Văn hóa Đồng Đậu và vị trí của nó trong thời đại đồng thau ở lưu vực sông Hồng

Trong quá trình công tác tại Bảo tàng Nhân học và thực hiện luận án, tác giả may mắn khi được tham gia điều tra, khảo sát, thám sát, khai quật, chỉnh lý tư liệu ở nhiều địa điểm quan trọ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

BÙI HỮU TIẾN

VĂN HÓA ĐỒNG ĐẬU VÀ VỊ TRÍ CỦA NÓ TRONG THỜI ĐẠI ĐỒNG THAU

Ở LƯU VỰC SÔNG HỒNG

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ

HÀ NỘI - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

BÙI HỮU TIẾN

VĂN HÓA ĐỒNG ĐẬU VÀ VỊ TRÍ CỦA NÓ TRONG THỜI ĐẠI ĐỒNG THAU

Ở LƯU VỰC SÔNG HỒNG

Chuyên ngành: Khảo cổ học

Mã số: 62 22 60 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

1 PGS.TS Lâm Mỹ Dung

2 TS Ngô Thế Phong

HÀ NỘI - 2016

3 Đối tượng, phạm vi, nguồn tư liệu và nội dung các vấn đề cần đi sâu

giải quyết trong luận án

3

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM MÔI TRƯỜNG SINH THÁI VÀ DI TÍCH

VĂN HOÁ ĐỒNG ĐẬU

16

2.2 Sự phân bố và đặc điểm các di tích văn hóa Đồng Đậu 20

2.2.2.1 Các loại hình di tích văn hoá Đồng Đậu 21

2.2.3 Cấu tạo di tích văn hoá Đồng Đậu 23

Chương 5 CHỦ NHÂN, NIÊN ĐẠI, CÁC GIAI ĐOẠN PHÁT

TRIỂN VÀ VỊ TRÍ CỦA VĂN HOÁ ĐỒNG ĐẬU TRONG THỜI

ĐẠI ĐỒNG THAU Ở LƯU VỰC SÔNG HỒNG

107

5.2 Niên đại văn hóa Đồng Đậu 109 5.1 Các giai đoạn phát triển của văn hóa Đồng Đậu 110 5.1.1 Phân kỳ các giai đoạn phát triển của văn hóa Đồng Đậu 110 5.1.2 Đặc điểm các giai đoạn phát triển của văn hóa Đồng Đậu 112 5.1.2.1 Giai đoạn 1 (Giai đoạn Phùng Nguyên muộn - Đồng Đậu sớm) 112 5.1.2.2 Giai đoạn 2 (Giai đoạn Đồng Đậu điển hình) 115 5.1.2.3 Giai đoạn 3 (Giai đoạn Đồng Đậu muộn - Gò Mun sớm) 118

5.3.1 Mối quan hệ với văn hoá Phùng Nguyên 120

5.3.3 Mối quan hệ với nhóm di tích Gò Mả Đống - Gò Con Lợn 123 5.3.4 Mối quan hệ với văn hóa Hạ Long, nhóm di tích Tràng Kênh -

Đầu Rằm ở vùng duyên hải Đông Bắc

126

5.3.5 Mối quan hệ với cư dân vùng duyên hải Bắc Trung Bộ 130

5.3.7 Văn hóa Đồng Đậu trong bối cảnh khu vực Nam Trung Quốc

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Văn hóa Đồng Đậu là một mắt xích trong phổ hệ văn hóa Tiền Đông Sơn (Phùng Nguyên - Đồng Đậu - Gò Mun) và Đông Sơn ở lưu vực sông Hồng Nghiên cứu về phổ hệ văn hóa này đã có các công trình mang tính tổng hợp như “Văn hóa Phùng Nguyên” của Hán Văn Khẩn, “Văn hóa Gò Mun” của Hà Văn Phùng, “Văn hóa Đông Sơn tính thống nhất và đa dạng” của Phạm Minh Huyền, “Văn hóa Đông Sơn ở Việt Nam” do Hà Văn Tấn làm chủ biên… Để nâng cao nhận thức và góp phần nghiên cứu về thời kỳ văn minh sông Hồng nói riêng và lịch sử dân tộc thời dựng nước nói chung cần có một công trình nghiên cứu mang tính hệ thống, tổng hợp và

toàn diện về văn hóa Đồng Đậu Luận án “Văn hóa Đồng Đậu và vị trí của nó trong

thời đại đồng thau ở lưu vực sông Hồng” bước đầu hướng tới mục đích đó

Trong quá trình công tác tại Bảo tàng Nhân học và thực hiện luận án, tác giả may mắn khi được tham gia điều tra, khảo sát, thám sát, khai quật, chỉnh lý tư liệu ở nhiều địa điểm quan trọng của văn hóa Đồng Đậu như Thành Dền, Vườn Chuối, Gò

Mỏ Phượng, Gò Dền Rắn, Gò Cây Muỗm, Chùa Gio, Đồng Đậu… Tại một số địa điểm, tác giả được tham gia khai quật nhiều lần, điển hình là Thành Dền, Vườn Chuối Đây là điều kiện hết sức thuận lợi để tác giả thu thập tư liệu, phát triển các ý tưởng nghiên cứu

Trong khoảng 10 năm từ 2005 đến 2015, tác giả đã được chủ trì các đề tài nghiên cứu khoa học về văn hóa Đồng Đậu, hoặc tham gia các đề tài, dự án, chương trình nghiên cứu có liên quan Năm 2009 và 2012, tác giả đã nhận được tài trợ kinh phí của Trường ĐHKHXH & NV, ĐHQGHN để triển khai 2 đề tài nghiên cứu khoa

học về hoa văn đồ gốm và nghề luyện kim văn hóa Đồng Đậu Điều này hết sức có

ý nghĩa với tác giả, bởi vì, nhờ những kết quả nghiên cứu chuyên sâu từ các đề tài này mà tác giả đã thực sự nhận thức sâu sắc hơn về một số nội dung quan trọng của

văn hóa Đồng Đậu Bên cạnh đó, khi viết chuyên đề Luyện kim và chế tác đồ đồng

ở Thành Dền (năm 2014) trong đề tài nghiên cứu khoa học cấp Đại học Quốc gia

Hà Nội do PGS.TS Lâm Mỹ Dung làm chủ nhiệm cũng giúp tác giả củng cố, bổ

sung thêm về mặt tư liệu và nhận thức Ngoài ra, khi tham gia Đề án Nghiên cứu khảo cổ học trên địa bàn thành phố Hà Nội trong giai đoạn từ 2005 - 2009, và đề tài Điều tra, khảo sát lập bản đồ khảo cổ học ở Vĩnh Phúc (2012 - 2014), tác giả cũng

có điều kiện điều tra, khảo sát, thu thập tư liệu ở nhiều địa điểm khảo cổ học Đồng Đậu và Tiền Đông Sơn như Tiên Hội, Xuân Kiều, Đình Tràng, Bãi Mèn, Đồng Vông (Hà Nội), Lũng Hòa, Đinh Xá, Đồng Đậu, Đồng Dền, Gò Chùa Biện Sơn (Vĩnh Phúc) Nhờ đó, tác giả có được cái nhìn toàn diện hơn trong việc xác định không gian phân bố của các di tích văn hóa Đồng Đậu

Tại Bảo tàng Nhân học - nơi tác giả công tác đang lưu giữ, trưng bày một hệ thống các sưu tập hiện vật khá phong phú với nhiều chất liệu, loại hình của một số

di tích văn hóa Đồng Đậu tiểu biểu như Thành Dền, Đình Tràng, Chùa Gio, Vườn Chuối, Gò Dền Rắn, Gò Mỏ Phượng… Do đó, tác giả có điều kiện tiếp xúc một cách thường xuyên, liên tục cũng như được nghiên cứu một cách trực tiếp, kỹ lưỡng những tư liệu này trong nhiều năm bên cạnh việc nghiên cứu các sưu tập hiện vật ở các bảo tàng khác (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam, Bảo tàng Vĩnh Phúc, Bảo tàng Đền Hùng, Bảo tàng Hà Nội)

Ngoài ra, qua các chuyến khảo sát thực tế tại một số di tích Tiền sử và thăm quan bảo tàng ở Thái Lan, Campuchia và Lào, tác giả cũng đã thu thập thêm được nhiều tư liệu, phục vụ cho việc nghiên cứu về các mối quan hệ giữa Việt Nam và Đông Nam Á trong thời đại Kim khí nói chung và giai đoạn văn hóa Đồng Đậu nói riêng

Có thể nói, trong thời gian thực hiện luận án, tác giả đã có những điều kiện rất thuận lợi để thu thập, bổ sung, cập nhật, hệ thống hóa nguồn tư liệu về văn hóa Đồng Đậu cũng như từng bước triển khai thực hiện các ý tưởng nghiên cứu chuyên sâu Mặc dù vậy, việc nghiên cứu về văn hóa Đồng Đậu của tác giả cũng gặp nhiều khó khăn Trong đó khó khăn lớn nhất là, tác giả chưa có điều kiện về thời gian và kinh phí để trực tiếp thám sát, khai quật một số di tích văn hóa Đồng Đậu mới chỉ được khảo sát, điều tra sơ bộ Do đó, việc nhận thức về văn hóa Đồng Đậu của tác giả cũng có những hạn chế nhất định Trong luận án này, tác giả sẽ cố gắng trình bày lại một cách chính xác và trung thực khối tư liệu cũng như những ý kiến, nhận định của các nhà nghiên cứu trước bên cạnh việc đưa ra những nhận thức, quan điểm, ý tưởng riêng

2 Mục đích nghiên cứu

2.1 Hệ thống hóa toàn bộ tư liệu và kết quả nghiên cứu từ trước đến nay về

văn hóa Đồng Đậu nhằm cung cấp những tư liệu tổng hợp, cập nhật, đảm bảo tính chính xác, khoa học, khách quan

2.2 Phân tích, diễn giải hệ thống tư liệu nhằm nhận diện các nét đặc trưng cơ

bản; sự phát triển kinh tế, xã hội cũng như đời sống vật chất và tinh thần của cư dân văn hóa Đồng Đậu

2.3 Làm rõ vấn đề nguồn gốc và quá trình phát triển của văn hóa Đồng Đậu 2.4 Tìm hiểu các mối quan hệ của văn hóa Đồng Đậu trong không gian và

thời gian

3 Đối tượng, phạm vi, nguồn tư liệu và các vấn đề cần đi sâu nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính của luận án là các di tích, di vật thuộc văn hóa Đồng Đậu Thực tế, có nhiều địa điểm khảo cổ học thuộc phạm vi nghiên cứu của luận án mới chỉ được điều tra, khảo sát sơ bộ, hoặc đã được khai quật nhưng nguồn

tư liệu vẫn chưa được công bố đầy đủ, hoặc mới chỉ dừng lại ở báo cáo sơ bộ Do vậy, tác giả tập trung những nghiên cứu ở một số di tích tiêu biểu, điển hình nhất cho các khu vực, các giai đoạn, có địa tầng rõ ràng như Đồng Đậu, Lũng Hòa (Vĩnh Phúc), Thành Dền, Đình Tràng, Vườn Chuối, Gò Mỏ Phượng, Gò Dền Rắn, Chùa Gio, Đồng Dền (Hà Nội), Đại Trạch (Bắc Ninh), Gò Diễn (Phú Thọ), Đông Lâm (Bắc Giang)

Bên cạnh việc khai thác nguồn tư liệu thu được từ các cuộc khai quật khảo

cổ học, tác giả còn liên hệ so sánh các di tích, di vật văn hóa Đồng Đậu trong mối quan hệ lịch đại (văn hóa Phùng Nguyên, nhóm di tích Gò Mả Đống - Gò Con Lợn, văn hóa Hạ Long, văn hóa Gò Mun ) và đồng đại (nhóm di tích Đồng Ngầm ở lưu vực sông Mã; nhóm di tích Tràng Kênh - Đầu Rằm ở Quảng Ninh; các di tích ở Đông Nam Á lục địa và Nam Trung Quốc )

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về phạm vi nghiên cứu của luận án: nghiên cứu các di tích, di vật của văn hóa Đồng Đậu nhằm làm rõ những đặc trưng cơ bản; và nhận thức về vai trò, vị trí của văn hóa Đồng Đậu trong thời đại Kim khí ở lưu vực sông Hồng

- Về không gian, thời gian: luận án tập trung nghiên cứu các di tích văn hóa Đồng Đậu đã được điều tra, khảo sát, khai quật ở lưu vực sông Hồng gồm các tỉnh: Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hà Nội, Bắc Ninh và Bắc Giang trong khoảng thời gian từ khoảng 3500 - 3000/2900 năm cách ngày nay

3.3 Nguồn tư liệu sử dụng trong luận án

- Nguồn tư liệu sử dụng chủ yếu là báo cáo của các cuộc điều tra, khảo sát,

thám sát, khai quật khảo cổ học; các bài viết đăng trên tạp chỉ Khảo cổ học và Kỷ yếu Những phát hiện mới về khảo cổ học xuất bản hàng năm; các sách chuyên khảo,

đề tài khoa học đã công bố và một số bài viết đăng trên các tạp chí và kỷ yếu hội thảo khoa học trong nước và ngoài nước có liên quan đến đề tài luận án

- Những kết quả chỉnh lý hiện vật, nghiên cứu của tác giả về văn hóa Đồng Đậu từ 2005 đến nay

3.4 Các vấn đề cần đi sâu nghiên cứu

- Nghiên cứu những đặc điểm cơ bản của văn hóa Đồng Đậu biểu hiện qua những di tích, di vật

- Những biến đổi trong cấu trúc kinh tế xã hội và đời sống cư dân cổ trong giai đoạn văn hóa Đồng Đậu Lý giải nguyên nhân/động lực tạo ra sự biến đổi

- Xác định, đánh giá vai trò của những yếu tố văn hóa khác nhau tham gia vào sự hình thành văn hóa Đồng Đậu

4 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Các cách tiếp cận: luận án sử dụng cách tiếp cận lịch sử văn hóa, vận

dụng các quy luật của duy vật lịch sử và duy vật biện chứng để nhìn nhận, phân tích, lý giải sự vận động và những chuyển biến của văn hóa, lịch sử trong thời kỳ Đồng Đậu Đặc biệt, luận án còn sử dụng lý thuyết hệ thống, lý thuyết mạng, lý thuyết khan hiếm, lý thuyết trung tâm và ngoại vi, tiếp cận nghiên cứu biểu tượng

để nghiên cứu về cấu trúc kinh tế -xã hội, đời sống cư dân Đồng Đậu cũng như các mối quan hệ văn hóa

4.2 Phương pháp nghiên cứu sử dụng chính trong luận án là phương pháp

nghiên cứu liên ngành: kết hợp giữa các phương pháp nghiên cứu đặc thù của khảo

cổ học (thống kê, khảo tả, đo vẽ, chụp ảnh, so sánh đồng đại, lịch đại….) với các phương pháp của ngành khoa học tự nhiên (phân tích quang phổ, AMS, C14, phân tích thành phần hóa học, phương pháp phân tích khoáng vật đá…)

5 Kết quả, đóng góp của luận án

5.1 Xây dựng một hệ thống tư liệu tương đối đầy đủ và toàn diện phục vụ cho

việc nghiên cứu về văn hóa Đồng Đậu nói riêng và thời kỳ dựng nước nói chung

5.2 Nêu được các nét đặc trưng cơ bản về di tích và di vật của văn hóa Đồng Đậu 5.3 Bước đầu phác dựng lại được bức tranh kinh tế, xã hội và đời sống vật

chất, tinh thần của cư dân Đồng Đậu trong bối cảnh thời đại kim khí ở lưu vực sông Hồng Trên cơ sở phân tích di tích, di vật nêu bật được vai trò then chốt của nghề luyện kim trong sự chuyển biến cấu trúc kinh tế xã hội của thời kỳ này

5.4 Làm rõ việc phân kỳ cũng như đặc điểm các giai đoạn phát triển của văn

hóa Đồng Đậu

5.5 Phân tích, lý giải và làm sáng tỏ vấn đề nguồn gốc của văn hóa Đồng

Đậu cũng như các mối quan hệ đồng đại, lịch đại của văn hóa này Từ đó, góp phần làm rõ thêm về vấn đề nguồn gốc của phổ hệ văn hóa Tiền Đông Sơn và Đông Sơn

6 Bố cục luận án

Ngoài phần mở đầu (5 trang), kết luận (7 trang), nội dung chính của luận án (147 trang) được chia thành 5 chương:

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu văn hóa Đồng Đậu (10 trang)

Chương 2: Đặc điểm môi trường sinh thái và di tích văn hóa Đồng Đậu (18 trang) Chương 3: Các di vật văn hóa Đồng Đậu (39 trang)

Chương 4: Cấu trúc kinh tế xã hội và đời sống cư dân Đồng Đậu (34 trang) Chương 5: Chủ nhân, niên đại, các giai đoạn phát triển và vị trí của văn hóa Đồng Đậu trong thời đại đồng thau ở lưu vực sông Hồng (37 trang)

Ngoài ra, trong luận án còn có các mục: danh mục công trình của tác giả luận

án, tài liệu tham khảo và phụ lục minh họa

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tiếng Việt

1 Nguyễn Quang Anh (2012), Nghiên cứu địa mạo phục vụ xác định các điểm định cư của người Việt cổ khu vực huyện Mê Linh, Đông Anh, thành phố Hà Nội, Luận văn Thạc Sỹ, Tư liệu Khoa Địa lý, Đại học Khoa học Tự nhiên,

ĐHQGHN

2 Trần Văn Bảo, Nguyễn Lân Cường, Vũ Thế Long (1970), “Động vật và

thực vật ở Đồng Đậu”, Khảo cổ học (7 - 8), tr.113 - 114

3 Nguyễn Chí Biền (2011), “Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc, di sản văn

hóa phi vật thể đại diện của nhân loại”, Di sản văn hóa (1), tr.44 - 45

4 Trần Lâm Bền, Trịnh Sinh (2011), Thế giới biểu tượng trong di sản văn hóa

Thăng Long - Hà Nội, NXB Hà Nội, Hà Nội

5 Nguyễn Chiều, Nguyễn Xuân Mạnh, Bùi Hữu Tiến (2008), Báo cáo khai quật địa điểm Thành Dền lần thứ 5, tư liệu Bảo tàng Nhân học

6 Nguyễn Chiều, Lưu Văn Phú, Thân Văn Tiệp, Phan Văn Tiến (2012), “Khai

quật di chỉ Chùa Gio (Hà Nội) lần thứ ba”, Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2011, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr 141 - 143

7 Hoàng Xuân Chinh (1964), Thám sát địa điểm khảo cổ học Việt Hùng (Gò Con Lợn), tư liệu Viện Khảo cổ học, Hà Nội

8 Hoàng Xuân Chinh (1968), Báo cáo khai quật đợt I di chỉ khảo cổ học Lũng Hoà, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội

9 Hoàng Xuân Chinh, Phạm Lý Hương (1970), Báo cáo khai quật đợt 3 di chỉ Đồng Đậu, tư liệu Viện Khảo cổ học

10 Hoàng Xuân Chinh (2000), Vĩnh Phúc thời tiền sử, sơ sử, Sở Văn hóa

-Thông tin - Thể thao Vĩnh Phúc

11 Hoàng Xuân Chinh (2003), “Tầm vóc Đồng Đậu - Gò Đậu di tích Đồng Đậu

- văn hóa Đồng Đậu”, Kỷ yếu hội thảo Văn hóa Đồng Đậu 40 năm phát hiện

và nghiên cứu (1962 - 2002), NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr.242 - 248

12 Hoàng Xuân Chinh, Nguyễn Thành Trai, Võ Quý, Phạm Lý Hương (2005), “Báo

cáo khai quật di chỉ Tràng Kênh (Hải Phòng) năm 1969 - 1970”, Khảo cổ học vùng duyên hải Đông Bắc Việt Nam, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr.213 - 234

13 Hoàng Xuân Chinh, Bùi Hữu Tiến (2010), Đồng Đậu di tích tiêu biểu thời Tiền sơ sử, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Vĩnh Phúc, Vĩnh Phúc

14 Hoàng Xuân Chinh, Nguyễn Chiều (2014), “Khai quật lần thứ 7 di tích

Đồng Đậu”, Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2013, NXB Khoa học

Xã hội, Hà Nội, tr 178 - 180

15 Colin Renfrew, Paul Bahn (2007), Khảo cổ học Lý thuyết, phương pháp và thực hành, Nxb Trẻ Tp Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh

16 Tăng Chung (2004), “Về bàn đạp vỏ cây bằng đá thời tiền sử ở Đông Nam Á”,

trong Một thế kỷ Khảo cổ học Việt Nam, T.I, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội,

tr.484 - 491

17 Trình Năng Chung (2009), Mối quan hệ văn hóa thời tiền sử giữa Bắc Việt Nam và Nam Trung Quốc, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội

18 Trình Năng Chung (2013), “Dấu ấn văn hóa Đông Sơn trên đất Quảng Tây,

Trung Quốc qua tư liệu khảo cổ học”, Khảo cổ học (3), tr.30 - 39

19 Trình Năng Chung (2015), “Văn hóa Đông Sơn trong bối cảnh văn hóa Tiền

- Sơ sử khu vực Nam Trung Quốc và Đông Nam Á”, Kỷ yếu hội thảo quốc

tế Khảo cổ học Việt Nam - Lào - Campuchia trong tiểu vùng Mê Kông, Tam

Đảo, 2015, tr.197 - 210

20 Nguyễn Lân Cường, Nguyễn Kim Thuỷ (2003), “Di cốt người ở Đồng Đậu (Vĩnh Phúc)”, Kỷ yếu hội thảo Văn hóa Đồng Đậu 40 năm phát hiện và nghiên cứu (1962 - 2002), NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr.88 - 96

21 Nguyễn Lân Cường (2004), Tục nhổ răng ở người cổ của Việt Nam, Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2003, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr.45 - 47

22 Nguyễn Lân Cường (2008), Các nhóm loại hình nhân chủng ở Việt Nam và vấn

đề nguồn gốc người Việt Đề tài khoa học cấp Bộ, tư liệu Viện Khảo cổ học

23 Nguyễn Lân Cường (2011), “Về di cốt người ở Đình Tràng”, Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2010, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr.136 - 139

24 Lê Xuân Diệm (1965), Báo cáo khai quật di chỉ khảo cổ học Đồng Đậu lần thứ nhất, tư liệu Viện Khảo cổ học

25 Lê Xuân Diệm (1970), “Văn hóa Đồng Đậu - một bước phát triển văn hóa

thời kỳ Hùng Vương”, Khảo cổ học (7 - 8), tr.154 - 166

26 Lê Xuân Diệm, Nguyễn Duy Tỳ (1974), “Các giai đoạn phát triển văn hóa

thời kỳ Hùng Vương”, Hùng Vương dựng nước, T.IV, NXB Khoa học Xã

hội, Hà Nội, tr.33 - 46

27 Lê Xuân Diệm, Hoàng Xuân Chinh (1983), Di chỉ khảo cổ học Đồng Đậu,

NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội

28 Nguyễn Thị Thanh Dịu (2012), “Báo cáo khai quật lần thứ V di tích Vườn Chuối (Hoài Đức, Hà Nội), Khóa luận tốt nghiệp, tư liệu Khoa Lịch sử, Trường

ĐHKHXH & NV, ĐHQGHN

29 Nguyễn Kim Dung (1983), Báo cáo khai quật Bãi Tự, tư liệu Viện Khảo cổ học

30 Nguyễn Kim Dung (1996), Công xưởng và kỹ thuật chế tác đồ trang sức bằng đá thời đại đồng thau ở Việt Nam, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội

31 Nguyễn Kim Dung chủ nhiệm (1999), Nghiên cứu các trung tâm sản xuất thủ công Tiền sơ sử Việt Nam, Đề tài Khoa học cấp Bộ, tư liệu Viện Khảo cổ học

32 Nguyễn Kim Dung (2003), “Hội nhập yếu tố biển trong văn hóa Đồng

Đậu”, Kỷ yếu hội thảo Văn hóa Đồng Đậu 40 năm phát hiện và nghiên cứu (1962 - 2002), NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr.286 - 293

33 Nguyễn Kim Dung (2005a), “Báo cáo kết quả khai quật di chỉ Tràng Kênh

(Hải Phòng) năm 1986”, Khảo cổ học vùng duyên hải Đông Bắc Việt Nam

NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr.235 - 248

34 Nguyễn Kim Dung (2005b), “Báo cáo kết quả khai quật di chỉ Tràng Kênh

(Hải Phòng) năm 1996”, Khảo cổ học vùng duyên hải Đông Bắc Việt Nam

NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr.249 - 273

35 Lâm Thị Mỹ Dung (2004), Thời đại đồ đồng, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội,

Hà Nội

36 Lâm Mỹ Dung và Đoàn khai quật (2006), “Kết quả khai quật địa điểm

Thành Dền lần thứ 4”, Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2005,

NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr.158 -162

37 Lâm Mỹ Dung, Nguyễn Thơ Đình, Nguyễn Anh Thư, Hoàng Thúy Quỳnh

(2009), “Kết quả khai quật Đồi Đồng Dâu”, Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2008, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr.146 - 150

38 Lâm Mỹ Dung, Bùi Hữu Tiến (2010), “Tư liệu Thành Dền (Mê Linh, Hà Nội) liên

quan đến trồng lúa nước ở châu thổ Bắc Bộ thời văn minh sông Hồng”, Kỷ yếu hội thảo quốc tế Phát triển bền vững thủ đô Hà Nội văn hiến, anh hùng, vì hòa bình, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, tr.114 - 123

39 Lâm Mỹ Dung (2011), “Tiếp cận khảo cổ học xã hội và khảo cổ học mộ táng

trong nghiên cứu trường hợp Miền Trung Việt Nam thời kỳ Sơ sử”, Di sản Lịch

sử và những hướng tiếp cận mới, NXB Thế giới, Hà Nội, tr.29 - 88

40 Lâm Mỹ Dung, Bùi Hữu Tiến, Nguyễn Thắng (2012), “Khai quật Gò Mỏ

Phượng, Gò Dền Rắn (Hà Nội) năm 2011”, Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2011, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr.135 - 136

41 Lâm Mỹ Dung, Hoàng Văn Diệp và nnk (2012), “Kết quả khai quật Vườn

Chuối (Hà Nội) lần thứ tư (năm 2011)”, Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2011, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr.137 - 138

42 Lâm Mỹ Dung, Nguyễn Hữu Mạnh, Nguyễn Văn Thủy, Phạm Thị Thanh (2014), “Khai quật di chỉ Vườn Chuối (Hà Nội) lần thứ VI (năm 2012)”,

Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2013, NXB Khoa học Xã hội, Hà

Nội, tr.146 - 148

43 Lâm Mỹ Dung, Nguyễn Thị Mai Hương, Phạm Văn Thủy (2014), “Phát hiện dấu tích

thực vật trong cuộc khai quật di tích Vườn Chuối lần thứ VI (tháng 12/2012)”, Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2013, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr 148 - 150

44 Lâm Mỹ Dung, Nguyễn Bích Hường, Bùi Hữu Tiến (2014), “Diện mạo di tích

Thành Dền qua những nghiên cứu khảo cổ học,” Khảo cổ học (3), tr.79 - 100

45 Lâm Mỹ Dung chủ nhiệm (2014), Luyện kim đồng, chế tác đồ đồng và nông nghiệp trồng lúa ở châu thổ Sông Hồng qua nghiên cứu di tích Khảo cổ học Thành Dền (Mê Linh - Hà Nội) Đề tài NCKH cấp ĐHQG, mã số

GQTĐ.12.14, tư liệu Bảo tàng Nhân học

46 Trịnh Dương, Nguyễn Việt (2003), “Gốm kiểu Đồng Đậu ở vùng sông Mã

-sông Chu”, Kỷ yếu hội thảo Văn hóa Đồng Đậu 40 năm phát hiện và nghiên cứu (1962 - 2002), NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr.264 - 270

47 Vũ Cao Đàm (2015), Lý thuyết hệ thống, Bản thảo sách, tư liệu Viện Chính

sách và Quản lý, Trường ĐHKHXH & NV, ĐHQGHN

48 Trần Đạt, Đinh Văn Thuận (1985), “Kết quả phân tích bào tử phấn hoa di chỉ Đồng Đậu (Vĩnh Phúc)”, Những phát hiện mới về khảo cổ học năm

1984, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr 91 - 93

49 Phạm Hổ Đấu (1999), Văn hóa Hoa Lộc, NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội

50 Nguyễn Thơ Đình (2013), Kỹ thuật chế tác vòng đá tại Tả Vải I, Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2012, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội,

tr.135 - 136