Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ 1945 – 1954 trường trung học phổ thông tỉnh Nam Định

LỜI CẢM ƠN Trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, em đã nhận được sự quan tâm giúp đỡ tận tình của các thầy cô giáo khoa Lịch sử, trường Đại học Giáo dục – Đại học Q

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ NGOAN

SỬ DỤNG TÀI LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM THỜI KỲ 1945 – 1954 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH NAM ĐỊNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

HÀ NỘI – 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ NGOAN

SỬ DỤNG TÀI LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM THỜI KỲ 1945 – 1954 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH NAM ĐỊNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ CHUYÊN NGÀNH: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

BỘ MÔN LỊCH SỬ

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS.TRỊNH ĐÌNH TÙNG

HÀ NỘI – 2016

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, em đã nhận được sự quan tâm giúp đỡ tận tình của các thầy cô giáo khoa Lịch sử, trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS.Trịnh Đình Tùng, người

đã hướng dẫn tận tình, chỉ bảo, đóng góp ý kiến quý báu và tạo mọi điều kiện giúp đỡ em hoàn thành luận văn này

Em xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, tập thể cán bộ, giáo viên trường THPT Ngô Quyền đã tạo mọi điều kiện và động viên, giúp đỡ để em hoàn thành luận văn tốt nghiệp

Lời cuối cùng, xin gửi lời tri ân sâu sắc nhất đến gia đình, bạn bè đã luôn động viên, khích lệ, giúp đỡ em hoàn thành tốt luận văn này

Hà Nội, tháng năm 2016

Học viên

Nguyễn Thị Ngoan

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

- DHLS : Dạy học lịch sử

- ĐHQG : Đại học quốc gia

- ĐHSP : Đại học sư phạm

- LSĐP : Lịch sử địa phương

- LSVN : Lịch sử Việt Nam

- LSTG : Lịch sử thế giới

- Nxb : Nhà xuất bản

- PPDH : Phương pháp dạy học

- SGK : Sách giáo khoa

- SĐTD : Sơ đồ tư duy

- THPT : Trung học phổ thông

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ii

MỞ ĐẦU 8

1 Lý do chọn đề tài 8

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề Error! Bookmark not defined

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài Error! Bookmark not defined

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

6 Ý nghĩa của đề tài Error! Bookmark not defined

7 Đóng góp của đề tài Error! Bookmark not defined

8 Giả thuyết khoa học Error! Bookmark not defined

9 Cấu trúc của đề tài Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ

DỤNG TÀI LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC

LỊCH SỬ VIỆT NAM THỜI KỲ 1945 – 1954 TRƯỜNG THPT TỈNH

NAM ĐỊNH Error! Bookmark not defined 1.1 Cơ sở lí luận Error! Bookmark not defined

1.1.1 Một số thuật ngữ, khái niệm cơ bản sử dụng trong đề tài Error! Bookmark not defined 1.1.2 Các loại tài liệu lịch sử địa phương Error! Bookmark not defined

1.1.3 Đặc điểm của việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy

học LSVN ở trường THPT Error! Bookmark not defined

1.1.4 Đặc trưng của kiến thức lịch sử và con đường hình thành kiến thức

cho học sinh trong DHLS ở trường THPT Error! Bookmark not defined

1.1.5 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong

DHLS ở trường THPT Error! Bookmark not defined

1.2 Cơ sở thực tiễn Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2: NGUỒN TÀI LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG CẦN SỬ

DỤNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM THỜI KỲ 1945 –

1954 TRƯỜNG THPT TỈNH NAM ĐỊNH Error! Bookmark not defined

2.1 Những yêu cầu cơ bản khi khai thác và sử dụng nguồn tài liệu lịch sử

địa phương trong dạy học lịch sử ở trường THPT Error! Bookmark not defined

2.1.1 Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam

phải góp phần thực hiện mục tiêu dạy học Error! Bookmark not defined

2.1.2 Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương góp phần làm rõ các sự kiện cơ

bản của lịch sử dân tộc được phản ánh trong sách giáo khoa Error! Bookmark not defined

2.1.3 Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương phải kích thích được hứng thú,

tính chủ động và tự giác học tập của HS Error! Bookmark not defined

2.1.4 Sử dụng tài liệu lịch sử điạ phương phải đảm bảo tính cơ bản, điển

hình Error! Bookmark not defined 2.1.5 Sử dụng tài liệu LSĐP phải đảm bảo tính linh hoạt, sáng tạo Error! Bookmark not defined

2.2 Nguồn tài liệu LSĐP cần sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam

thời kì 1945 – 1954 trường THPT tỉnh Nam Định Error! Bookmark not defined

2.2.1 Nội dung nguồn tài liệu thành văn liên quan đến LSVN thời kì 1945

– 1954 Error! Bookmark not defined

2.2.2 Nội dung nguồn tài liệu trong bảo tàng tỉnh Nam Định liên quan

đến LSVN thời kì 1945 – 1954 Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3: CÁC BIỆN PHÁP SỬ DỤNG TÀI LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA

PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM THỜI KỲ

1945 – 1954 TRƯỜNG THPT TỈNH NAM ĐỊNH THỰC NGHIỆM

SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined

3.1 Vị trí, nội dung cơ bản của phần Lịch sử Việt Nam thời kỳ 1945 –

1954 trường THPT Error! Bookmark not defined

3.1.1 Vị trí Error! Bookmark not defined 3.1.2 Mục đích Error! Bookmark not defined

3.1.3 Nội dung kiến thức cơ bản của LSVN thời kì 1945 - 1954 Error! Bookmark not defined

3.2 Các biện pháp sử dụng tài liệu LSĐP trong DHLS Việt Nam thời kỳ

1945 – 1954 trường THPT tỉnh Nam Định Error! Bookmark not defined

3.2.1 Nhóm biện pháp dạy học bài nội khóa Error! Bookmark not defined

3.2.2 Nhóm các biện pháp hoạt động ngoại khóa lịch sử Việt Nam (1945

– 1954) có sử dụng tài liệu LSĐP Nam Định Error! Bookmark not defined

3.3 Thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.3.2 Đối tượng, địa bàn thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3.3 Nội dung và phương pháp thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3.4 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO Error! Bookmark not defined PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1: Nội dung nguồn tài liệu thành văn liên quan đến LSVN thời

kì 1945 – 1954 Error! Bookmark not defined Bảng 2.2 Nội dung nguồn tài liệu trong bảo tàng tỉnh Nam Định liên

quan đến LSVN thời kì 1945 – 1954 Error! Bookmark not defined Bảng 3.1: Bảng tổng hợp kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined Bảng 3.2: Bảng tổng hợp kết quả thực nghiệm (%) Error! Bookmark not defined

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1: Biểu đồ so sánh kết quả giữa lớp thực nghiệm và lớp đối

chứng Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong công cuộc đổi mới hiện nay, những biến đổi nhanh chóng của cuộc sống, cùng những thời cơ và thách thức bên ngoài đã đặt nền giáo dục Việt Nam phải đi đúng hướng nhằm thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hóa – hiện đại hóa Mỗi môn học ở trường phổ thông với đặc trưng của mình đều phải góp phần giáo dục đào tạo thế hệ trẻ Môn Lịch sử với chức năng và nhiệm vụ của

mình cần góp phần tích cực vào sự nghiệp “Đào tạo con người Việt Nam phát triển

toàn diện, có đạo đức, có tri thức, có sức khỏe và nghề nghiệp, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực công dân, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”

Những chức năng, nhiệm vụ trên càng giúp giáo viên dạy sử thêm yêu mến

và tự hào về bộ môn Lịch sử, đồng thời hiểu rõ nhiệm vụ của mình trong việc đẩy mạnh, nâng cao chất lượng dạy học ở trường THPT Một trong những biện pháp để nâng cao chất lượng dạy, học lịch sử ở trường THPT là sự kết hợp giữa LSĐP và LSDT, sử dụng tài liệu LSĐP để cụ thể hóa LSDT

Lịch sử địa phương là một bộ phận hữu cơ của LSDT, bất cứ một sự kiện nào của lịch sử dân tộc đều diễn ra ở một địa phương cụ thể với thời gian, không gian nhất định Tùy quy mô, tính chất phản ánh mà sự kiện ảnh hưởng đến phạm vi của từng địa phương, cả nước và thậm chí mang tầm thế giới Tri thức LSĐP là một bộ phận hợp thành, là một biểu hiện cụ thể và phong phú của tri thức LSDT

Nó chứng minh sự phát triển hợp quy luật của mỗi địa phương trong sự phát triển chung của cả nước Nói như vậy không có nghĩa tri thức LSVN chỉ là phép cộng đơn giản tri thức lịch sử các địa phương mà việc nhận thức LSVN phải được hình thành trên nền tảng hệ thống tri thức LSĐP đa dạng đã được tổng hợp, khái quát ở

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 B.P.Exipốp (chủ biên) (1957), Những cơ sở lý luận dạy học, tập I Nxb Giáo

dục, Hà Nội

2 Ban nghiên cứu lịch sử Quân đội thuộc Tổng cục Chính trị viện lịch sử

Quân sự Việt Nam (1997), Lịch sử Quân đội Nhân dân Việt Nam, tập I Nxb

Quân đội Nhân dân, Hà Nội

3 Nguyễn Ngọc Bảo (1972), Tổ chức hoạt động dạy học ở trường trung học Nxb

Giáo dục, Matxcova

4 Báo sự kiện và nhân chứng, số 122, tháng 2 – 2004, tr 8

5 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2006), Tài liệu bồi dưỡng giáo viên thực hiện chương

trình, sách giáo khoa lớp 10 trung học phổ thông, Hà Nội

6 Các Mác – Anghen (1973), Bàn về giáo dục Nxb Sự thật, Hà Nội

7 Nguyễn Gia Cầu (2007), “Dạy học phát triển các kỹ năng cơ bản cho học

sinh”, Tạp chí Giáo dục (162), tr 14-15-17

8 Charles Henry de Pirey (2003), Con đường tử địa RC4 – 1950 – Hồi ức Nxb

Đà Nẵng

9 Nguyễn Thị Côi (Chủ biên) (1996), Bài học lịch sử ở trường THPT, Trung

Tâm đào tạo từ xa, Huế

10 Nguyễn Thị Côi – Lương Ninh (1998), “Kinh nghiệm Đairi với việc dạy học

bộ môn lịch sử”, Nghiên cứu giáo dục (8)

11 Nguyễn Thị Côi (2000), Kênh hình trong dạy học lịch sử ở trường THPT, tập

1- phần Lịch sử Việt Nam Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội

12 Nguyễn Thị Côi (chủ biên) (2008), Truyện kể về các nhân vật trong lịch sử

Việt Nam Nxb Giáo dục, Hà Nội

13 Nguyễn Thị Côi (Chủ biên) (2009), Rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ sư phạm môn

lịch sử Nxb ĐHQG, Hà Nội

14 Nguyễn Thị Côi (2011), Con đường, biện pháp sư phạm nâng cao hiệu quả

DHLS ở trường phổ thông Nxb ĐHSP, Hà Nội

15 Nguyễn Thị Côi (chủ biên) (2014), Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ năm

1954 giảng dạy và học tập trong nhà trường phổ thông Nxb ĐHSP, Hà Nội

16 Côvalinốp A.G (1976), Tâm lí học cá nhân Nxb Giáo dục, Hà Nội

17 Nguyễn Văn Cường, Bernd Meier (2009), Giáo trình Lý luận dạy học hiện

đại, Potsdam (Đức) – Hà Nội (Việt Nam)

18 Vũ Dũng (chủ biên) (2000), Từ điển Tâm lí học Nxb Khoa học xã hội, HN

19 Phạm Thị Dưỡng (2010), Sử dụng phương pháp dạy học tích cực ở THPT

huyện An Biên tỉnh Kiên giang Luận văn Thạc sĩ khoa học giáo dục, ĐHSP,

Hà Nội

20 Đảng Bộ thành phố Nam Định, (2002), Lịch sử Đảng bộ thành phố Nam

Định 1930 – 2000, Nam Định

21 Đảng Bộ quân sự tỉnh Nam Định (2010), Lịch sử Đảng bộ quân sự tỉnh Nam

Định (1947 - 2007), Nam Định

22 Hồ Ngọc Đại (1985), Bài học là gì? Nxb Giáo dục, Hà Nội

23 Chu Giang (tuyển chọn và giới thiệu) (1995), Hợp tuyển Thơ văn Việt Nam

(1920 – 1945), tập 5, Quyển III, Tuyển văn xuôi 1930 – 1945 Nxb Văn học,

Hà Nội

24 Võ Nguyên Giáp (1977), Những chặng đường lịch sử Nxb Văn học, Hà Nội

25 Võ Nguyên Giáp (2001), Đường tới Điện Biên Phủ - Hồi ức Hữu Mai thể

hiện Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội

26 Võ Nguyên Giáp (2003), Chiến đấu trong vòng vây - Hồi ức Hữu Mai thể

hiện Nxb Thanh Niên, Hà Nội

27 Giselle O Martin Kniep (2011), Tám đổi mới để trở thành người giáo viên

giỏi (người dịch Lê Văn Canh) Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội

28 Phạm Minh Hạc (Chủ biên) (1997), Tâm lí học Nxb Giáo dục, Hà Nội

29 Phạm Minh Hạc (2002), Giáo dục Việt Nam trước ngưỡng của thế kỉ XXI

Nxb Chính trị quốc gia (xuất bản lần 2), Hà Nội

30 Lê Mậu Hãn (chủ biên), Trần Bá Đệ - Nguyễn Văn Thư (2005), Đại cương

lịch sử Việt Nam, tập III Nxb Giáo dục, Hà Nội

31 Nguyễn Kế Hào (1985), Sự phát triển trí tuệ của trẻ em đầu tuổi học Nxb

Giáo dục, Hà Nội

32 Nguyễn Tuyết Hoa (2009), Giáo dục trẻ chậm phát triển trí tuệ Nxb Giáo

dục, Hà Nội

33 Ngô Công Hoàn (1996), Tâm lí học và giáo dục học Nxb Giáo dục, HN

34 Trần Bá Hoành, Vũ Ngọc Anh, Phan Ngọc Liên (2003), Áp dụng dạy và học

tích cực trong môn Lịch sử, Tài liệu tham khảo dùng cho giảng viên sư phạm,

giáo viên THCS môn lịch sử, giáo viên tiểu học môn tự nhiên – xã hội, ĐHSP,

Hà Nội

35 Kiều Thế Hưng (1999), Hệ thống thao tác sư phạm trong dạy học lịch sử ở

trường phổ thông trung học Nxb ĐHQG, Hà Nội

36 Kiều Thế Hưng (2005), Xây dựng hệ thống thao tác sư phạm trong dạy học

lịch sử ở trường THPT Luận án TS giáo dục học, Hà Nội

37 Kiều Thế Hưng (2014), Về việc khai thác những giá trị cốt lõi của chiến thắng

LS Điện Biên Phủ trong SGK LS phổ thông hiện nay, Hội thảo khoa học, Khoa

Lịch sử, ĐHSP, Hà Nội

38 Bùi Tuyết Hương – Nông Thị Huệ (2003), Hỏi đáp lịch sử 12 Nxb Giáo dục,

Hà Nội

39 Nguyễn Mạnh Hưởng (2009), “Sử dụng CNTT để dạy bài “Chiến dịch Điện

Biên Phủ 1954””, Lịch sử lớp 12, Tạp chí Thiết bị giáo dục (50), tr 17-19

40 Nguyễn Mạnh Hưởng (2011), “Đôi nét về đổi mới phương pháp dạy học môn

Lịch sử ở trường phổ thông hiện nay”, Tạp chí Giáo dục (275), kì 1, tr 30

41 Nguyễn Mạnh Hưởng (2011), Nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử với

sự hỗ trợ của CNTT (Qua thực nghiệm sư phạm ở một số tỉnh/thành phố Đồng

bằng Bắc Bộ) Luận án Tiến sĩ giáo dục học, trường ĐHSP, Hà Nội

42 Nguyễn Mạnh Hưởng (2012), “Một số vấn đề về đổi mới phương pháp dạy

học môn lịch sử ở trường phổ thông hiện nay”, Tạp chí Dạy và học ngày nay

(5), tr 34

43 Nguyễn Mạnh Hưởng (2/2012), “Đặc trưng của việc rèn luyện kỹ năng

nghiệp vụ sư phạm trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông”, Tạp chí Giáo

dục (304), tr 45-46

44 Nguyễn Sinh Huy – Nguyễn Văn Lê (2005), Giáo dục học đại cương Nxb

Giáo dục

45 I.A.Cairôp (1954), Giáo dục học Nxb Khoa học, Hà Nội

46 I.F.Kharlamôp (1978), Phát huy tính tích cực của học sinh như thế nào?

Nxb Giáo dục, Hà Nội

47 I.Ia.Lecne, Bài tập nhận thức trong giờ học lịch sử, Viện chương trình và

phương pháp, tư liệu đánh máy, Nguyễn Cao Lũy và Văn Chu dịch

48 I.Ia.Lecne (1977), Dạy học nêu vấn đề (Bản dịch tiếng Việt) Nxb Giáo dục,

Hà Nội

49 I.Ia.Lecne (1982), Phát triển tư duy của học sinh trong học lịch sử (Bản dịch

tiếng Việt) Nxb Giáo dục, Hà Nội

50 James H Stronge (2011), Những phẩm chất của người giáo viên hiệu quả

Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội

51 Khoa Lịch sử (2004), Chiến thắng Điện Biên Phủ, tài liệu dạy học lịch sử

Nxb Đại học sư phạm, Hà Nội

52 Kixegof X.I (1977), Hình thành các kỹ năng và kỹ xảo sư phạm cho sinh viên trong

điều kiện của nền giáo dục Đại học, Tổ tư liệu trường ĐHSP, HN

53 Mã Giang Lân (1998), Văn học Việt Nam (1945 – 1954) Nxb Giáo dục, HN

54 Phan Ngọc Liên (chủ biên) (2005), Đổi mới phương pháp dạy học lịch sử ở

trường phổ thông (một số chuyên đề) Nxb ĐHSP, Hà Nội