược lại, nếu hoạt động của hợp tác xã không có hiệu quả, dẫn đến mất vốnthì các xã viên sẽ không được hưởng thặng dư trong việc sử dụng dịch vụ của hợptác xã, thậm chí là mất phần vốn góp

- Trong quan hệ giữa hợp tác xã với các đối tác bên ngoài, hợp tác xã là mộtchủ thể kinh doanh có các quyền và nghĩa vụ bình đẳng giống như mọi loại hìnhdoanh nghiệp khác Hợp tác xã được quyền thực hiện các hoạt động kinh doanhtrong các lĩnh vực, ngành nghề mà pháp luật không cấm; có tài sản riêng và tựchịu trách nhiệm bằng tài sản của chính mình; có nguy cơ bị Tòa án tuyên bố phásản nếu như không thanh toán được nợ đến hạn

7 Phân biệt HTX với các loại hình doanh nghiệp

Như vậy, doanh nghiệp, giống như hợp tác xã, về bản chất cũng là mộtphương thức liên minh của những cá nhân nhằm mục đích thực hiện những mụctiêu kinh doanh cụ thể Tuy nhiên, những loại hình doanh nghiệp điển hình được

tổ chức và hoạt động trên nguyên tắc đối vốn.1 Ngược lại, nguyên tắc hoạt động cơbản của hợp tác xã là đối nhân, quyền lực và lợi ích của các thành viên không phụthuộc vào mức độ góp vốn mà vào mức độ tham gia sử dụng dịch vụ của hợp tác

xã

Nguyên tắc biểu quyết công bằng, mỗi xã viên một phiếu biểu quyết ngangnhau không phụ thuộc vào mức độ góp vốn của xã viên là một nguyên tắc đặc thùriêng có trong mô hình tổ chức kinh tế hợp tác xã Nguyên tắc này đảm bảo quyềnđiều hành hợp tác xã được phân chia đều cho mọi xã viên, kể cả các xã viên yếuthế về kinh tế cũng có tiếng nói ngang bằng với những xã viên khác có điều kiệnkinh tế tốt hơn Và như vậy, quyền điều hành hợp tác xã sẽ không bị rơi vào taymột hoặc một nhóm xã viên có khả năng tài chính có thể hướng hoạt động của hợptác xã đi ngược lại lợi ích của các xã viên yếu thế khác

Có quan điểm cho rằng, HTX là nơi thực hiện chính sách xã hội, ví dụ nhưkhi nói HTX của người lao động, khi có đóng góp một chút vốn, có nhu cầu việclàm là HTX bắt buộc phải nhận, cho dù người đó không có đủ điều kiện sức khỏehay khả năng lao động tốt Chúng tôi cho rằng, quan niệm như vậy về HTX kiểumới là chưa chính xác Mô hình hợp tác xã thực chất là một công cụ để xã viênphát triển kinh tế của bản thân xã viên mà thôi, thông qua hoạt động mua chung,bán chung để tận dụng lợi thế của người bán hàng/người mua hàng với số lượnglớn Trong quan hệ giữa xã viên và hợp tác xã, lợi ích của hoạt động sản xuất, kinhdoanh hay tiêu dùng của xã viên mới là lợi ích được đặt lên hàng đầu, trên cơ sở

đó, xã viên thông qua hoạt động mang tính kinh doanh dịch vụ của hợp tác xã đểtối đa hóa lợi nhuận của hoạt động sản xuất, kinh doanh hoặc tiêu dùng của mình

Khác với các loại hình doanh nghiệp đang tồn tại theo quy định của Luật

doanh nghiệp, tuy đều được coi là pháp nhân có địa vị pháp lý độc lập so với cácthành viên đã tạo ra nó, nhưng giữa doanh nghiệp và hợp tác xã lại có điểm rấtkhác biệt về lợi ích Doanh nghiệp có lợi ích độc lập của nó so với lợi ích của các

1 Luật Doanh nghiệp có quy định về công ty hợp danh, là loại hình doanh nghiệp hoạt động trên nguyên tắc đối nhân Tuy nhiên, trên thực tế mô hình liên minh này không thực sự phát triển ở Việt Nam.

20

thành viên góp vốn Mọi hoạt động của doanh nghiệp đều có một mục tiêu đầutiên và tiên quyết là tạo ra lợi ích cho bản thân doanh nghiệp chứ không phải là lợiích của các thành viên Lợi ích của các thành viên góp vốn chỉ được thể hiện giántiếp thông qua việc phân chia lợi nhuận do kết quả sản xuất kinh doanh tốt củadoanh nghiệp hoặc do tăng giá trị của phần vốn góp trên thị trường chuyểnnhượng.

Trong các hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng ngày của doanh nghiệp, các

cá nhân tham gia quản lý, điều hành doanh nghiệp không được phép đặt lợi ích củacác thành viên góp vốn lên trên lợi ích của doanh nghiệp đó Doanh nghiệp đượclập nên nhằm mục đích giao dịch với các đối tác không phải là các thành viên đãgóp vốn lập ra doanh nghiệp để có thể đạt được mục đích tối đa hóa lợi nhuận chodoanh nghiệp Trong trường hợp có giao dịch giữa doanh nghiệp và các thành viêngóp vốn vào doanh nghiệp thì vẫn phải bảo đảm nguyên tắc của thị trường, cónghĩa là thành viên góp vốn vào doanh nghiệp không được phép có sự ưu tiên hơn,lợi ích nhiều hơn so với các đối tác bình thường khác của công ty Thậm chí, mọigiao dịch giữa doanh nghiệp với thành viên góp vốn của doanh nghiệp và nhữngngười có liên quan của thành viên góp vốn đều được đặt dưới sự kiểm soát chặtchẽ hơn nhiều so với các giao dịch tương tự của doanh nghiệp với đối tác thôngthường theo nguyên tắc kiểm soát giao dịch tư lợi được quy định trong Luật doanhnghiệp

Trong khi đó, chúng ta có thể thấy một điều trái ngược hẳn trong quan hệgiao dịch giữa hợp tác xã với các xã viên Có thể nói rằng, hợp tác xã được các xãviên tạo ra để thực hiện hoạt động kinh doanh như một cánh tay nối dài của hoạtđộng sản xuất, kinh doanh hay tiêu dùng của các xã viên, là công cụ của xã viêntrong việc hạn chế chi phí bỏ ra hoặc gia tăng giá trị nhận được Xuất phát từnguyên lý đó, các giao dịch giữa hợp tác xã và những người góp vốn thành lập ra

nó chiếm tỷ trọng chủ yếu trong các hoạt động của hợp tác xã, bởi vì đây chính là

lý do để hợp tác xã được thành lập

Một điểm khác biệt căn bản nữa giữa hợp tác xã và doanh nghiệp, đó là hợptác xã không có lợi ích riêng, độc lập với lợi ích của các xã viên Trong mọi hoạtđộng, hợp tác xã đều có một mục tiêu đầu tiên và tiên quyết là tạo ra lợi ích chocác xã viên chứ không phải là lợi ích của chính hợp tác xã Do đó, lợi ích của các

xã viên được thể hiện trực tiếp thông qua việc giao dịch với hợp tác xã, hưởng các

ưu đãi về chi phí, giá mua, giá bán hay các lợi ích khác tốt hơn những đối táckhông phải là xã viên khi thực hiện các giao dịch tương tự với hợp tác xã Chính vìtrách nhiệm cung cấp hàng hóa, dịch vụ cho xã viên với chi phí phi thị trường nênlợi nhuận tích lũy được của hợp tác xã thường là không đáng kể Do đó, pháp luậtcủa nhiều nước trên thế giới không đánh thuế thu nhập doanh nghiệp đối với hợptác xã mà chỉ đánh thuế thu nhập cá nhân đối với thu nhập của các xã viên.

HTX cũng là một loại hình doanh nghiệp

Theo thông lệ quốc tế, các nước đều coi và thừa nhận HTX là Doanhnghiệp Định nghĩa của ICA cũng coi HTX là doanh nghiệp chung của các cá nhân

có cùng nhu cầu, mục đích tự nguyện thành lập

Luật HTX hiện hành của Việt Nam xác định HTX hoạt động như doanhnghiệp, bình đẳng với các loại hình doanh nghiệp khác Thực tế hiện nay các HTXhoạt động kinh doanh tốt, hiệu quả cũng đều đang hoạt động như các loại hìnhdoanh nghiệp khác Những người lãnh đạo HTX giỏi đều là những người tâmhuyết, có đầu óc kinh doanh giỏi được tôn vinh, khen thưởng là các doanh nhântiêu biểu, doanh nhân thành đạt Xã viên là các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhânkinh doanh, tự nguyện thành lập HTX để kinh doanh thì HTX cũng phải là doanhnghiệp đặc thù và bình đẳng với các doanh nghiệp khác

Ngoài các điểm đặc trưng nêu trên của HTX giữa HTX và các doanh nghiệpnói chung có rất nhiều điểm tương đồng, giống nhau Chúng ta có thể nhận thấy ởĐiều 4, Luật Doanh nghiệp 2005:

“1 Doanh nghiệp là tổ chức kinh tế có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao

dịch ổn định, được đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm mục đích thực hiện các hoạt động kinh doanh.

2 Kinh doanh là việc thực hiện liên tục một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư, từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch

vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lợi.”

Như vậy, theo quy định của pháp luật và cả trên thực tế, HTX có đủ mọitiêu chí khác mà một doanh nghiệp bất kỳ (cổ phần, TNHH, ) cần có:

 Có vốn điều lệ, có đăng ký kinh doanh,

 Phải đóng thuế môn bài,

22

 Có phương án kinh doanh hiệu quả,

 Có bộ máy kinh doanh, tổ chức kinh doanh,

 Phải cạnh tranh trên thị trường, nghiên cứu thị trường,marketing, xúc tiến thương mại, bán hàng,…

 Có hệ thống hạch toán, kế toán kinh doanh,

 Phải nộp thuế thu nhập doanh nghiệp,

 Được phân phối lợi nhuận, được chia lãi/ chia cổ tức,

 Chịu trách nhiệm khi thua lỗ trong phạm vi vốn góp, phá sảntheo cùng một Luật Phá sản Việt Nam,

 Được góp vốn, thành lập công ty/doanh nghiệp trực thuộc đểkinh doanh trên thị trường

Tại sao HTX cũng là doanh nghiệp?

Wed,28/03/2012 - 10:29:30 PM

Ngày 26/3, tại buổi tọa đàm “Đóng góp ý kiến cho Luật HTX sửa đổi”

do Ủy ban kinh tế Quốc hội khóa 13 và Viện Friedrich Ebert tổ chức,

các đại biểu đã nghe và trao đổi với những quan điểm, ý kiến và kinh

nghiệm do các chuyên gia HTX của CHLB Đức trình bày Thời báo

Kinh Doanh giới thiệu ý kiến trao đổi của ông Christian Albrecht,

chuyên gia Liên đoàn HTX CHLB Đức tại Việt Nam.

Doanh nghiệp (DN) được hiểu là một hình thức pháp lý của đơn vị kinh

doanh (hình thức tổ chức, đơn vị kinh tế, hoạt động kinh doanh) Các tính

chất của một DN là: hướng tới lợi nhuận; hoạt động trên thị trường; thực

hiện các quy trình chuyển đổi (đầu vào/đầu ra - Input/Output); thuộc vào

một ngành nào đó; mang tính rủi ro (rủi ro kinh doanh); là một hệ thống

khép kín gồm xác định mục tiêu - phân tích - quyết định

Tất cả những tiêu chí nêu trên đều có ở HTX Tuy nhiên, HTX còn có đặc thù được bổ sung là nhiệm vụ hỗ trợ thành viên, không tối đa hóa lợi nhuận

và nguyên tắc “một thành viên, một lá phiếu, không phụ thuộc vào vốn góp”.Quyền bỏ phiếu đặc biệt theo hình thức đối nhân này nhằm bảo đảm nhiệm

vụ hỗ trợ thành viên được thực hiện Thành viên được quan tâm và đồng thời

tự hỗ trợ nhau và do đó họ chọn hình thức DN của HTX để có thể cạnh tranhvới những người tham gia thị trường khác trong hệ thống kinh tế thị trường.Theo quy định hiện hành cũng như thực tế cho thấy, có rất nhiều điểm chunggiống nhau giữa HTX và các DN khác như: phải đăng ký kinh doanh (giấy đăng ký kinh doanh, giấy phép kinh doanh); phải đóng thuế theo quy định bao gồm thuế môn bài, thuế giá trị gia tăng và cả thuế thu nhập DN; HTX cũng như các DN khác phải thực hiện đủ tất cả những luật và quy định của các cơ quan chuyên ngành và bộ chuyên ngành; phải có vốn điều lệ do người

sở hữu góp vốn (là thành viên); HTX phải đáp ứng các yêu cầu về vốn điều

lệ và trích quỹ dự phòng cho tương lai Cả HTX và DN khác đều cần đến lợi nhuận để có thể bảo đảm về mặt tài chính cho sự tồn tại

Mặt khác, nhìn từ góc độ quản lý, điều hành cho thấy: quản lý HTX cũng như mọi DN khác cần những người có đầu óc kinh doanh và công cụ kinh doanh cần thiết như chiến lược và mục tiêu kinh doanh, kế hoạch kinh

doanh, nghiên cứu thị trường tốt, Marketing, định hướng thị trường và định hướng khách hàng Về mặt tổ chức HTX cũng như các DN khác, cần điều lệ

và các cơ quan, bộ máy giống nhau theo luật định (ban quản trị, ban kiểm soát, ban giám đốc, đại hội xã viên), cả hai đều cần một bộ máy tổ chức kinhdoanh cần thiết như nhau (mua hàng, bán hàng, sản xuất, sự phân chia, thẩm quyền)

HTX cũng như DN khác chịu sự giám sát của Nhà nước Họ cần một hệ thống quản lý nội bộ và điều hành kinh doanh đúng quy định, phải đáp ứng những yêu cầu về kế toán, báo cáo tài chính và hạch toán kế toán Cán bộ quản lý điều hành và cán bộ kế toán của HTX cũng như DN khác cần có những kiến thức theo yêu cầu và kiến thức chuyên môn

Cũng như DN khác, HTX tự chủ, tự chịu trách nhiệm và tự đưa ra những quyết định cho việc kinh doanh của mình Họ có thể tự xác định đối tác, hoạtđộng kinh doanh của mình và có thể tham gia góp vốn vào công ty khác

24

cũng như tự thành lập DN HTX cũng như DN phân chia lợi nhuận theo

nguyên tắc nhất định Cơ sở để phân chia lợi nhuận là theo vốn điều lệ

Cuối cùng, các chủ sở hữu của HTX cũng như chủ sở hữu của các DN khác

phải chịu rủi ro về tài chính trên cơ sở cổ phần họ đóng góp Và HTX cũng

như các DN khác đều hoạt động theo cùng chung một luật phá sản (Điều 1,

Luật Phá sản Việt Nam 2004)

Tóm lại, giữa HTX và DN khác có nhiều điểm giống nhau hơn là điểm khác

nhau HTX phải được thừa nhận một cách đầy đủ là DN có đặc thù riêng, vì

HTX cũng phải đối mặt với những điều kiện kinh tế thị trường như một DN

chung định hướng kinh doanh để có thể đáp ứng nhu cầu kinh tế của thành

viên

Về cơ bản, mô hình HTX và Luật HTX phải có sự hấp dẫn và khuyến khích

thành viên sẵn sàng đầu tư vào HTX Hình thức pháp lý của HTX cũng phải

hấp dẫn thế hệ trẻ của một đất nước (thế hệ mai sau) Nhà bác học Albert

Einstein đã nói: “Tôi phải đặt mình vào tương lai, bởi vì tôi muốn sống ở

đó” HTX kết nối thành viên với thị trường, tạo ra khả năng tiếp cận thị

trường HTX là đối tác thương mại của thành viên - HTX có triển vọng

tương lai tốt đẹp

Nguồn: Tham luận của Ông Christian Albrecht, chuyên gia Liên đoàn

HTX CHLB Đức

8 Hợp tác xã theo quy định của dự thảo Luật hợp tác xã (sửa đổi)

Từ những phân tích ở trên, có thể thấy rằng hợp tác xã là một mô hình tổchức kinh tế mang tính chất lưỡng tính, vừa là tổ chức mang tính cộng đồng trợgiúp lẫn nhau giữa các thành viên không vì mục tiêu lợi nhuận, lại vừa là mộtdoanh nghiệp có các quyền, nghĩa vụ trong hoạt động kinh doanh giống như cácloại hình doanh nghiệp hoạt động theo Luật doanh nghiệp Do đó, tranh luận vềviệc hợp tác xã có phải là một loại hình doanh nghiệp trong quá trình xây dựngLuật Hợp tác xã sẽ có câu trả lời mang tính mở

Để trả lời, cần xem xét quan hệ cụ thể mà hợp tác xã đó tham gia Nếu xéttrong quan hệ với các xã viên thì Hợp tác xã sẽ thể hiện bộ mặt của một hiệp hội,

một tổ chức mang tính xã hội hoạt động phi lợi nhuận cho tổ chức đó, nhưng vẫnmang lại lợi nhuận cho các thành viên Còn trong quan hệ giữa hợp tác xã với cácđối tác thương mại của nó thì chắc chắn phải coi hợp tác xã cũng là một loại hìnhdoanh nghiệp như các doanh nghiệp hoạt động theo Luật doanh nghiệp Do đó,nếu định nghĩa hợp tác xã như quy định trong dự thảo Luật Hợp tác xã do Chínhphủ trình Quốc hội tại kỳ họp thứ 3, Quốc hội khóa XIII, tại Điều 4, như sau:

“Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể, có tư cách pháp nhân, tự chủ và bình đẳng với các loại hình doanh nghiệp, được quản lý dân chủ, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập theo quy định của Luật này, hợp tác giúp đỡ nhau nhằm đáp ứng nhu cầu chung của các thành viên” Với định nghĩa này, thì rõ ràng chưa xác định

rõ bản chất của hợp tác xã hoạt động như một doanh nghiệp trong mối quan hệ rabên ngoài, đồng thời cũng không phù hợp với Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5

(khóa IX) về kinh tế tập thể, trong đó xác định rõ: "Hợp tác xã là loại hình doanh

nghiệp được vay vốn bình đẳng như doanh nghiệp hoặc các thành phần kinh tế khác".

… trong dự thảo Luật không quy định hợp tác xã là doanh nghiệp hay hợp tác xãhoạt động như một loại hình doanh nghiệp Nhưng một số qui định như dự thảo

đã toát lên bản chất hợp tác xã hoạt động như một loại hình doanh nghiệp Dự thảo Luật vừa né tránh hợp tác xã là doanh nghiệp, nhưng nếu qui định như các điều khoản trên và nội dung trong Luật thì vô hình chung lại công nhận hợp tác

xã là doanh nghiệp Đây là vấn đề cần được làm rõ một khi chúng ta xác định đúng bản chất của hợp tác xã thì các nội dung khác xuyên suốt của dự thảo Luật mới toát lên được, và như vậy mới đáp ứng được mục tiêu, quan điểm sửa đổi Luật hợp tác xã

Đại biểu Hồ Thị Thủy, phát biểu tại phiên thảo luận của Quốc hội về dự án Luật Hợp tác xã, tháng 6/2012.

Do vậy, phương thức hợp tác hợp tác xã, về bản chất, là một loại hình doanh nghiệp chưa được quy định trong Luật doanh nghiệp hiện hành Đây là điều có thể hiểu được, vì Luật doanh nghiệp của Việt Nam hiện vẫn chưa quy định một số loại hình doanh nghiệp đã tồn tại trên thế giới Việc dự thảo Luật hợp tác xã không thừa nhận hợp tác xã là một loại hình doanh nghiệp chỉ căn

cứ vào những điểm khác biệt giữa hợp tác xã với các loại hình doanh nghiệp theo quy định của Luật doanh nghiệp hiện hành là chưa thực sự phù hợp với

26

bản chất của hợp tác xã Dự thảo Luật hợp tác xã nên quy định theo hướng hợp tác xã là một loại hình doanh nghiệp đặc thù Đồng thời, trong lần sửa đổi Luật doanh nghiệp sắp tới (mới được Quốc hội bổ sung vào Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh toàn khóa) có thể bổ sung một vài điều khoản có tính nguyên tắc, xác định một loại hình doanh nghiệp mới với những đặc trưng cơ bản của hợp tác xã.

PHẦN HAI: NHẬN DIỆN VỊ TRÍ, VAI TRÒ CỦA HỢP TÁC XÃ TRONG

NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XHCN

I Ba nguyên tắc cơ bản của mô hình HTX kiểu mới

1 Tự trợ giúp

Các xã viên tự nguyện cùng nhau góp vốn để thành lập và duy trì tổ chứckinh tế HTX với mong muốn có được lợi ích kinh tế thông qua HTX với tư cách làmột tổ chức doanh nghiệp chung của họ Một trong những lợi ích lớn nhất mà xãviên HTX có thể nhận được là sự hỗ trợ thông qua sản phẩm dịch vụ của HTX để

có thể sản xuất kinh doanh tốt hơn, hiệu quả hơn, để cải thiện cuộc sống của mình

Đó chính là nguyên tắc tự trợ giúp thông qua HTX mà xã viên chính là người chủ.Mỗi thành viên xã viên HTX biết mình có những điểm yếu, bất lợi trong sản xuấtkinh doanh, trong cạnh tranh trên thị trường và họ thành lập hay gia nhập HTX vớisuy nghĩ để tự cứu mình, để tự giúp mình, để có lợi cho mình

Thế nhưng, muốn làm được điều đó, họ phải hợp tác tương trợ cho nhữngthành viên khác, thường là những thành viên có cùng hoàn cảnh, có cùng nhu cầu

Để rồi họ lại nhận được sự hỗ trợ, tượng trợ, và cuối cùng là lợi ích cho mình Nhưvậy, nguyên tắc tự trợ giúp của mô hình HTX đã tạo ý thức tự lực cánh sinh củamỗi người, không trông chờ, ỷ lại vào sự giúp đỡ, bao cấp từ bên ngoài Đồng thờikhuyến khích ý thức sẵn sàng tương thân, tương ái, tương trợ lẫn nhau giữa cácthành viên Và nguyên tắc này được phát huy và áp dụng hiệu quả không chỉ trongnội bộ từng HTX mà cả trong cả toàn bộ khu vực kinh tế HTX Khi đó các HTXcùng ngành nghề hay cùng địa phương có thể cùng nhau hợp tác hỗ trợ để cạnhtranh tốt hơn, hoạt động hiệu quả hơn, đem lại lợi ích lớn hơn cho xã xiên củamình

2 Tự quản lý

Nguyên tắc thứ hai là nguyên tắc tự quản lí của các xã viên với tư cách làchủ sở hữu HTX Việc tự quản lí này được thực hiện thông qua Điều lệ HTX,thông qua các cơ quan bộ máy của HTX, như Đại hội xã viên, Ban kiểm soát, Banquản trị/Hội đồng quản trị của HTX Tất cả các xã viên đều có thể tham gia bầu

cử, ứng cử vào các cơ quan, vị trí của HTX, bất kể họ góp vốn nhiều hay ít vào

28

HTX Việc được tham gia hay giám sát của tất cả các xã viên HTX vào các quátrình ra quyết định của HTX là bảo đảm quan trọng cho HTX luôn theo sát địnhhướng, lợi ích của xã viên Nhà nước, chính quyền không tham gia góp vốn vàoHTX mà chỉ thực hiện chức năng quản lý Nhà nước theo qui định như đối với cácloại hình kinh doanh khác.

3 Tự chịu trách nhiệm

Xã viên HTX không chỉ là những khách hàng chính sử dụng dịch vụ, sảnphẩm của HTX mà họ còn có tư cách chủ sở của HTX Họ phải đồng chịu tráchnhiệm về sự tồn tại và duy trì hoạt động của HTX, về các nghĩa vụ đối với bênngoài của HTX Đó là nguyên tắc tự chịu trách nhiệm trong khuôn khổ vốn gópcủa HTX Nếu HTX hoạt động không tốt, thua lỗ thì xã viên không chỉ không cònđược hưởng dịch vụ sản phẩm từ HTX mà còn chịu thiệt hại, tổn thất về kinh tế,

về tài chính như đối với chủ sở hữu của bất kỳ loại hình doanh nghiệp nào khác

Trích phát biểu của Ông Huỳnh Nghĩa –Đại biểu Quốc hội thành phố Đà Nẵng tại phiên họp toàn thể kỳ họp thứ 3, Quốc hội Khóa XII ngày 19/06/2012

Qua nghiên cứu dự án Luật hợp tác xã (sửa đổi), tôi đề nghị sửa Luật và đáp ứng được 2 yêu cầu quan trọng như sau:

Một, Luật phải áp dụng chung cho tất cả các loại hình hợp tác xã trong mọi lĩnh vực, ngành nghề, địa bàn; hợp tác xã phải được bình đẳng như các loại hình doanh nghiệp khác

Hai, bảo đảm và phát huy tối đa tính tự nguyện, tự chủ, tự quyết, tự chịu trách nhiệm của hợp tác xã Giảm thiểu tối đa sự can thiệp và hoạt động tổ chức, quản lý hợp tác xã Trên tinh thần đó, tôi tham gia và làm rõ thêm 2 vấn đề sau đây:

Một, về định nghĩa bản chất hợp tác xã tại Điều 4 Nghị quyết Trung ương 5, khóa IX về kinh tế tập thể xác định rõ: "Hợp tác xã là loại hình doanh nghiệp được vay vốn bình đẳng như doanh nghiệp hoặc các thành phần kinh tế khác" Những giá trị phổ biến của hợp tác xã là tự trợ giúp, tự chịu trách nhiệm, dân chủ, công bằng và đoàn kết Như vậy, có thể thấy hợp tác xã không chỉ lấy lợi ích

kinh tế mà cả các lợi ích xã hội, lợi ích của các thành viên làm mục tiêu hoạt động của hợp tác xã được tổ chức theo giá trị và nguyên tắc của một tổ chức xã hội Lấy con người và lợi ích xã viên làm trung tâm, lấy đối nhân làm nguyên tắc

tổ chức và hoạt động

Tôi đề nghị cần phải dựa vào nội dung đã được đúc rút và khẳng định đó để

có những quy định thích hợp đối với các tổ chức và hoạt động của hợp tác xã Xác định rõ những đặc thù của hợp tác xã, quy định theo hướng hợp tác xã phải được bình đẳng như các loại hình doanh nghiệp khác…

II Ý nghĩa xã hội của hợp tác xã

1 Ý nghĩa xã hội của hợp tác xã

Mặc dù đối tượng xã viên tham gia hợp tác xã có thể ở mọi giai tầng khácnhau với những điều kiện kinh tế khác nhau nhưng, nhìn chung, hợp tác xã chủyếu vẫn được coi là tổ chức kinh tế của những người yếu thế trong xã hội Hợp tác

xã là công cụ hữu hiệu mà giới công nhân, nông dân, thợ thủ công và tiểu thươngthường sử dụng để giảm bớt yếu điểm và nâng cao vị thế cạnh tranh trên thịtrường Có thể nói rằng, các hoạt động kinh tế của hợp tác xã có xu hướng thiên vềviệc bảo vệ các đối tượng yếu thế, khu vực kinh tế kém phát triển trên thị trường

và đây chính là giá trị xã hội của hợp tác xã-một trong các loại hình tổ chức kinh

tế hoạt động trong nền kinh tế thị trường

Hoạt động của các HTX đã thực sự có tác dụng thúc đẩy kinh tế hộ pháttriển, tạo ra mối liên kết, hợp tác giữa các hộ xã viên trong HTX và giữa xãviên với các cơ sở sản xuất, kinh doanh nhỏ và vừa khác, góp phần gia tăngsản lượng hàng hóa nông, lâm, thuỷ sản, lương thực Các HTX, thông qua tổchức và hoạt động của mình, đã huy động có hiệu quả các nguồn lực của xãhội để mở rộng sản xuất, phát triển ngành nghề, chuyển dịch cơ cấu kinh tếtheo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đặc biệt trong nông nghiệp, nôngthôn

Không chỉ vậy, những đóng góp về mặt xã hội cũng có ý nghĩa hết sức

to lớn Với tính chất là tổ chức kinh tế - xã hội, các HTX đã tham gia tích

30

cực vào việc giải quyết các vấn đề xã hội, như: tạo việc làm, thu nhập chongười lao động (hiện nay, khu vực kinh tế hợp tác, HTX thu hút khoảng 12,5triệu xã viên, hộ xã viên, người lao động) đặc biệt là các đối tượng xã hội,góp phần giúp nhiều hộ thoát khỏi đói nghèo, ổn định đời sống.

Các HTX còn là nơi giáo dục ý thức cộng đồng, đề cao các giá trị vănhóa, đạo đức, phát huy tinh thần tương thân tương ái, đoàn kết, hỗ trợ giúp

đỡ nhau cùng làm giàu, góp phần xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc CácHTX ở các vùng, miền trong cả nước còn thể hiện rõ vai trò tích cực củamình trong việc góp phần ổn định chính trị, giữ gìn trật tự an ninh quốcphòng, tham gia củng cố hệ thống chính trị cơ sở

Nguồn: Liên minh hợp tác xã Việt Nam

2 Phương thức kinh doanh bằng hình thức hợp tác xã so với các

phương thức kinh doanh khác trên thị trường

Lợi thế của việc mua, bán quy mô lớn và lợi thế của việc độc quyền ở mộtmức độ nhất định là hai cơ sở kinh tế của mô hình tổ chức hợp tác xã Tuy nhiên,đây vẫn chưa phải là các yếu tố quyết định đến sự thành công trong kinh tế hợp tác

xã Trong nhiều trường hợp, cả hai yếu tố trên đều tồn tại nhưng lại không hề pháthuy được hiệu quả

Chúng ta hãy cùng xem xét trên ví dụ cụ thể ở Hợp tác xã Evergrowth Rõràng là việc mua chung các nguyên liệu đầu vào của hợp tác xã như cám, thuốc thú

y và cùng bán ra sản phẩm sữa bò cho các công ty sữa đã giảm đi nhiều chi phí,tăng lợi nhuận cho các xã viên khi họ nuôi bò lấy sữa Tuy nhiên, giả sử rằng quy

mô của hợp tác xã này là tương đối nhỏ với lượng xã viên không lớn (điển hìnhcho đa số các hợp tác xã đang tồn tại ở Việt Nam), trong khi đó số lượng các tổchức, cá nhân nuôi và cung ứng sữa bò cho các công ty sữa là rất nhiều Tronghoàn cảnh này, số lượng nguyên liệu đầu vào mà các xã viên tiêu thụ và thị phầncung cấp sữa của hợp tác xã cho công ty sữa chẳng đáng là bao Như vậy thì lợithế của việc mua chung, bán chung của các xã viên trong các hợp tác xã quy mônhỏ không đạt được hiệu quả như kỳ vọng Nếu như hợp tác xã này có quy mô lớnhơn, với số lượng đông đảo xã viên và nhu cầu mua chung, bán chung, tiêu dùngcũng lớn hơn thì sao? Nếu chỉ dựa vào nguyên lý thị phần-thị trường thì hợp tác xã

rõ ràng có tiềm năng để phát triển

Tuy nhiên, thực tế thì mô hình tổ chức hợp tác xã lại rất khó tận dụng đượclợi thế này để thành công Lý do nằm ở chỗ phương thức quản trị đặc trưng củahợp tác xã xuất phát từ nguyên tắc mọi xã viên đều có quyền ngang nhau trongviệc quyết định các hoạt động của hợp tác xã (dân chủ trực tiếp) Trong khi đó,kinh doanh lại là một nghề chuyên nghiệp đòi hỏi tài năng, kinh nghiệm, sự quyếtđoán và chấp nhận rủi ro Những yếu tố này sẽ rất khó được đáp ứng trong một tổchức được quản lý, điều hành theo phương thức dân chủ trực tiếp Để một tập thểđông đảo các xã viên cùng bàn bạc, thống nhất ý kiến và đưa ra quyết định kinhdoanh một cách đúng đắn, kịp thời không phải là điều dễ dàng Các xã viên cótrình độ, kinh nghiệm quản lý kinh doanh rất khác nhau, trong đó đa số là không

am hiểu hoạt động kinh doanh nên tất yếu các ý kiến biểu quyết thường dựa trêncảm tính, khó đạt được những quyết định kinh doanh có chất lượng Thời gian đểcác ý tưởng kinh doanh từ lúc được đưa ra đến khi triển khai trong thực tế cũngmất nhiều hơn, tốn kém hơn khi vấn đề đó được bàn tập thể, quyết định theo đa sốtrong hợp tác xã Trong khi đó, các doanh nghiệp hoạt động theo phương thức đốivốn lại có ưu thế hơn hẳn trong lĩnh vực quản trị Nguyên tắc chọn lọc của thịtrường làm cho vốn được tích tụ và nằm trong sự quản lý của những người thực sự

có khả năng phát huy cao nhất giá trị của đồng tiền Và như vậy, nếu như một tổchức kinh tế hoạt động trên quy mô lớn thì mô hình tổ chức hợp tác xã lại tỏ rakhông hiệu quả, yếu thế hơn so với mô hình tổ chức doanh nghiệp đối vốn và lợiích mang lại cho các xã viên cũng chưa thật sự thuyết phục được họ tham gia vàohợp tác xã quy mô lớn

Về lợi ích mang lại từ vị thế độc quyền trong hoạt động mua chung, bánchung của hợp tác xã, giả sử rằng các xã viên của hợp tác xã Evergrowth lập rahợp tác xã của họ với mục đích làm giảm đầu mối cung ứng nguyên liệu sữa trênthị trường nhằm tạo ra một vị trí độc quyền nhất định ở một mức độ nào đó Theophân tích ở phần trên, nếu như hợp tác xã này hoạt động với quy mô vừa và nhỏthì tầm ảnh hưởng của hoạt động mua, bán của hợp tác xã này chưa đủ lớn để tácđộng đến thị trường theo ý muốn của các xã viên Đối với các hợp tác xã quy môlớn, cung ứng và tiêu thụ lượng hàng hóa, sản phẩm đủ lớn để có thể áp đặt đượcđiều kiện cho thị trường thì yếu tố độc quyền mới phát huy được hiệu quả trongthực tế Tuy nhiên, để giữ được vị thế độc quyền thì các hợp tác xã này phải sửdụng chính sách giá cả hợp lý để hạn chế sự gia nhập thị trường của các đối thủcạnh tranh mới Nói cách khác, giá bán sữa của hợp tác xã này phải thấp hơn giá

32

bán sữa của các tổ chức kinh tế nhỏ và vừa khác hoạt động trong cùng lĩnh vực.

Để đạt được mục tiêu này, hệ thống quản trị trong hợp tác xã phải rất tốt và đây lại

là khó khăn rất khó vượt qua đối với các hợp tác xã muốn phát triển trên quy môlớn Có thể thấy rằng, cho dù hợp tác xã bò sữa này có thể đạt được vị thế như thếnào đi chăng nữa trên thị trường, thì các tổ chức kinh tế hoạt động trên phươngthức quản trị khác với hợp tác xã cũng có thể đạt được thành công tương tự thôngqua hoạt động mua sỉ, bán sỉ của họ Và như vậy, yếu tố độc quyền cũng khôngphải là cơ sở kinh tế cho sự phát triển của hợp tác xã

Một câu hỏi đặt ra là, nếu không phải vì lợi ích từ việc mua chung, bánchung hay độc quyền ở một mức độ nhất định thì sự thành công trong hoạt độngcủa hợp tác xã được đảm bảo từ yếu tố nào? Xuất phát từ bản chất “lưỡng tính”của mô hình hợp tác xã, vừa mang tính chất của một hiệp hội xã hội, vừa mangtính chất của một doanh nghiệp hoạt động kinh doanh, các nhà nghiên cứu đãchứng minh hợp tác xã có một loại tài sản rất đặc thù không có được ở các mô

hình kinh doanh khác, đó là sự tin cậy lẫn nhau giữa các xã viên

Để quan hệ kinh doanh phụ thuộc lẫn nhau mang tính nội bộ giữa hợp tác xã

và các xã viên phát triển bền vững thì tài sản “sự tin cậy” của hợp tác xã là mộtyếu tố kết nối không thể thiếu Mỗi xã viên phải cảm thấy được anh ta có thể tintưởng vào tổ chức nơi mà hiệu quả hoạt động kinh tế của anh ta phụ thuộc phầnlớn vào việc cung cấp dịch vụ của hợp tác xã Để làm được điều đó, tổ chức vàhoạt động của hợp tác xã phải đảm bảo nguyên tắc hợp tác xã không được lợi dụng

vị thế của mình để làm tổn hại đến lợi ích kinh tế của các xã viên Bên cạnh đó,giữa các xã viên phải có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, hiểu biết về điều kiện hoàncảnh sống của nhau Qua đó, các xã viên mới biết được nhu cầu của nhau tronghoạt động kinh tế để từ đó thống nhất được nhu cầu chung cùng thực hiện thôngqua hợp tác xã Nguyên lý này có thể được nhìn nhận rất rõ trong tổ chức và hoạtđộng của các Quỹ tín dụng nhân dân Sự thành công của mô hình này nằm ở chỗhoạt động của Quỹ tín dụng nhân dân được thực hiện trong nội bộ các xã viên cóquan hệ khăng khít với nhau về cả kinh tế và đời sống hàng ngày Xã viên vừa làngười đi vay, lại vừa là người cho vay Do đã có sẵn hiểu biết về nhau nên việcquyết định cho vay sẽ có thủ tục đơn giản và đạt hiệu quả tín dụng cao hơn nhiều

so với việc vay vốn ở các ngân hàng thương mại Vì vậy, có thể nhận định rằng,

tài sản “sự tin cậy” là một trong những nhân tố quyết định sự thành công của môhình hợp tác xã.

Từ những nhận định ở trên, chúng tôi cho rằng mô hình hợp tác xã chỉ phùhợp với một số ngành, lĩnh vực nhất định, như đã phân tích, đồng thời cũng chỉphù hợp với phạm vi quy mô hoạt động nhỏ, trên một địa bàn nhất định và giữanhững cá nhân có mối quan hệ tương đối chặt chẽ với nhau như đã phân tích ởphần 2 bài viết này Với hợp tác xã, bản chất trợ giúp lẫn nhau của các đối tượngyếu thế trên thương trường thì chỉ có thể trong quy mô nhỏ, phạm vi hẹp ở một sốlĩnh vực mà kinh tế hộ gia đình, kinh tế nông nghiệp tập trung mà thôi Bởi vì, đốitượng yếu thế thì hoạt động kinh tế của họ cũng chỉ diễn ra ở trong phạm vi nhỏ vàhẹp, do đó các dịch vụ mà hợp tác xã mang lại cho họ cũng chỉ diễn ra trong phạm

vi đó

Thực tế đối với các hợp tác xã quy mô lớn, ví dụ như Sài Gòn Co-op, các xãviên là các hợp tác xã lớn, có vị thế và tài sản chứ không còn là đối tượng yếu thếcần quan tâm nữa Đặc biệt là, một trong những đặc điểm của hợp tác xã như đãnói ở trên là tính độc quyền Trong phạm vi nhỏ, hẹp của kinh tế hộ gia đình thìtính độc quyền của hoạt động dịch vụ của hợp tác xã có ý nghĩa tránh sự chèn épcủa đối tác, bảo vệ quyền lợi chính đáng cho xã viên Tuy nhiên, nếu hợp tác xã,liên hiệp hợp tác xã đã phát triển ở quy mô lớn, phạm vi hoạt động rộng và đã cókhả năng áp đặt điều kiện lên các đối tác thì đặc tính độc quyền trong hoạt độngcủa các HTX này lại không còn mang tính hợp lý nữa mà lúc này lại đặt ra vấn đềhành vi độc quyền đó, ngược lại mang đến những tác động tiêu cực cho thị trường,hạn chế cạnh tranh và làm ảnh hưởng đến quyền lợi của người tiêu dùng Bên cạnh

đó, như đã lập luận ở trên, mô hình hợp tác xã sẽ rất khó thành công khi mở rộngphạm vi kinh doanh và hoạt động cũng như mở rộng đối tượng tham gia làm xãviên Một khi hợp tác xã đã mở rộng đến một mức độ nào đó, muốn phát triểnthêm nữa buộc nó phải tự thay đổi, không còn giữ được đúng bản chất và phươngthức hợp tác, quản trị theo mô hình hợp tác xã đúng nghĩa nữa

Do đó, chính sách phát triển hợp tác xã của Nhà nước cần phải có nhữngđiều chỉnh thích hợp để đảm bảo việc động viên, phát triển những tổ chức kinh tếthực sự mang bản chất của hợp tác xã, bảo vệ và giúp đỡ đối tượng yếu thế trong

xã hội, tránh việc các tổ chức kinh tế thuần túy hoạt động kinh doanh vì mục đích

34

lợi nhuận nhưng lại hoạt động dưới hình thức hợp tác xã và hưởng những ưu đãi,

hỗ trợ của nhà nước

III Vai trò của hợp tác xã trong phát triển nền kinh tế thị trường

1 Đóng góp của HTX vào nền kinh tế

Theo số liệu do Bộ Kế hoạch và Đầu tư công bố và sử dụng trong thuyếtminh dự án Luật HTX, với khoảng 19.000 HTX (bao gồm cả hơn 4000 HTXkhông hoạt động) thì đóng góp GDP của kinh tế HTX ngày càng giảm sút qua cácnăm, và chỉ đạt khoảng 5,2% đến 5,45% trong các năm gần đây Trong khi đó,cũng theo số liệu và báo cáo mà cơ quan này sử dụng, kinh tế tư nhân, bao gồmkinh tế cá thể, các doanh nghiệp nhỏ và vừa, tập đoàn tư nhân đóng góp tới 40%GDP, số lượng các doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp nhỏ và vừa, các tập đoàn

tư nhân đã lên tới hơn 600.000 doanh nghiệp Như vậy, có thể dễ dàng nhận thấyvới 19.000 HTX đóng góp 5,3% GDP thì không thể nói rằng đóng góp này là quá

ít Ta chỉ cần làm một phép tính đơn giản để so sánh con số 19.000 HTX đóng góp5,3% GDP với 600.000 doanh nghiệp đóng góp 40% Tuy 5,3% GDP là một con

số nhỏ so với 40%, nhưng 19.000 HTX còn nhỏ hơn rất nhiều so với 600.000doanh nghiệp Hãy thử hình dung, nếu số lượng HTX tăng gấp 10 lần tức là190.000 HTX (vẫn ít hơn nhiều so với 600.000 doanh nghiệp), số HTX này sẽđóng góp tới 36,8% GDP, còn lớn hơn đóng góp của các doanh nghiệp trên Điều

đó rõ ràng cho thấy những đóng góp của các HTX vào nền kinh tế của chúng tađáng kể như thế nào

HTX không chỉ tham gia trực tiếp vào GDP mà còn tham gia gián tiếp vào

sự nghiệp phát triển kinh tế Thật vậy, với gần 10 triệu xã viên trong đó có tới 6triệu xã viên là hộ gia đình nông dân, nông nghiệp, nông thôn thì kinh tế của xãviên chưa hề được tính vào đóng góp GDP của khu vực HTX Các HTX chủ yếu

là cung cấp sản phẩm, dịch vụ hỗ trợ cho xã viên, kinh tế HTX không thay thếkinh tế cá thể, kinh tể hộ mà chỉ giúp họ hoạt động hiệu quả hơn Và hiệu quả của

xã viên, kinh tế hộ lại tính vào đóng góp GDP của khu vực kinh tế cá thể và tưnhân

2 Đóng góp của HTX vào công tác gìn giữ an ninh và phát triển xã hội

HTX đóng góp rất lớn vào phát triển xã hội, đặc biệt khu vực nông thôn,góp phần giữ gìn ổn định xã hội ở nông thôn, góp phần quan trọng xây dựng nôngthôn mới Đó là những đóng góp và ý nghĩa xã hội rất lớn và quan trọng của HTX

mà các con số thông kê về GDP, về tăng trưởng kinh tế không thể nói thay được.Nhiều hoạt động của HTX có giá trị kinh tế không cao nhưng có ý nghĩa và vai trò

xã hội rất lớn như các HTX môi trường, HTX nước sạch, HTX lâm nghiệp, trồngrừng, … Hay như các HTX thủy hải sản còn có vai trò đặc biệt quan trọng việcthực hiện đường lối phát triển kinh tế biển, góp phần vào bảo vệ chủ quyển biển vàhải đảo của Đảng và Nhà nước,

36

PHẦN BA: QUYỀN TỰ CHỦ CỦA HTX, NHỮNG HẠN CHẾ CỦA DỰ THẢO LUẬT HTX (SỬA ĐỔI) VÀ ĐỘNG LỰC PHÁT TRIỂN CỦA HTX

TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

I Quyền tự chủ của HTX

Theo Luật HTX năm 2003 và dự thảo Luật HTX, HTX được công nhậnbình đẳng với các loại hình doanh nghiệp khác trên thị trường Mặt khác, xét vềmặt sở hữu, HTX thuộc về sở hữu của nhóm các thành viên góp vốn Nên lưu ýrằng, trong đó không hề có sự góp vốn của Nhà nước hay chính quyền Vì vậy,khác với HTX kiểu cũ của nền kinh tế kế hoạch bao cấp trước kia, HTX kiểu mớingày nay cần có sự tự chủ thực sự cả về mặt pháp lí cũng như trên thực tế Điều đócũng đúng với các nguyên tắc HTX là tự nguyện, tự trợ giúp, tự chủ, tự quản lý và

tự chịu trách nhiệm

Hợp tác xã: hành chính hay doanh nghiệp?

Ông Nguyễn Đình Cung, Viện Nghiên cứu kinh tế TW

Trước hết, HTX phải được khẳng định là một trong nhiều loại hìnhdoanh nghiệp, một trong nhiều hình thức tổ chức kinh doanh của kinh tế thịtrường với những đặc điểm, lợi và bất lợi của nó Xét về sở hữu thì HTXthuộc sở hữu tư nhân, của những thành viên

Vì vậy, HTX cũng như loại hình doanh nghiệp khác tồn tại độc lập,tách biệt không chỉ với các pháp nhân khác mà còn tách biệt cả với các cấpchính quyền

Trong xây dựng và thực thi luật pháp, chính sách HTX cũng phảiđược đối xử bình đẳng; có nghĩa là không dành ưu đãi khác (nhiều hơn hoặc

ít hơn trên tất cả các mặt: chính trị, tinh thần, kinh tế và xã hội) và riêng biệtcho HTX, xã viên và những người làm việc trong HTX, đồng thời HTXcũng như loại hình doanh nghiệp khác không bị các cấp chính quyền “công

cụ hóa” thành bộ phận và thực hiện các chức năng của các cấp chính quyền.Trường hợp có yêu cầu trợ giúp HTX thì đặt nó trong chương trình trợ giúpdoanh nghiệp vừa và nhỏ

Tóm lại, HTX cần được đối xử công bằng, bình đẳng, phải cạnh tranh

để tồn tại và phát triển trong cơ chế thị trường Dù có khác nhau về nguyêntắc tổ chức, nhưng hiệu quả và năng lực cạnh tranh vẫn là yếu tố quyết địnhthành - bại của HTX Cuối cùng, trong xây dựng luật về HTX, cần phải đadạng hóa loại hình HTX; đồng thời áp dụng linh hoạt và có chọn lọc cácnguyên tắc cơ bản của HTX cho phù hợp với điều kiện cụ thể về kinh tế,chính trị, xã hội, lịch sử và xã hội của nước ta Cũng như hầu hết các nướckhác, không phải những nguyên tắc cơ bản của HTX đều phải được áp dụngnguyên vẹn và không thay đổi

Nguồn: Báo Tuổi trẻ 11/2003

HTX có đăng ký kinh doanh, có vốn điều lệ và thực hiện đầy đủ các nghĩa

vụ như các doanh nghiệp khác: đóng thuế môn bài và các nghĩa vụ thuế khác, tuânthủ các qui định về kinh doanh có điều kiện, chế độ báo cáo, tài chính, hạch toán-

kế toán như các doanh nghiệp nhỏ và vừa khác HTX là của tập thể những ngườigóp vốn, họ chịu rủi ro trong phần góp vốn của mình, Hoạt động có lãi thì đượcchia, lỗ phải chịu và cuối cùng cũng phải tuân theo cùng chung các qui định củaLuật phá sản như các loại hình doanh nghiệp khác

Bên cạnh các nghĩa vụ, HTX cũng có đầy đủ các quyền kinh doanh như cácdoanh nghiệp khác Và điều này đã được thể hiện khá đầy đủ trong Luật HTX hiệnhành Tuy nhiên, trong dự thảo Luật HTX (sửa đổi) trình Quốc hội khóa XIII, đã

có rất nhiều hạn chế, ràng buộc đối với HTX gây khó khăn cho HTX, kìm hãmkhả năng cạnh tranh và phát triển của các HTX

Phần tiếp theo, chúng tôi sẽ trình bày rõ hơn các hạn chế và tác động tiêucực của dự thảo Luật đối với quyền tự chủ của HTX

II Những hạn chế của dự thảo Luật HTX sửa đối đối với quyền tự chủ của HTX

1 Trên thực tế Dự thảo Luật HTX có vô hiệu hóa Điều lệ HTX?

Luật HTX hiện hành là Luật khung, quy định về tổ chức và hoạt động củaHTX, tương tự như Luật doanh nghiệp là luật khung quy định cho một số loại hìnhdoanh nghiệp khác (như công ty tư nhân, công ty TNHH, công ty cổ phần,…).Những qui định quá chặt chẽ, quá cụ thể mang tính hạn chế HTX (như hạn chế

38