Thi pháp văn xuôi tự sự trong truyện viết cho thiếu nhi của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng.

1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- NGUYỄN HỮU NHẤT THI PHÁP VĂN XUÔI TỰ SỰ TRONG TRUYỆN VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA NHÀ VĂN NGUYỄN HUY TƯỞNG LUẬN VĂN

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN HỮU NHẤT

THI PHÁP VĂN XUÔI TỰ SỰ TRONG TRUYỆN VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA NHÀ VĂN NGUYỄN HUY TƯỞNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Hà Nội - 2016

2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN HỮU NHẤT

THI PHÁP VĂN XUÔI TỰ SỰ TRONG TRUYỆN VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA NHÀ VĂN NGUYỄN HUY TƯỞNG

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Lý luận Văn học

Mã số: 60.22.01.20

Người hướng dẫn khoa học: PGS, TS Phạm Thành Hưng

Hà Nội - 2016

1

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU……….…

1 Lý do chọn đề tài……

2 Lịch sử vấn đề………

3 Đối tượng, mục đích, phạm vi nghiên cứu………

4 Phương pháp nghiên cứu………

5 Cấu trúc của luận văn………

Chương 1: KHÁI LƯỢC VỀ THI PHÁP VĂN XUÔI TỰ SỰ VÀ MẢNG TRUYỆN VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA NGUYỄN HUY TƯỞNG………

1.1 Khái lược về thi pháp văn xuôi tự sự của Nguyễn Huy Tưởng………

1.1.1 Khái lược về thi pháp học ………

1.1.2 Thi pháp truyện kể cho thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng

1.2 Truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng………

1.2.1 Vài nét về nhà văn Nguyễn Huy Tưởng…… ………

1.2.2 Truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng trong dòng chảy văn học thiếu nhi……… ………

Chương 2: THI PHÁP NHÂN VẬT VÀ TỔ CHỨC CỐT TRUYỆN… 2.1 Thi pháp nhân vật…….……… …

2.1.1 Khái niệm nhân vật……….………

2.1.2 Nhân vật trong truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng… ………

2.1.2.1 Nhân vật thiếu nhi…….………

2.1.2.2 Nhân vật anh hùng………

2.1.2.3 Nhân vật từ thế giới loài vật…….……… …

3

3

4

8

9

10

11

11

11

13

15

15

20

24

24

24

25

26

30

37

2

2.1.3 Một số biện pháp khắc họa nhân vật: ………… ……

2.1.3.1 Khắc họa nhân vật qua hành động và xung đột… 2.1.3.2 Khắc họa nhân vật qua ngoại hình……… 2.1.3.3 Khắc họa nhân vật bằng mô tả và phân tích tâm lý……… 2.2 Tổ chức cốt truyện……… ………

2.2.1 Khái niệm cốt truyện……… ……… 2.2.2 Nghệ thuật tổ chức cốt truyện của Nguyễn Huy

Tưởng……….… Chương 3: NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ NGÔN NGỮ TRUYỆN KỂ.…

3.1 Người kể chuyện…… ……….………… 3.1.1 Khái lược về người kể chuyện………… ……….…

3.1.1.1 Điểm nhìn trần thuật trong truyện thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng…… ………

3.1.1.2 Mối quan hệ giữa người kể chuyện và điểm nhìn trần thuật trong truyện thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng……….… 3.1.2 Người kể trong truyện của Nguyễn Huy Tưởng… …

3.1.2.1 Người kể chuyện lịch sử……… 3.1.2.2 Người kể chuyện hướng đạo……… 3.2 Ngôn ngữ kể chuyện của Nguyễn Huy Tưởng…… ………

3.2.1 Khái lược ngôn ngữ kể chuyện……… ……

3.2.2 Ngôn ngữ truyện thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng…

KẾT LUẬN……….……….… TÀI LIỆU THAM KHẢO………

40

40

43

45

50

50

51

57

57

57

58

60

63

63

74

79

79

80

88

91

3

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Với một di sản văn học phong phú, trải rộng trên khá nhiều lĩnh vực, Nguyễn Huy Tưởng xứng đáng là một đại diện xuất sắc của nền văn học Việt Nam hiện đại Ông viết truyện ngắn, tiểu thuyết, soạn kịch, cả kịch bản sân khấu lẫn kịch bản phim Ở lĩnh vực nào ông cũng đạt được những thành công nhất định Với những đóng góp sáng tạo của mình, Nguyễn Huy Tưởng đã và đang ngày càng thu hút được sự chú ý, tìm hiểu, lí giải, đánh giá không chỉ trong giới nghiên cứu văn học nghệ thuật trong nước, mà cả ở nước ngoài Nguyễn Huy Tưởng là nhà văn đã dành trọn đời để sáng tác về các đề tài lịch

sử, kháng chiến, về thủ đô Hà Nội, nhưng sẽ là thiếu sót nếu không nói đến mảng văn chương mà nhà văn đã dành tâm huyết để viết cho tuổi thơ như:

Tìm mẹ, Hai bàn tay chiến sĩ, Cô bé gan dạ, đặc biệt là những truyện lịch sử như: An Dương Vương xây thành Ốc, Kể chuyện Quang Trung, Lá cờ thêu sáu chữ vàng… đã góp phần tạo lập một “văn hiệu” thực sự đáng kính trọng

mang tên ông

Ở mảng đề tài lịch sử trong các truyện viết cho thiếu nhi, Nguyễn Huy Tưởng đã hướng các em vào những thời kỳ hào hùng, trọng đại trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc, mà ở đấy những người anh hùng đã viết nên những bản anh hùng ca chói lọi, vang vọng mãi non sông Việt Nam Dù đấy

là những câu chuyện kể về những người anh hùng thời kỳ trung cận đại như: Quang Trung, Trần Quốc Toản, hay là thời kỳ cổ đại như An Dương Vương

… Tất cả hiện vẫn không thể nào phai mờ trong ký ức của người dân đất Việt

Việc nghiên cứu về con người, sự nghiệp và những sáng tác của ông đã

có khá nhiều các công trình nghiên cứu Ở đây chúng tôi có thể kể đến một số tác giả như: Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Phong Lê, Bích Thu, Tôn Thảo Miên… hay những nhà văn nổi tiếng nhận xét về các tác phẩm của Ông như

4

Nguyễn Tuân, Tô Hoài, Nguyên Hồng, Nguyên Ngọc… Qua các công trình nghiên cứu và bài viết phê bình đó chúng ta thấy được những thành quả và đóng góp của Nguyễn Huy Tưởng đối với nền văn học nước nhà qua các tác phẩm kịch, tiểu thuyết đặc biệt là truyện viết cho thiếu nhi Mặc dù vậy, cho đến nay chưa có công trình nghiên cứu chuyên biệt nào đi sâu vào tìm hiểu đầy đủ toàn diện về thi pháp văn xuôi tự sự của Nguyễn Huy Tưởng trong truyện viết cho thiếu nhi Để làm rõ những đặc điểm nổi bật trong thi pháp

văn xuôi tự sự của ông, xuất phát từ thực tế, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Thi pháp văn xuôi tự sự trong truyện viết cho thiếu nhi của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng” Với đề tài này, thông qua sự lý giải những thành công của văn

xuôi thiếu nhi Nguyễn Huy Tưởng từ bình diện thi pháp tự sự, chúng tôi có

kỳ vọng được góp một phần nhỏ vào việc đánh giá chung và khẳng định tài năng cùng những đóng góp của nhà văn trong nền văn học Việt Nam hiện đại

2 Lịch sử vấn đề

Nguyễn Huy Tưởng được dư luận công chúng quan tâm như một tài

năng nghệ thuật ngay từ trước cách mạng tháng Tám, khi ông cho ra đời Vũ Như Tô, An Tư công chúa Tuy nhiên, công trình nghiên cứu thực thụ về Nguyễn Huy Tưởng phải được tính từ chuyên luận Nguyễn Huy Tưởng (1912-1960) của nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ và Hà Minh Đức, xuất bản năm 1966

Trong công trình này các tác giả đã dành trọn chương Một để khảo sát sự chuyển biến tư tưởng, con đường đến với văn chương và những bước đường sáng tạo nghệ thuật của nhà văn từ một thanh niên yêu nước phấn đấu trở thành một nhà văn cộng sản trên mặt trận văn nghệ “Con đường đi của anh không phải là thẳng tắp, dễ dãi Có lúc anh bi quan, dao động, có lúc lòng tin của anh bị lung lay nhưng nói chung con người đôn hậu, trung thực và đầy ý thức trách nhiệm đó luôn luôn hướng về chân lý, hướng về Đảng Ngòi bút của anh lúc nào cũng đứng ở hàng đầu của cuộc chiến đấu cách mạng” [2, tr

5

21] Điều đáng ghi nhận trong công trình nghiên cứu này là các tác giả đã có

sự khảo sát kỹ về tư liệu, gắn tác phẩm với bối cảnh thời đại, trong hoàn cảnh sáng tác cụ thể để thấy được ý nghĩa xã hội, tính thời sự và những hiệu ứng tích cực trong sáng tác của Nguyễn Huy Tưởng Dựa trên nguyên lý và phương pháp nghiên cứu theo quan điểm Mácxít, nghiêng về đánh giá, thẩm bình những giá trị nội dung với những mô típ, kết cấu quen thuộc như: Hoàn cảnh sáng tác, hình ảnh thời đại, thành công và một vài tồn tại, tinh thần dân tộc trong tác phẩm, vai trò của quần chúng và cá nhân trong lịch sử, vài nét về nghệ thuật…các tác giả chuyên luận đã đi sâu phân tích nội dung xã hội của tác phẩm trong sự tương quan, gắn kết với hiện thực cuộc sống Tuy nhiên chúng tôi thấy trong chuyên luận đầu tay, có tính khai phá đầu tiên này, hai nhà nghiên cứu còn thiên về miêu tả lại tác phẩm, tường thuật diễn biến cốt truyện mà chưa đi sâu tìm hiểu những giá trị nghệ thuật, những nét đặc sắc của một cây bút tài hoa

Với độ lùi của thời gian, sự thông thoáng, đổi mới trong tư duy đánh giá, nhìn nhận các hiện tượng văn học thời kỳ trước đổi mới, những vấn đề đặt ra trong sáng tác của Nguyễn Huy Tưởng tiếp tục trở thành đề tài được bàn luận, nghiên cứu trên các diễn đàn khoa học với các bài viết công phu nhiều phát hiện mới của các nhà nghiên cứu Phong Lê, Hà Minh Đức, Bích Thu, Tôn Thảo Miên, Đỗ Đức Hiểu, Phạm Vĩnh Cư, Trần Đăng Suyền, Nguyên Ngọc, Tô Hoài, Nguyễn Minh Châu… Bên cạnh đó là các Hội thảo khoa học về cuộc đời, sự nghiệp Nguyễn Huy Tưởng thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu, phê bình đã đưa ra những đánh giá khách quan nhằm khẳng định vai trò, vị thế văn chương Nguyễn Huy Tưởng đối với sự phát triển của văn chương dân tộc

Năm 1996, bộ sách Nguyễn Huy Tưởng toàn tập do Nhà xuất bản Văn

học ấn hành, ra mắt bạn đọc, đã cung cấp một cách tương đối đầy đủ các tác

6

phẩm của nhà văn trên tất cả các thể loại, giúp người đọc có điều kiện thuận lợi khi tiếp cận văn nghiệp Nguyễn Huy Tưởng

Năm 2006, bộ ba Nhật ký Nguyễn Huy Tưởng được Nhà xuất bản

Thanh niên xuất bản đã giúp người đọc có những hình dung rõ hơn về quá trình lao động nghệ thuật miệt mài và những khát vọng lớn của nhà văn muốn cống hiến cho văn học dân tộc Đây là tập nhật ký được nhà văn cần mẫn ghi chép trong suốt những năm cầm bút, bắt đầu từ ngày 02/11/1930 khi ông còn

là cậu học sinh trường Bonnal - Hải Phòng và kết thúc ngày 21/06/1960 với những dòng cuối được ghi chép ngay trên giường bệnh Bệnh viện Việt - Xô chỉ ít hôm trước khi nhà văn qua đời Tập nhật ký đã “thâu tóm, phản ánh toàn bộ sự nghiệp văn chương và cách mạng của ông, bắt đầu từ việc tìm đường cho đến khi đã trở thành một nhà văn chuyên nghiệp, một chiến sĩ của Đảng hoạt động trên lĩnh vực văn nghệ, với tất cả những đam mê và khát khao sáng tạo, những thành tựu đã đạt được và cả những hẫng hụt của một nhà văn không bao giờ bằng lòng với mình, những phơi phới lạc quan và những băn khoăn, trăn trở của một người cả nghĩ” [20, tr 6]

Tiêu biểu như cuốn Nguyễn Huy Tưởng về tác gia, tác phẩm (Bích Thu, Tôn Thảo Miên tuyển chọn giới thiệu); Nguyễn Huy Tưởng khát vọng một đời văn (Phương Ngân tuyển chọn và biên soạn)… Và đặc biệt phải kể

tới những công trình do Nguyễn Huy Thắng - con trai nhà văn, người đã dành nhiều thời gian nghiên cứu, tìm hiểu về những trước tác của cha mình, về những tâm sự, suy nghĩ khó nói của ông với mong muốn khắc họa một cách chân thực, rõ nét gương mặt nhà văn, nhà văn hóa Nguyễn Huy Tưởng trong cuộc sống đời thường và trong sáng tạo văn chương Đó là các ấn phẩm có giá

trị như: Nguyễn Huy Tưởng trong vầng sáng hồi nhớ; Nguyễn Huy Tưởng trước khi là nhà văn; Nguyễn Huy Tưởng với người thân; Nguyễn Huy Tưởng văn và người…

7

Gần đây cuốn Nguyễn Huy Tưởng một nhà văn Hà Nội (Nxb Hà Nội, 2011) ra mắt bạn đọc nhân dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội và 50

năm ngày mất nhà văn Cuốn sách tập hợp những bài viết, bài tham luận của

các học giả, các nhà nghiên cứu trong Hội thảo khoa học “Nguyễn Huy Tưởng với Hà Nội” (do Hội Nhà văn, Viện Văn học và Nhà xuất bản Kim Đồng tổ

chức) đã nhấn mạnh đến những đóng góp và cống hiến to lớn của Nguyễn

Huy Tưởng - người nối dài những vẻ đẹp của Thăng Long, của Hà Nội dấu xưa Cuốn sách giới thiệu nhiều bài viết hay của các nhà nghiên cứu như: Nguyễn Huy Tưởng, một nhà văn Hà Nội (Phạm Xuân Nguyên), Thăng Long

- Hà Nội trong kịch và truyện của Nguyễn Huy Tưởng (Phong Lê), Cốt cách của một người viết sử (Dương Trung Quốc), Nhà văn Nguyễn Huy Tưởng với tuổi thơ Hà Nội (Lê Phương Liên)… Những nhận định, đánh giá của các nhà

nghiên cứu đã nói lên tầm vóc và những đóng góp của “một nhà văn Hà Nội”, người đã mang đến cho đất kinh kỳ những trang văn hay nhất đời mình

“Nguyễn Huy Tưởng vĩnh biệt Hà Nội khi thành phố Thủ đô vào tuổi chín trăm năm mươi Ông đã viết nhiều về Thăng Long - Hà Nội, nhưng hình như điều sâu xa nhất ông vẫn chưa nói hết, nói trọn, nói xong Ông ra đi mang theo tất cả những trăn trở và ước vọng của một người con Hà Nội, một con người Hà Nội và một nhà văn Hà Nội cho xứ kinh kỳ - kẻ chợ đẹp hơn lên, văn hóa hơn lên, phong phú hơn lên, cả trên mặt đất và trong hồn người Tưởng như bất cứ cái gì đụng đến Hà Nội hôm qua, hôm nay, và ngày mai, vẫn khiến ông xúc động và lo lắng, dù đã tan vào cõi thinh không nửa thế kỷ nay Và những con chữ trên trang viết của ông về Hà Nội, cho Hà Nội, vì Hà Nội đọc lên dịp nghìn năm Thăng Long vẫn thấy động cựa, xôn xao Trên tất

cả, Nguyễn Huy Tưởng yêu Hà Nội, yêu những con người dám sống và chết cho Hà Nội.” [17, tr 204]

8

Ở mỗi công trình nghiên cứu các tác giả đã đề cập đến những khía cạnh tiêu biểu, nổi bật trong những tác phẩm cụ thể, đồng thời có sự đối sánh với tác phẩm của tác giả khác cùng viết về một thể loại để chỉ ra những nét đặc trưng riêng và sự thành công trong sáng tác của Nguyễn Huy Tưởng ở hai bình diện nội dung tư tưởng và bút pháp nghệ thuật

Ngoài các công trình nghiên cứu được xuất bản còn có những luận văn thạc sĩ về sáng tác Nguyễn Huy Tưởng đã bảo vệ thành công gần đây như:

“Thể tài lịch sử - dân tộc trong sáng tác của Nguyễn Huy Tưởng” (Trần Thị Hồng Minh, Đại học Sư phạm Hà Nội, 2011); “Mạch lạc trong văn bản kịch

Vũ Như Tô của Nguyễn Huy Tưởng” ( Đỗ Thị Bích Phượng, Đại học Sư phạm Hà Nội, 2011); “Điểm nhìn trong kịch Vũ Như Tô của Nguyễn Huy

Tưởng” (Bùi Thị Tú, Đại học Sư phạm Hà Nội, 2012)… Ở mỗi công trình nghiên cứu các tác giả đã đề cập đến những khía cạnh tiêu biểu, nổi bật trong những tác phẩm cụ thể

Tuy nhiên vấn đề thi pháp tự sự trong truyện thiếu nhi Nguyễn Huy Tưởng vẫn để bỏ ngỏ, như là vùng đất trống mà chúng tôi hy vọng mình có thể góp được một tiếng nói riêng

3 Đối tượng, mục đích, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu:

Luận văn sẽ hướng trọng tâm vào tìm hiểu thi pháp văn xuôi tự sự

truyện thiếu nhi như: Cô bé gan dạ, Chiếc bánh chưng, Truyện Tấm Cám, Tìm mẹ, Thằng Quấy, Con cóc là cậu ông Giời, Con chim Trĩ lông trắng, An Dương Vương xây thành Ốc, Hai bàn tay chiến sĩ, Điện Biên Phủ của chúng

em, Kể chuyện Quang Trung, Lá cờ thêu sáu chữ vàng viết cho thiếu nhi để

thấy được tài năng của nhà văn qua bình diện thi pháp tự sự như: người kể chuyện, ngôn ngữ kể, tổ chức cốt truyện và hệ thống nhân vật Cùng với khảo sát 12 truyện nêu trên, ở đây chúng tôi còn khảo sát nhật ký của ông để làm rõ

9

hơn quan điểm, nghệ thuật truyện viết cho thiếu nhi mà ông đã dành cho độc giả trẻ

3.2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:

Với đề tài đã chọn, luận văn của chúng tôi nhằm đem lại cách nhìn hệ thống, chỉ ra những đặc điểm riêng biệt về các truyện ngắn viết cho thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng trong dòng chảy văn học viết cho thiếu nhi nói chung của nước ta Đồng thời, qua nghiên cứu truyện viết cho thiếu nhi của ông chúng tôi cũng thử nghiệm vận dụng lý thuyết thi pháp văn xuôi tự sự vào nghiên cứu một hiện tượng văn học cụ thể

3.3 Phạm vi nghiên cứu:

- Phạm vi kiến thức: Vận dụng lý thuyết tự sự học và các phương pháp nghiên cứu cụ thể để làm rõ vấn đề về thi pháp văn xuôi tự sự như người kể chuyện, nghệ thuật xây dựng nhân vật, tổ chức cốt truyện và ngôn ngữ kể trong văn xuôi mảng đề tài viết cho thiếu nhi của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng Đề tài được thực hiện cũng là dịp chúng tôi củng cố thêm kiến thức văn học sử về văn học Việt Nam hiện đại

- Phạm vi tư liệu: Thực hiện đề tài Thi pháp văn xuôi tự sự trong truyện viết cho thiếu nhi của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng chúng tôi tập trung khảo sát :

+ Những truyện hay viết cho thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng – sách

xuất bản tại Nxb Kim Đồng, năm 2013;

+ Nguyễn Huy Tưởng tuyển tập, Nxb Văn học; năm 2012

+ Nhật ký Nguyễn Huy Tưởng, 3 tập, Nxb Thanh niên; 2016

4 Phương pháp nghiên cứu

Căn cứ vào đối tượng nghiên cứu đã được xác định, đề tài sử dụng phương pháp tiếp cận thi pháp học và lý thuyết tự sự học Ngoài ra, cũng như mọi luận văn chuyên ngành lý luận văn học khác, chúng tôi không thể không