ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHÙNG THỊ HỒNG THANH NGHỆ THUẬT BÚT KÍ CHÂN DUNG CỦA HÀ MINH ĐỨC QUA "NGƯỜI CỦA MỘT THỜI" VÀ "TÀI NĂNG VÀ DANH PHẬN"
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
PHÙNG THỊ HỒNG THANH
NGHỆ THUẬT BÚT KÍ CHÂN DUNG CỦA HÀ MINH ĐỨC QUA "NGƯỜI CỦA MỘT THỜI"
VÀ "TÀI NĂNG VÀ DANH PHẬN"
LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM
Hà Nội - 2016
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
PHÙNG THỊ HỒNG THANH
NGHỆ THUẬT BÚT KÍ CHÂN DUNG CỦA HÀ MINH ĐỨC QUA "NGƯỜI CỦA MỘT THỜI"
VÀ "TÀI NĂNG VÀ DANH PHẬN"
LUẬN VĂN THẠC SĨ
CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM
MÃ SỐ: 60220121
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Ngọc Thiện
Hà Nội – 2016
Trang 3MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
1 Lý do chọn đề tài 1
2 Lịch sử vấn đề 3
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5
4 Mục đích nghiên cứu 5
5 Phương pháp nghiên cứu 5
6 Bố cục luận văn 6
NỘI DUNG Error! Bookmark not defined Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠIError! Bookmark not defined
1.1 Khái niệm thể tài chân dung văn học Error! Bookmark not defined 1.2 Nguồn gốc ra đời và sự phát triển của thể tài chân dung văn học ở Việt Nam Error! Bookmark not defined
1.2.1 Nguồn gốc Error! Bookmark not defined 1.2.1.1 Con người cá nhân ra đời, nghề văn được xác lậpError! Bookmark
not defined
1.2.1.2 Sự tiếp thu văn học nước ngoài Error! Bookmark not defined 1.2.1.3 Phê bình văn học phát triển Error! Bookmark not defined 1.2.2 Sự phát triển Error! Bookmark not defined
1.3 Đặc trưng của thể tài chân dung văn họcError! Bookmark not defined
1.3.1 Chân dung văn học là một thể văn học thuộc loại bút ký Error!
Bookmark not defined
1.3.2 Chân dung văn học là thể văn học bộc lộ rõ nét chủ quan của người
viết Error! Bookmark not defined
Trang 41.3.3 Chân dung văn học mang tính phê bình văn họcError! Bookmark not
defined
TIỂU KẾT Error! Bookmark not defined Chương 2 ĐẶC SẮC TÀI NĂNG VÀ NHÂN CÁCH QUA CHÂN DUNG CÁC KIỂU NHÂN VẬT CỦA HÀ MINH ĐỨCError! Bookmark not defined
2.1 Các nhà chính trị Error! Bookmark not defined 2.2 Các nhà văn hóa, nhà giáo, nhà nghiên cứu văn họcError! Bookmark not defined
2.3 Các nhà văn nghệ sĩ Error! Bookmark not defined TIỂU KẾT Error! Bookmark not defined Chương 3 NGHỆ THUẬT KHẮC HỌA CHÂN DUNG NHÂN VẬT TRONG BÚT KÝ CỦA HÀ MINH ĐỨC Error! Bookmark not defined 3.1 Nghệ thuật miêu tả Error! Bookmark not defined
3.1.1 Miêu tả bề ngoài nhân vật Error! Bookmark not defined 3.1.2 Miêu tả cử chỉ, ngôn ngữ của nhân vật Error! Bookmark not defined
3.2 Nghệ thuật kể chuyện Error! Bookmark not defined
3.2.1 Cách kể chuyện Error! Bookmark not defined 3.2.2 Điểm nhìn nghệ thuật Error! Bookmark not defined 3.2.3 Tư thế của người kể Error! Bookmark not defined
3.3 Giọng điệu kể chuyện Error! Bookmark not defined
3.3.1 Giọng điệu trân trọng, ca ngợi Error! Bookmark not defined 3.3.2 Giọng điệu chân thật Error! Bookmark not defined 3.3.3 Giọng điệu chậm rãi, trầm tư Error! Bookmark not defined 3.3.4 Giọng điệu hóm hỉnh Error! Bookmark not defined
3.4 Bố cục bài bút ký Error! Bookmark not defined 3.5 Đặc điểm thể tài bút ký chân dung của Hà Minh Đức Error! Bookmark not defined
Trang 53.5.1 Bút ký tiểu luận Error! Bookmark not defined 3.5.2 Bút kí gắn liền với nghiên cứu Error! Bookmark not defined
TIỂU KẾT Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 7
Trang 61
MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Thể tài chân dung văn học vốn đã ra đời từ khá lâu song trong khoảng
10 đến 15 năm trở lại đây, thể tài này mới phát triển mạnh mẽ, được người đọc hứng thú đón nhận Có thể điểm qua những cây bút có tiếng về lĩnh vực chân dung văn học như Nguyễn Đăng Mạnh, Vương Trí Nhàn, Nguyễn Khắc Phê, Văn Giá, Hữu Đạt, Nguyễn Phong Nam, Phan Ngọc Thu, Nguyên An
Họ đều là những nhà phê bình, nhà giáo có tiếng trong lĩnh vực nghiên cứu và phê bình văn học
Hà Minh Đức là một nhà phê bình nổi tiếng, một nhà giáo ưu tú và một trái tim thơ chân cảm Với một tâm hồn tinh tế, nhạy cảm, một trí tuệ uyên bác, giáo sư đã có những nghiên cứu giàu giá trị, đóng góp to lớn trong lĩnh vực nghiên cứu, phê bình văn học Ông là một trong số ít những nhà nghiên cứu viết nhiều, viết đều ở mỗi giai đoạn với nhiều thể loại Ông đã xuất bản
gần 40 tác phẩm, tiêu biểu như: Nhà văn và tác phẩm (1971); Thơ và mấy vấn
đề trong thơ Việt Nam hiện đại(1974); Thời gian và trang sách (1987); Khảo luận văn chương (1987); Nguyễn Bính, thi nhân của đồng quê(1996); Đi tìm chân lý nghệ thuật(1998); C Mác, Ph Ăng-ghen, V.I.Lê-nin và một số vấn đề
lý luận văn học (1982); Văn thơ Hồ Chí Minh (2000); Văn chương-tài năng
và phong cách(2001) ; các công trình nghiên cứu về các tác giả tiểu thuyết,
phóng sự truyện ngắn ở hai giai đoạn 1900-1945 và văn xuôi Việt Nam sau Cách mạng Tháng Tám 1945 Với hàng chục đầu sách, bài viết, ông đã có công khắc họa sự vận động và những điểm nhấn của thơ ca và văn xuôi Việt Nam hiện đại
Đến với phê bình văn học từ khi còn rất trẻ, gắn bó với nó hơn một nửa thế kỷ, Hà Minh Đức có cái nhìn sâu sắc, uyên bác về những tác phẩm văn học hiện đại đồng thời ông cũng là người nắm giữ nhiều kỷ niệm về những nhà văn, nhà thơ, các nhà nghiên cứu phê bình văn học
Trang 72
Ở độ tuổi “xưa nay hiếm”, sức khỏe không còn tốt nhưng với tấm lòng biết ơn những nhà nghiên cứu, nhà văn, nhà thơ - những con người tài năng, ông mong muốn “ghi lại qua những trang viết về hình ảnh các nhà văn, các thầy giáo tài năng được tiếp xúc dưới dạng bút ký”, “ghi lại những nét đẹp, sinh động trong đời thường” để “mong ước đem lại điều gì
có ích cho lớp trẻ” (1) Và bút ký Tài năng và danh phận, Người của một
thời được xuất bản trong sự chờ đợi của sinh viên, học sinh, những người
yêu thích văn chương
Hai cuốn bút ký không chỉ cung cấp cho người đọc những kiến thức phê bình sắc sảo mà thông qua đó, người đọc còn được chiêm ngưỡng, tìm hiểu con người được biểu hiện trong nhiều chân dung
Đối với giáo viên và học sinh, bút ký chân dung của Hà Minh Đức đóng vai trò quan trọng trong giảng dạy và cảm thụ tác phẩm văn học trên ghế nhà trường Đối với sinh viên, bút ký là tài liệu quan trọng trong bước đầu nghiên cứu văn học tại trường Đại học Tuy nhiên, từ khi những bút ký được xuất bản, chưa có công trình nghiên cứu nào viết, nhận định về nó ngoài một
số bài báo mang tính giới thiệu
Khi còn là sinh viên khoa Văn và hiện nay là học viên, từng đọc nhiều công trình nghiên cứu của giáo sư, tôi ngưỡng mộ tài năng của giáo sư trong lĩnh vực phê bình nghiên cứu và sáng tác Tôi mong muốn sẽ có dịp để viết về một trong nhiều tác phẩm sáng tác của giáo sư Hơn hết, là một giáo viên dạy Ngữ văn ở bậc THCS, hai cuốn bút ký của giáo sư là tài liệu quan trọng đối với tôi, cung cấp cho tôi nguồn tư liệu góp phần làm phong phú kiến thức giảng dạy, mở rộng tầm nhìn đa diện trong nghiên cứu tác giả, tác phẩm văn học Việt Nam hiện đại Cùng với nghị quyết Trung ương VIII về thay đổi căn bản toàn diện giáo dục từ năm 2015, việc nghiên cứu về bút ký chân dung qua
Tài năng và danh phận và Người của một thời còn giúp những giáo viên
(1)
Lời nói đầu cuốn Tài năng và danh phận, Nxb Chính trị quốc giá - Sự thật, 2014
Trang 83
giảng dạy có thể hướng tới dạy tích hợp liên môn trong các trường phổ thông, đặc biệt nghiên cứu ở một số tác giả gắn với những biến cố lịch sử của đất nước trong từng thời kì
Xuất phát từ những lí do trên, tôi lựa chọn đề tài: Nghệ thuật bút
ký chân dung của Hà Minh Đức qua Người của một thời và Tài năng
và danh phận
2 Lịch sử vấn đề
Như đã nói ở trên, thể tài chân dung văn học không phải là thể tài mới xuất hiện Tuy nhiên, gần đây, chính xác từ năm 2000, thể tài này mới phát triển mạnh mẽ, trở thành một trong những thể tài văn học góp phần làm nên diện mạo văn học Việt Nam thế kỷ XXI
Gần đây, có nhiều cây bút viêt thể tài này đặc biệt thành công như:
Nguyễn Đăng Mạnh với Chân dung văn học (NXB Thuận Hóa, 1990), Nhà
văn Việt Nam hiện đại, chân dung và phong cách (NXB Trẻ, 2000); Vương
Trí Nhàn có Những kiếp hoa dại (NXB Hội nhà văn, 1993), Cây bút, đời
người (NXB Trẻ, 2002), Ngoài trời lại có trời (NXB Hội nhà văn, 2003), Có những nhà văn như thế (NXB Hội nhà văn, 2006), Cánh bướm và đóa hướng dương (NXB Phụ nữ, 2006); Nguyễn Khắc Phê có Hiện thực và sáng tạo tác phẩm văn nghệ (NXB Hội nhà văn, 2006); Nguyên An có Chân dung văn học Việt Nam (NXB Hội nhà văn, 2010) đều là những cuốn sách có giá trị
Tác phẩm nhiều nhưng nghiên cứu tác phẩm chân dung văn học lại không nhiều, có thể nói là hiếm Có thể điểm qua một số công trình nghiên cứu như:
- Thể chân dung văn học trong nền văn học Việt Nam hiện đại của Đỗ Thị Cẩm Nhung trên http://vannghedanang.org.vn Đây là bài viết giới thiệu
về một số nhà văn, nhà nghiên cứu viết chân dung văn học dựa trên hai khía cạnh Một là những tác phẩm chân dung văn học tiêu biểu Hai là phong cách viết, giọng điệu riêng của từng tác giả, quan niệm của tác giả về thể loại chân
Trang 94
dung văn học Với Nguyễn Đăng Mạnh thì “việc dựng chân dung văn học là điều cực khó, vì “Phải làm sao “chớp” được những nét tiêu biểu, những chi tiết “xuất thần” của nhà văn Văn chân dung rất gần với văn sáng tác Nó là một thứ bút kí về người thật việc thật Phải có điều kiện tiếp xúc nhiều với
“người thật” Phải có óc tưởng tượng và khả năng hư cấu để dựng cảnh, dựng người, tạo không khí” mới viết được chân dung văn học Với Vương Trí Nhàn, ông lại chủ yếu khai thác con người chân dung văn học qua tác phẩm
và ông viết chân dung văn học “không chỉ dành riêng cho học sinh trong trường học” bởi tác phẩm của ông “giống như thuốc kháng sinh vậy” Ngoài
ra, bài viết còn viết về nhiều tên tuổi khác như Nguyễn Khắc Phê, Nguyên
An, Văn Giá, Hữu Đạt, Nguyễn Phương Nam Tuy nhiên, bài viết mới chỉ dừng lại ở một số tác giả, chưa có đánh giá chung, khái quát về thể tài chân dung văn học và sự phát triển của nó hiện nay
- Xung quanh thể tài chân dung văn học của Lại Nguyên Ân trên
lainguyenan.free.fr Bài viết nêu lên định nghĩa về thể tài chân dung văn học
và một số đặc điểm của nó Tuy nhiên, bài viết vẫn chưa đưa ra được cái kết luận cho thể tà này cũng như chưa đánh giá được sự phát triển của thể tài chân dung văn học cũng như đưa ra được khái niệm cuối cùng về nó
- Thể chân dung văn học từ 1986 đến nay của Văn Giá là một trong
những bài viết có chất lượng nêu được những đặc điểm cơ bản của thể tài chân dung văn học và những đóng góp của nó trong văn học Việt Nam hiện đại Song bài viết còn mang tính chung chung, chưa đi vào một tác phẩm cụ thể nào
Về các công trình nghiên cứu có Nguyễn Quốc Luân với luận án Phó
tiến sĩ năm 1993: Thể chân dung văn học trong văn học Việt Nam từ 1930 đến
nay Luận án đã trình bày được lược đồ phát triển của thể chân dung văn học
từ 1930 đến 1993 và những đặc điểm nội dung và nghệ thuật của từng thời kỳ Song luận án chưa thể đề cập đến giai đoạn “bùng nổ” của bút ký chân dung
từ năm 2000 trở lại đây
Trang 105
Ở các thư viện trường Đại học, những luận văn viết về đề tài chân dung văn học còn rất ít Hầu hết các luận văn đều đào xới những thể tài quen thuộc như truyện ngắn, tiểu thuyết, tự truyện Điều đó khẳng định rằng thể tài chân dung văn học chưa được nghiên cứu đúng với tầm của nó
Tôi hi vọng công trình nghiên cứu của mình sẽ góp một phần nhỏ làm phong phú kho tài liệu nghiên cứu thể chân dung văn học
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là:
- Nguồn gốc thể tài chân dung văn học
- Đặc điểm thể tài chân dung văn học
Phạm vi nghiên cứu:
- Thể tài chân dung văn học từ 1930 đến nay
- Nghệ thuật bút ký chân dung của Hà Minh Đức qua Người của một
thời và Tài năng và danh phận
4 Mục đích nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu của luận văn Nghệ thuật bút ký chân dung của
Hà Minh Đức qua Người của một thời và Tài năng và danh phận
- Góp phần làm phong phú kho tài liệu nghiên cứu thể tài chân dung nói chung và bút ký Hà Minh Đức nói riêng
- Góp phần nghiên cứu, tìm hiểu những đặc điểm nội dung và nghệ
thuật trong tác phẩm Người của một thời và Tài năng và danh phận
- Góp một tiếng nói tri ân đến với những danh nhân trong tác phẩm
Người của một thời và Tài năng và danh phận, đặc biệt là những nhà nghiên
cứu, nhà phê bình, nhà giáo như giáo sư Đặng Thai Mai, giáo sư Phan Cự Đệ, giáo sư Hà Minh Đức
5 Phương pháp nghiên cứu
Luận văn sử dụng phương pháp luận nghiên cứu văn học như: Phân tích,, so sánh, bình luận, tổng hợp, phương pháp nghiên cứu thi pháp học
Trang 116
Bên cạnh đó, luận văn còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu liên ngành như: Phương pháp thống kê, phương pháp xã hội học nhằm đạt được mục đích nghiên cứu cao nhất, chất lượng tốt nhất cho luận văn
6 Bố cục luận văn
Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn gồm ba chương chính:
Chương 1 Khái quát về thể tài chân dung văn học trong văn học Việt
Nam hiện đại
Chương 2 Đặc sắc tài năng và nhân cách qua chân dung các kiểu nhân
vật của Hà Minh Đức
Chương 3 Nghệ thuật khắc họa chân dung nhân vật trong bút ký của
Hà Minh Đức
Trang 127
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Nguyên An (2010), Chân dung văn học Việt Nam, Nxb Hội Nhà văn
2 Võ Thị Hải Chi, Đặc điểm của tùy bút, bút ký trong văn học cách mạng
Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975, Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Sư phạm
Thành phố Hồ Chí Minh
3 Nguyễn Sĩ Đại (2012), Chiều miên man gió và những niềm thơ xao động, http://www.nhandan.org.vn
4 Hà Minh Đức (2000), Ba lần đến nước Mĩ (tập bút kí), Nxb Văn học
5 Hà Minh Đức (2004), Đi một ngày đàng (bút ký), Nxb Văn học, Hà Nội
6 Hà Minh Đức (chủ biên) (2012), Lí luận văn học, Nxb Giáo dục Việt Nam,
Hà
Nội
7 Hà Minh Đức (2000), Loại thể văn học,Nxb Giáo dục
8 Hà Minh Đức (1961), Nam Cao nhà văn hiện thực xuất sắc, Nxb Văn hoá
9 Hà Minh Đức (2010), Người của một thời, Nxb Phụ nữ
10 Hà Minh Đức (1962), Tác phẩm văn học Nxb Giáo dục
11 Hà Minh Đức (2014), Tài năng và danh phận, Nxb Chính trị Quốc gia -
Sự thật, Hà Nội
12 Hà Minh Đức (2002), Tản mạn đầu ô (bút ký), Nxb Văn học
13 Hà Minh Đức (2007), Tô Hoài - Đời văn và tác phẩm, Nxb Văn học
14 Hà Minh Đức (1996), Vị giáo sư và ẩn sĩ đường (bút ký), Nxb Văn học
15 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (chủ biên) (2009), Từ điển
thuật
ngữ văn học, Nxb Giáo dục
16 Đỗ Đức Hiểu (chủ biên) (2005), Từ điển văn học bộ mới, Nxb Thế giới,
Hà Nội
Trang 138
17 Vi Thị Thanh Huệ (2012), Đặc điểm ký của Hoàng Phủ Ngọc Tường dưới
góc nhìn thể loại, Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Khoa học xã hội và
Nhân văn Hà Nội
18 Tôn Phương Lan, Cảm nhận từ những bông hoa trên đá,
http://vnca.cand.com.vn
19 Nguyễn Quốc Lân (1993), Thể chân dung văn học trong văn học Việt
Nam từ 1930 đến nay, Luận án Phó Tiến sĩ, Đại học Sư phạm Hà Nội I, Hà
Nội
20 Vương Trí Nhàn (2006), Cánh bướm và đóa hướng dương, Nxb Phụ nữ
21 Vương Trí Nhàn (2002), Cây bút đời người, Nxb Trẻ
22 Vương Trí Nhàn (2006), Có những nhà văn như thế, Nxb Hội Nhà văn
23 Vương Trí Nhàn (1986), Một số nhà văn VN hôm nay với Hà Nội (kể
chuyện đời sống văn học), Hà Nội, http://vuongtrihai.wordpress.com/
24 Vương Trí Nhàn (2003), Ngoài trời lại có trời, Nxb Hội Nhà văn
25 Vương Trí Nhàn (1993), Những kiếp hoa dại (chân dung và phiếm luận
văn học), Nxb Hội Nhà văn
26 Trần Đình Sử (chủ biên) (2010), Lí luận văn học, tập 2: Tác phẩm và thể
loại văn học, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội
27 Bùi Việt Thắng (2012), Cháy đến giọt cuối cùng,
http://vnca.cand.com.vn/vi-vn/lyluan/2012/4/58946.cand
28 Nguyễn Thành Thi (2010), Văn học – Thế giới mở, Nxb Trẻ, TP Hồ Chí
Minh
29 Nguyễn Tuân (1985), “Về thể kí”, Nghệ thuật viết truyện ngắn và kí, Nxb
Thanh niên, Hà Nội, tr.203-219
30 Trương Hoàng Vinh (2012), Bút ký Nguyễn Tuân nhìn từ góc nhìn tương
tác thể loại, http://www.vanhocviet.org