Cơ sở khoa học cho bảo vệ môi trường trong hoạt động khoáng sản khu vực Đơn Dương - Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN ---&--- Trịnh Phương Thảo CƠ SỞ KHOA HỌC CHO BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TRONG HOẠT ĐỘNG KHOÁNG SẢN KHU VỰC ĐƠN DƯƠNG - ĐỨC TRỌNG, TỈNH

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-& -

Trịnh Phương Thảo

CƠ SỞ KHOA HỌC CHO BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG

TRONG HOẠT ĐỘNG KHOÁNG SẢN KHU VỰC ĐƠN DƯƠNG - ĐỨC TRỌNG, TỈNH LÂM ĐỒNG

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC

Hà Nội, 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-& -

Trịnh Phương Thảo

CƠ SỞ KHOA HỌC CHO BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG

TRONG HOẠT ĐỘNG KHOÁNG SẢN KHU VỰC ĐƠN DƯƠNG - ĐỨC TRỌNG, TỈNH LÂM ĐỒNG

Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường

Mã số : 60850101

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

PGS TS ĐẶNG VĂN BÀO

Hà Nội, 2016

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt 02 năm học tại Khoa Địa lý, trường Đại học Khoa học tự nhiên – Đại học quốc gia Hà Nội, tác giả đã nhận được sự giảng dạy và giúp đỡ nhiệt tình của các thầy cô giáo Những người đã tận tình hướng dẫn, truyền đạt cho tác giả những kiến thức vô cùng quý báu để tác giả có điều kiện phát huy ngọn lửa đam mê đối với chuyên ngành quản lý tài nguyên và môi trường Qua đây, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy cô giáo đã giúp đỡ tác giả hoàn thành tốt khóa học này

Đặc biệt, tác giả xin chân thành cảm ơn PGS.TS Đặng Văn Bào, người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình học, khảo sát thực địa và làm luận văn

Luận văn được thực hiện trên cơ sở tài liệu thu thập được qua 01 đợt khảo sát thực địa tại khu vực Đơn Dương, Đức Trọng tỉnh Lâm Đồng và các khu vực lân cận thuộc đề

tài Đề tài Nghiên cứu Khoa học và Phát triển Công nghệ cấp Nhà nước “Nghiên cứu cơ

sở khoa học cho các giải pháp tăng cường liên kết vùng của Tây Nguyên với duyên hải Nam Trung Bộ trong sử dụng tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường và phòng tránh thiên tai” thuộc “Chương trình Khoa học và Công nghê ̣ phục vụ phát triển Kinh tế và Xã hội vùng Tây Nguyên” (Chương trình Tây Nguyên 3) Mã số KHCN-TN3/11-15 do

PGS TS Đặng Văn Bào làm Chủ nhiệm Đề tài Đồng thời kết hợp với những tư liệu lưu trữ tại các cơ quan Trung Ương và địa phương, Tổng cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam, Trung tâm Thông tin Lưu trữ Địa chất, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Lâm Đồng…tài liệu từ những hội nghị, hội thảo liên quan đến hoạt động khoáng sản do Liên hiệp các hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (tháng 5/2010), Viện Tư vấn phát triển – CODE (2010, 2011), Ủy ban Khoa học, công nghệ và môi trường thuộc văn phòng Quốc hội (tháng 4/2012) tổ chức Tác giả xin chân thành cảm ơn các Quý cơ quan trên Trong quá trình thực hiện, luận văn không tránh khỏi những hạn chế nhất định Tác giả rất mong nhận được sự đánh giá, đóng góp ý kiến của các thầy cô và các nhà khoa học trong lĩnh vực có liên quan để tác giả có điều kiện học hỏi, đúc rút kinh nghiệm cho những đề tài nghiên cứu trong tương lai

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 06 tháng 06 năm 2016

Tác giả

Trịnh Phương Thảo

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

LỜI CAM ĐOAN Error! Bookmark not defined DANH MỤC HÌNH iii

DANH MỤC BẢNG Error! Bookmark not defined MỞ ĐẦU 4

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 4

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 5

3 NỘI DUNG VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 5

4 PHẠM VI NGHIÊN CỨU 6

5 CƠ SỞ ĐỂ THỰC HIỆN ĐỀ TÀI 6

6 KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC 7

7 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ GIÁ TRỊ THỰC TIỄN 7

8 CẤU TRÚC LUẬN VĂN 7

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 8

1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu 8

1.1.1 Các công trình nghiên cứu trên thế giới 8

1.1.2 Các công trình nghiên cứu tại Việt Nam 10

1.1.3 Tổng quan về khu vực nghiên cứu Error! Bookmark not defined 1.2 Cơ sở lý luận về bảo vệ môi trường trong hoạt động khoáng sản Error! Bookmark not defined

1.2.1 Khái niệm chung về tài nguyên khoáng sản Error! Bookmark not defined 1.2.2 Cơ sở địa lý và môi trường cho hoạt động khoáng sảnError! Bookmark not defined

1.2.2.1 Tác động của khai thác khoáng sản tới môi trườngError! Bookmark not defined

1.2.2.2 Sự cần thiết bảo vệ môi trường trong hoạt động khoáng sảnError! Bookmark not defined

1.2.2.3 Cơ sở địa lý trong khai thác khoáng sản và bảo vệ môi trường Error! Bookmark not defined

1.2.3 Căn cứ pháp lý cho hoạt động khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường Error! Bookmark not defined

1.3 Quan điểm tiếp cận và phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN – KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN

CỨU Error! Bookmark not defined 2.1 Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên Error! Bookmark not defined 2.1.1 Vị trí địa lý Error! Bookmark not defined 2.1.2 Đặc điểm địa chất Error! Bookmark not defined 2.1.3 Đặc điểm địa mạo Error! Bookmark not defined 2.1.4 Đặc điểm thời tiết - khí hậu Error! Bookmark not defined 2.1.5 Điều kiện thủy văn Error! Bookmark not defined 2.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội Error! Bookmark not defined 2.2.1 Đặc điểm dân cư, lao động Error! Bookmark not defined 2.2.2 Hiện trạng sử dụng đất Error! Bookmark not defined 2.2.3 Thực trạng phát triển các ngành kinh tế Error! Bookmark not defined

2.3 Phân vùng địa lý tự nhiên phục vụ định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo

vệ môi trường khu vực Đơn Dương – Đức Trọng Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3 ĐỊNH HƯỚNG BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TRONG HOẠT ĐỘNG

KHOÁNG SẢN Error! Bookmark not defined 3.1 Tài nguyên khoáng sản và đặc điểm phân bố Error! Bookmark not defined 3.1.1 Tài nguyên khoáng sản Error! Bookmark not defined 3.1.2 Đặc điểm phân bố tài nguyên khoáng sản trong các tiểu vùng địa lý Error! Bookmark not defined

3.2 Thực trạng khai thác, chế biến khoáng sản và vấn đề môi trường liên quan Error! Bookmark not defined

3.2.1 Đặc điểm khai thác, chế biến và sử dụng tài nguyên khoáng sản Error! Bookmark not defined

3.2.2 Vấn đề môi trường trong khai thác khoáng sản Error! Bookmark not defined 3.3 Định hướng bảo vệ môi trường trong hoạt động khoáng sảnError! Bookmark not defined

3.3.1 Phân tích quy hoạch khoáng sản và chính sách bảo vệ môi trường Error! Bookmark not defined

3.3.2 Định hướng bảo vệ môi trường trong hoạt động khoáng sảnError! Bookmark not defined

3.3.2.1 Định hướng quy hoạch không gian khai thác khoáng sản và bảo vệ môi trường

Error! Bookmark not defined

3.3.2.2 Định hướng bảo vệ môi trường trong hoạt động khoáng sản theo các tiểu vùng

Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Việt Nam được đánh giá là quốc gia có tiềm năng về khoáng sản với trên 5000 điểm mỏ của hơn 60 loại khoáng sản khác nhau [27] Hoạt động thăm dò và khai thác khoáng sản không những tạo ra nguồn nguyên liệu dồi dào cho nhiều ngành công nghiệp mà còn đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia [23] Tuy nhiên, quá trình này cũng để lại nhiều tác động tiêu cực như làm biến dạng địa mạo và cảnh quan khu vực, thu hẹp diện tích trồng trọt và đất rừng; ảnh hưởng đến đa dạng sinh học; phá vỡ cân bằng sinh thái và gây ô nhiễm môi trường trên nhiều lĩnh vực [4] Do nhu cầu tài nguyên khoáng sản ngày càng gia tăng, quá trình khai thác mỏ ở nước ta hiện nay cũng có xu hướng tăng nhanh cả về quy mô và mức độ Tình trạng cạn kiệt tài nguyên và những tác động đến môi trường diễn ra ngày càng phức tạp Trong bối cảnh đó, yêu cầu xây dựng cơ sở khoa học cho cải tạo và phục hồi môi trường sau khai thác; đồng thời có biện pháp quản lý, khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên này trở thành nhiệm vụ cấp bách

Đơn Dương, Đức Trọng là hai huyện thuộc tỉnh Lâm Đồng, một trong những tỉnh có tài nguyên khoáng sản đa dạng và có trữ lượng lớn của cả nước Đây là khu vực có điều kiện kinh tế -xã hội đặc biệt khó khăn, cơ sở hạ tầng nghèo nàn, trình độ dân trí thấp nhưng lại sở hữu lợi thế về tài nguyên khoáng sản như vàng, thiếc, sét, kaolin, vật liệu xây dựng Hoạt động khoáng sản được xác định là một trong những nguồn lực quan trọng, quyết định sự phát triển Từ năm 2010 đến nay, hoạt động khoáng sản được chú trọng đầu tư và phát triển, cơ sở hạ tầng được xây dựng mới để phù hợp với hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản tại địa phương Công tác thăm

dò, đánh giá trữ lượng cũng được tiến hành nhằm định hướng đầu tư lâu dài Tổng hợp các mỏ vật liệu xây dựng đã thăm dò tại hai huyện Đơn Dương, Đức Trọng là 15 mỏ, với diện tích 137,6 km2, trữ lượng đạt khoảng 40 triệu m3 [32] Dự tính đến năm 2020, các ngành công nghiệp chế biến nông, lâm sản, khai thác và chế biến khoáng sản trở thành động lực tăng trưởng chính của ngành công nghiệp Tốc độ tăng trưởng đạt trên 23%, đóng góp vào tổng kim ngạch xuất khẩu của địa phương nói riêng và của tỉnh Lâm Đồng nói chung [28]

Bên cạnh những lợi ích mang lại, hoạt động khoáng sản tại khu vực trong thời gian qua đã bộc lộ nhiều yếu điểm: khai thác trái phép dẫn đến nhiều mỏ phải xoá bỏ giấy cấp phép; khai thác không tận thu làm lãng phí tài nguyên, thất thu cho ngân sách nhà nước Tại những khu vực mỏ cấp phép từ 3 đến 5 năm, do thời gian hoạt động ngắn hạn nên các tổ chức, cá nhân được cấp phép khai thác chủ yếu tập trung cho sản

lượng khai thác, ít quan tâm đến công tác môi trường [32] Tình trạng ô nhiễm nguồn nước ngầm, ô nhiễm không khí… gây ảnh hưởng không nhỏ đến sức khoẻ người lao động và cuộc sống người dân xung quanh khu vực khai thác Khai thác không có thiết

kế mỏ, không đo vẽ, lập bản đồ hiện trạng, không có giấy phép sử dụng nguồn nước cũng như xả thải theo quy định Hầu hết các mỏ khai thác điều đổ thải xuống chân đồi, dòng suối Nước chảy tràn lan gây nên hiện tượng sạt lở, vùi lấp một số diện tích trồng chè của cư dân địa phương, phá hoại cảnh quan môi trường Mâu thuẫn và xung đột xã hội giữa người dân và các doanh nghiệp khai thác ảnh hưởng đến an ninh trật tự trong khu vực Điều này, đặt ra những thách thức rất lớn trong việc tìm kiếm các giải pháp nhằm hạn chế tác động tiêu vực do khai thác khoáng sản đến môi trường tự nhiên, xã hội Mục tiêu bảo vệ môi trường quản lý hiệu quả các nguồn tài nguyên trở thành vấn

đề then chốt, được đề cập trong chiến lược phát triển của khu vực Công tác quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội, liên kết vùng trong nhiều lĩnh vực đều xem xét tới vấn đề trên nhưng chưa đem lại hiệu quả thiết thực Các cơ sở khoa học cho hoạt động khai thác dựa trên tiếp cận địa lý và cảnh quan khu vực vẫn chưa được nghiên cứu chuyên sâu

Xuất phát từ thực tiễn trên, luận văn thạc sỹ: “Cơ sở khoa học cho bảo vệ môi

trường trong hoạt động khoáng sản khu vực Đơn Dương - Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng” đã được lựa chọn và triển khai

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

Xác lập được sự phân hóa không gian của các loại hình khoáng sản, mối quan hệ của chúng với các tiểu vùng địa lý tự nhiên, làm cơ sở cho sử dụng hợp lý tài nguyên

và định hướng bảo vệ môi trường liên quan với hoạt động khoáng sản trên địa bàn các huyện Đức Trọng và Đơn Dương tỉnh Lâm Đồng

3 NỘI DUNG VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

Nội dung nghiên cứu

- Tổng quan cơ sở lý luận và thực tiễn về cơ sở địa lý cho bảo vệ môi trường trong hoạt động khoáng sản

- Nghiên cứu đặc trưng về điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, kinh tế xã hội và phân vùng địa lý tự nhiên, làm cơ sở cho bảo vệ môi trường trong hoạt động khoáng sản

- Nghiên cứu hiện trạng hoạt động khoáng sản ở khu vực và những vấn đề môi trường liên quan

- Nghiên cứu cơ sở pháp lý liên quan với bảo vệ môi trường trong hoạt động khoáng sản và thực tế triển khai, áp dụng

- Định hướng bảo vệ môi trường trong hoạt động khoáng sản

Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Thu thập, phân tích, xử lý tổng hợp tài liệu về khu vực nghiên cứu;

- Khảo sát thực địa ;

- Xây dựng hệ thống bản đồ (các bản đồ chuyên đề, bản đồ phân vùng, bản đồ định hướng);

- Viết luận văn

4 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Phạm vi không gian: Luận văn giới hạn nghiên cứu tại khu vực huyện Đơn Dương, Đức Trọng tỉnh Lâm Đồng với tổng diện tích 151212 ha và được giới hạn từ 11º12’ đến 12º20’ vĩ độ Bắc, từ 107º16’ đến 108º43’ kinh độ Đông

Phạm vi khoa học: Tập trung nghiên cứu, xác lập cơ sở khoa học địa lý, có chú ý tới cơ sở pháp lý trong hoạt động khoáng sản khu vực Đơn Dương, Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng, định hướng phát triển bền vững tài nguyên khoáng sản khu vực nghiên cứu

5 CƠ SỞ ĐỂ THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

- Tài liệu công bố và lưu trữ: Các tài liệu về cơ sở địa lý, địa mạo, quy hoạch khoáng sản khu vực nghiên cứu Luận văn thạc sỹ, luận án tiến sỹ nghiên cứu các vấn

đề về khai thác khoáng sản và vấn đề môi trường liên quan của tỉnh Lâm Đồng nói chung và trong vùng nghiên cứu nói riêng Tài liệu về điều kiện địa lý tự nhiên, kinh tế

xã hội khu vực Đơn Dương, Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng

- Các tài liệu bản đồ: Bản đồ địa mạo, bản đồ địa chất – khoáng sản, bản đồ quy hoạch sử dụng khoáng sản, bản đồ hiện trạng sử dụng đất, bản đồ hiện trạng rừng …

- Luận văn được sử dụng tài liệu từ Đề tài Nghiên cứu Khoa học và Phát triển Công nghệ cấp Nhà nước “Nghiên cứu cơ sở khoa học cho các giải pháp tăng cường liên kết vùng của Tây Nguyên với duyên hải Nam Trung Bộ trong sử dụng tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường và phòng tránh thiên tai” thuộc “Chương trình Khoa học và Công nghệ phục vụ phát triển Kinh tế và Xã hội vùng Tây Nguyên” (Chương trình Tây Nguyên 3) Mã số KHCN-TN3/11-15 do PGS TS Đặng Văn Bào làm Chủ nhiệm

- Ngoài ra còn có cơ sở dữ liệu của học viên thu thập được trong quá trình khảo

sát thực địa

6 KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC

- Tổng quan về hoạt động khoáng sản trên địa bàn hai huyện Đơn Dương, Đức

Trọng, tỉnh Lâm Đồng

- Phân tích những tác động của hoạt động khoáng sản đối với môi trường tự

nhiên, xã hội

- Đề xuất các giải pháp nhằm giảm thiểu tác động của hoạt động khoáng sản đối

với môi trường

7 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ GIÁ TRỊ THỰC TIỄN

* Ý nghĩa khoa học:

- Nghiên cứu vấn đề sử dụng hợp lý tài nguyên khoáng sản và vấn đề môi trường

liên quan làm tiền đề cho việc phục vụ định hướng phát triển bền vững của khu vực

trong những đề tài nghiên cứu tiếp theo Các kết quả thu được trong luận văn sẽ là

nguồn tài liệu quan trọng góp phần phát triển bền vững khu vực nghiên cứu nói riêng

và tỉnh Lâm Đồng nói chung

* Giá trị thực tiễn: Các kết quả thu được trong luận văn sẽ cung cấp cho các nhà

quản lý ở trong nước và địa phương về tiềm năng, hiện trạng khai thác khoáng sản, tác

động đến môi trường làm cơ sở cho việc định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên

khoáng sản khu vực nghiên cứu

8 CẤU TRÚC LUẬN VĂN

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, nội dung chính của luận văn được trình bày

trong 3 chương:

Chương 1 Tổng quan cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 Điều kiện địa lý tự nhiên, kinh tế xã hội khu vực nghiên cứu

Chương 3 Định hướng bảo vệ môi trường trong hoạt động khoáng sản