Nghiên cứu đánh giá hiện trạng, ảnh hưởng của quá trình đô thị hóa lên các dịch vụ hệ sinh thái và đa dạng sinh học của Hồ Tây, thành phố Hà Nội

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG ___________________________ VƯƠNG THỊ LỆ MIỀN NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG, ẢNH HƯỞNG CỦA QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA L

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG

_

VƯƠNG THỊ LỆ MIỀN

NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG, ẢNH HƯỞNG CỦA QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA LÊN CÁC DỊCH VỤ HỆ SINH THÁI VÀ ĐA DẠNG SINH HỌC CỦA HỒ TÂY,

THÀNH PHỐ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG

Hà Nội – Năm 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG

_

VƯƠNG THỊ LỆ MIỀN

NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG, ẢNH HƯỞNG CỦA QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA LÊN CÁC DỊCH VỤ HỆ SINH THÁI VÀ ĐA DẠNG SINH HỌC CỦA HỒ TÂY,

THÀNH PHỐ HÀ NỘI

Chuyên ngành: Môi trường và phát triển bền vững

(Chương trình đào tạo thí điểm)

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS HOÀNG VĂN THẮNG

Hà Nội – Năm 2016

i

LỜI CẢM ƠN

Hoàn thành bản luận văn này Tôi đã nhận được sự hướng dẫn nhiệt tình, chu đáo từ các thầy cô giáo, sự ủng hộ giúp đỡ của người thân, bạn bè và đồng nghiệp

Đặc biệt, tôi xin chân thành cảm ơn TS Hoàng Văn Thắng, Th.s Bùi Thị Hà

Ly đã trực tiếp giúp đỡ tôi trong thời gian thực hiện đề tài Tôi chân thành cảm ơn

sự góp ý tận tình của các thầy, cô giáo trong Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường, ĐHQGHN đã giúp tôi hoàn thiện luận văn một cách tốt nhất

Tôi xin chân thành cảm ơn, sự nhiệt tình giúp đỡ của các cán bộ công tác tại Ban Quản lý hồ Tây và Phòng tài nguyên môi trường quận Tây Hồ đã giúp đỡ Tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn những người thân trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã khích lệ và tạo điều kiện tốt nhất để Tôi hoàn thành luận văn này

Đề tài này được hoàn thành trong khuôn khổ đề tài “ Nghiên cứu, đánh giá hiện trạng và đề xuất giải pháp quản lý, bảo tồn đa dạng sinh học hồ Tây, thành phố Hà Nội” do Trung tâm nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường thực hiện

Một lần nữa, Tôi xin chân thành cảm ơn!

Tác giả luận văn

Vương Thị Lệ Miền

ii

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và chưa được sử dụng để bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cám ơn, các thông tin trích dẫn trong luận văn này đều đã được chỉ rõ nguồn gốc

Tác giả luận văn

Vương Thị Lệ Miền

iii

MỤC LỤC

Danh mục các ký hiệu, chữ viết tắt……… vi

Danh mục các bảng……… vii

Danh mục các hình vẽ, đồ thị……… viii

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 5

1.1 Các khái niệm 5

1.1.1 Hệ sinh thái đất ngập nước 5

1.1.2 Đất ngập nước đô thị 12

1.1.3 Đất ngập nước Hà Nội 12

1.1.4 Đô thị hóa 13

1.1.5 Dịch vụ hệ sinh thái 14

1.1.6 Đa dạng sinh học 15

1.2 Tổng quan ảnh hưởng của quá trình đô thị hóa tới ao, hồ của một số thành phố lớn trên thế giới 17

1.3 Ảnh hưởng của phát triển đô thị tới ao hồ của Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng 19

1.4 Tổng quan nghiên cứu về hồ Tây 23

CHƯƠNG 2: ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 28

2.1 Địa điểm và thời gian nghiên cứu 28

2.1.1 Địa điểm nghiên cứu 28

2.1.2 Thời gian nghiên cứu 29

2.2 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 29

2.2.1 Phương pháp luận 29

2.2.2 Phương pháp nghiên cứu 32

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 35

iv

3.1 Điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội 35

3.1.1 Điều kiện tự nhiên của hồ Tây 35

3.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội 36

3.1.3 Cơ sở hạ tầng 37

3.2 Đặc điểm và dịch hệ sinh thái hồ Tây 38

3.2.1 Đặc điểm hệ sinh thái hồ Tây 38

3.2.2 Dịch vụ hệ sinh thái hồ Tây 47

3.3 Đô thị hóa ở quận Tây Hồ 54

3.4 Ảnh hưởng của phát triển đô thị và đô thị hóa tới dịch vụ hệ sinh thái và sự đa dạng sinh học của hồ Tây 61

3.4.1 Làm thu hẹp diện tích và không gian 61

3.4.2 Làm giảm khả năng trao đổi nước 62

3.4.3 Ảnh hưởng đến quang cảnh, chất lượng nước, sinh cảnh, đa dạng sinh học của hồ 62

3.4.4 Suy giảm chất lượng nước bởi chất thải 65

3.4.5 Ô nhiễm từ hoạt động tâm linh, tín ngưỡng 66

3.4.6 Sự xuất hiện của các động vật ngoại lai 67

3.4.7 Mất nguồn thu nhập từ thủy sản do ô nhiễm chất lượng nước 68

3.5 Các động lực, áp lực, tác động và phản hồi trong quản lý, bảo tồn hồ Tây 69

3.5.1 Động lực 69

3.5.2 Áp lực 69

3.5.3 Tác động 70

3.5.4 Phản hồi 71

3.6 Đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn và phát triển bền vững hồ Tây 76

3.6.1 Giải pháp về chính sách 76

3.6.2 Giải pháp quy hoạch khu vực 77

3.6.3 Giải pháp phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa 79

3.6.4 Giải pháp về nâng cao nhận thức của cộng đồng 83

3.6.5 Giải pháp giám sát, đánh giá 83

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 85

TÀI LIỆU THAM KHẢO 87

v

PHỤ LỤC 92

Phụ lục 1: Điển hình về ô nhiễm ao, hồ ở một số thành phố lớn trên thế giới 92

Phụ lục 2: Sơ đồ quy hoạch sử dụng đất quận Tây Hồ đến năm 2020 94

Phụ lục 3: Hiện trạng sử dụng đất quận Tây Hồ năm 2014 95

Phụ lục 4: Phiếu khảo sát 96

vi

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

STT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ

1 BĐKH Biến đổi khí hậu

3 ĐDSH Đa dạng sinh học

5 ĐVKXSCL Động vật không xương sống cỡ lớn

7 IUCN Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên thế giới

8 Viện KHCNVN Viện Khoa học Công nghệ Việt Nam

9 Viện ST&TNSV Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật

10 UBND Ủy ban Nhân dân

vii

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 Diện tích mặt nước của hồ Tây 35

Bảng 3.2 Tổng hợp sự đa dạng của các taxon thực vật bậc cao có mạch 40

Bảng 3.3 Số lượng loài và họ của các ngành nhóm ĐVKXSCL ở hồ Tây 41

Bảng 3.4 Sản lượng khải thác cá (kg) hàng năm ở hồ Tây 48

Bảng 3.5 Danh mục di tích Lịch sử - văn hóa đã xếp hạng 51

Bảng 3.6 Dân số quận Tây Hồ qua các năm 55

Bảng 3.7 Thay đổi diện tích sử dụng đất từ năm 2005 – 2014 57

Bảng 3.8 Kết quả khảo sát về việc thu phí dịch vụ tham quan hồ Tây 81

viii

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1 Đất ngập nước thường tồn tại tại những nơi chuyển tiếp giữa HST trên

cạn và HST thủy sinh thường xuyên 6

Hình 1.2 Mối liên quan giữa các dịch vụ HST với các thành tố của cuộc sống thịnh vượng 10

Hình 2.1 Sơ đồ hành chính Hà Nội và vị trí của hồ Tây 28

Hình 3.1 Biểu đồ thể hiện sự gia tăng dân số qua các năm quận Tây 55

Hình 3.2 Cơ cấu sử dụng đất qua các năm 57

Hình 3.5 Trạm xử lý nước thải hồ Tây 61

Hình 3.6 Rác thải vứt bừa bãi ở lòng đường, vỉa hè hồ Tây 63

Hình 3.7 Hoạt động kinh doanh ven hồ Tây 63

Hình 3.8 Cá chết trôi nổi ở hồ Tây 65

Hình 3.9 Ngập rác mùa Vu Lan 66

Hình 3.10 Rùa tai đỏ 67

Hình 3.11 Trứng ốc bươu vàng 67

Hình 3.12 Đánh bắt cá trái phép tại hồ Tây 71

Hình 3.13 Các tòa nhà chung cư mọc sát hồ Tây 71

87

TÀI LIỆU THAM KHẢO Tài liệu tiếng Việt

1 Ban Quản lý hồ Tây (2014), Báo cáo tổng hợp thực hiện đề án Điều tra, đánh giá hiện trạng ô nhiễm môi trường nước, hệ sinh thái hồ Tây, đề xuất các giải pháp giảm thiểu và sử dụng hợp lý, Hà Nội, 2014

2 Bộ Tài Nguyên và Môi trường (1995), Quy chuẩn chất lượng quốc gia về chất lượng nước mặt, Hà Nội, 1995

3 Chính phủ Nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam (1995), Nghị định của chính phủ số 69-CP ngày 28 tháng 10 năm 1995 về thành lập quận Tây Hồ thuộc thành phố Hà Nội

4 Cổng thông tin điện tử quận Tây Hồ, (2012), Giới thiệu quận Tây Hồ,

http://tayho.gov.vn/tayho/portal/vi/News-details/148/89/Gioi-thieu-quan.html

(1/10/2015)

5 Cục thống kê Thành phố Hà Nội (2015), Niên giám thống kê Hà Nội 2014, Nhà

xuất bản Thống kê, Hà Nội, 2015

6 Lê Anh Dũng, (2015), Sông hồ Hà Nội lại ngập rác mùa Vu Lan, Vietbao.vn,

http://pda.vietbao.vn/Khoa-hoc/Song-ho-Ha-Noi-lai-ngap-rac-mua-Vu-lan/22258790/197/ (15/10/2015)

7a Lê Diên Dực (chủ biên) và Hoàng Văn Thắng (2012), Đất ngập nước Tập 1, Các nguyên lý và sử dụng bền vững, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội, 2012 7b Lê Diên Dực (chủ biên) và Hoàng Văn Thắng (2012), Đất ngập nước Tập 2, Quản lý và phát triển bền vững, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội, 2012

8 Đỗ Hồng Đức (2015), Thực hư chuyện rùa tai đỏ đang đe dọa Hồ Gươm, Báo

điện tử Tri thức trẻ, http://ttvn.vn/khoa-hoc/thuc-hu-chuyen-rua-tai-do-dang-de-doa-cu-rua-ho-guom-220152590650132.htm (15/10/2015)

88

9 Hồ Thanh Hải và nnk (1997), Các nguồn nước thải vào Hồ Tây và hồ Trúc Bạch,

Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật

10 Hồ Thanh Hải và nnk (1997), Tình trạng chất lượng môi trường nước Hồ Tây trong mùa mưa và nhận xét chung về chất lượng nước Hồ Tây, Viện Sinh thái và

Tài nguyên Sinh vật

11 Hồ Thanh Hải và nnk (1998), “Tình trạng chất lượng môi trường nước Hồ Tây”,

Báo cáo đề án môi trường Hồ Tây, Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật

12 Lưu Lan Hương (2007), Mô hình hóa hệ sinh thái hồ Tây - Hà Nội nhằm bảo vệ

và phát triển bền vững, Đại học Quốc gia Hà Nội

13 Lê Văn Khoa (chủ biên), Nguyễn Cử, Trần Thiện Cường và Nguyễn Xuân

Huân, (2005), Đất ngập nước, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội, 2005

14 Phan Thị Hương Linh (2008), Đánh giá tính hợp lý về môi trường của khu đô thị mới Linh Đàm trong quá trình đô thị hóa Hà Nội, Luận văn Thạc sỹ khoa học,

Đại học Khoa Học Tự Nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

15 Quốc hội Nước Cộng Hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam (2014), Luật Bảo vệ Môi trường số 55/2014/QH13, Hà Nội

16 Nguyễn Ngọc Lý (2011), “Nghiên cứu thể chế về quản lý hồ Hà Nội: thách thức

và sự cần thiết về sự tham gia của cộng đồng”, Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc gia

(2011), Nhà xuất bản Khoa Học Kĩ Thuật, Hà Nội, 2013

17 Nguyễn Ngọc Lý (2011), “Vai trò hồ Hà Nội như công cụ thích ứng biến đổi

khí hậu trong kiểm soát ngập lũ”, Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc gia (2011), Nhà

xuất bản Khoa Học Kĩ Thuật, Hà Nội, 2013

18 Lê Minh (2009), Diệt ốc bươu vàng và chuột, Nông nghiệp Việt Nam,

http://nongnghiep.vn/diet-oc-buou-vang-va-chuot-post40366.html (15/10/2015)

89

19 Khánh Nguyên (2013), Hà Nội xây dựng một loạt nhà máy xử lý nước thải, Hà

Nội Mới, http://hanoimoi.com.vn/Tin-tuc/Moi-truong/573923/ha-noi-xay-dung-mot-loat-nha-amay-xu-ly-nuoc-thai (23/4/2015)

20 Phòng Tài nguyên và Môi trường quận Tây Hồ (2014), Báo cáo tình hình phát triển kinh tế- văn hóa- xã hội và môi trường quận Tây Hồ năm 2014

21 Đỗ Quyên, 2013, Những dòng sông nghẹt rác trên thế giới, Tri thức trực tuyến,

http://news.zing.vn/nhung-dong-song-nghet-rac-tren-the-gioi-post309846.html (25/4/2015)

22 Sở Tài nguyên Môi trường Hà Nội - Cổng thông tin quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất (2014), quận Tây Hồ-Hiện trạng sử dụng đất,

http://tnmt.cloudgis.vn/geditor.aspx?mapid=265&gtoken=2A7F2A71D8452F5FED 0ABD32DB57D7F404C4420F9F13F4C3082FDB4ADA85285B5F7616C5BD1F03 355970EA11E545F39E9FAAD7A70097503B503E6398C9F6F0A403130F43D92B FCF1AAB4BACE8C37855D466389BF (1/6/2016)

23 Sở Tài nguyên Môi trường Hà Nội - Cổng thông tin quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất (2014), quận Tây Hồ-Quy hoạch sử dụng đất,

http://tnmt.cloudgis.vn/geditor.aspx?mapid=266&gtoken=D3219DDCA8C13D712 4A75DF711093E5327F1243FC6EEDE359E486CBCDD108D9539DD1B2AC3077 035C2F4405794AF641F9541ABDB6E61073985B5107FD0873F78F67993BC075 9E706DA015A118B4020B98B144EFD (1/6/2016)

24 Hoàng Văn Thắng (2011), “Bảo tồn đất ngập nước trong bối cảnh biến đổi khí

hậu”, Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc gia (2011), Nhà xuất bản Khoa học Kĩ thuật,

Hà Nội, 2013

25 Hoàng Văn Thắng và nnk (2002), Quản lý bền vững và bảo tồn đất ngập nước

Hà Nội, Báo cáo CRES, SWP - IUCN Hà Lan

90

26 Hoàng Văn Thắng và Lê Diên Dực (2010), “Quản lý và Bảo tồn Đất ngập nước

Hà Nội”, Kỷ yếu Hội thảo quốc tế Việt Nam học 1000 năm Thăng Long Hà Nội

(2010), Nhà xuất bản Hà Nội, Hà Nội (2013)

27 UBND Thành phố Hà Nội (2009), Quyết định số 6638/QĐ-UBND của UBND

TP Hà Nội Thành lập Ban Quản lý hồ Tây

28 UBND thành phố Hà Nội (2009), Quyết định số: 92/2009/QĐ-UBND ngày 19 tháng 8 năm 2009 về bảo vệ, quản lý Hồ Tây

29 UBND Thành phố Hà Nội (2010), Quyết định số 3554/QĐ-UBND Phê duyệt dự

án đầu tư xây dựng trạm xử lý nước thải Hồ Tây

30 UBND Thành phố Hà Nội (2011) ,Quyết định số 612/QĐ-UBND ngày 18 tháng

2 năm 2011 Về việc thành lập Đội bảo vệ an ninh trật tự khu vực quản lý Hồ Tây

31 UBND Thành phố Hà Nội (2014), Quyết định số 4177/QĐ-UBND Quy hoạch phân khu đô thị Khu vực Hồ Tây và phụ cận (A6) tỷ lệ 1/2000

32 UBND Thành phố Hà Nội (2015) Quyết định số 1386/QĐ-UBND ngày 01 tháng

4 năm 2015 về Bổ sung hạng mục đầu tư mở rộng cống thu gom nước thải giai đoạn 2

33 Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật (2011), Điều tra đánh giá hiện trạng ô nhiễm môi trường nước, hệ sinh thái lòng hồ Tây; đề xuất các biện pháp giảm thiểu

ô nhiễm và khai thác sử dụng hợp lý hồ Tây, Đề án của Viện ST&TNSV phối hợp

với BQL hồ Tây, Hà Nội, 2011

34 VTV6 (2014), Xót lòng hàng loạt ảnh trẻ em sống ở vùng ô nhiễm,

http://vtv6.vtv.vn/tinbai/8622/Xot-long-voi-loat-anh-tre-em-song-o-vung-o-nhiem (19/10/2015)

35 Diệp Vũ (2014), Ô nhiễm nặng nguồn nước tại Trung Quốc, VnEconomy,

http://vneconomy.vn/the-gioi/o-nhiem-nang-nguon-nuoc-tai-trung-quoc-20140731114130412.htm (19/10/2015)

91

36 Nhƣ Ý (2012) Hồ Tây: cá chết hàng loạt vì ô nhiễm, Kết nối sức mạnh Việt,

http://baodatviet.vn/khoa-hoc/ho-tay-ca-chet-hang-loat-vi-nuoc-o-nhiem-2221799 (15/8/2015)

37 Mai Đình Yên (2011), “Sơ bộ phân tích biến đổi khí hậu đến hệ sinh thái Hồ

Tây, thành phố Hà Nội”, Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc gia (2011), Nhà xuất bản

Khoa Học Kĩ Thuật, Hà Nội, 2013

Tài liệu tiếng Anh

38 Alain Lambert (1971), The Convention on Wetlands (Ramsar, 1971): An Active Player in the Fight Against Poverty, Ramsar

39 Convention on Biological Diversity (1992), Text of the the Convention on Biodiversity Diversity, Rio de Janeiro

40 IUCN (1994), IUCN Red List Categories and Criteria, Prepared by the IUCN

Species Survival Commission, IUCN, Gland, Swizerland

41 Millennium Ecosystem Assessment (2005), Ecosystems and Human Well-being,

Malaysia and United States

42 Ramsar (1971), Convention on Wetlands of International Importance Especially

as Waterfowl Habitat, Ramsar, 2000

43 Ramsar Convention Bureau (1997), The Ramsar Convention Manual: A Guide

to the Convention on Wetlands (Ramsar, Iran , 1971), 2nd edition, Gland,

Swizerland, pp.161

44 William J.M and JG Gosselink (2000), The value of wetlands -importance of scale and landscape setting, Ecological Economics 35, pp 25 – 33, US

45 Wong M L., Le Quoc Hung, Tran Thi Kim Loan, Nguyen Thi Phuong Tao, Easton P (2001), “Participatory Environmental Assessment of Aquatic Resources,

West Lake, Hanoi, Vietnam”, Report in Proceeding of International Workshop on Biology, Hanoi, pp 257 - 279