Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc hoàn thiện thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân cấp huyện

Ph-ơng h-ớng và các giải pháp nhằm hoàn thiện thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân cấp huyện... việc ho¯n thiện” Luận ²n Tiến sĩ Luật học cða TS Ph³m Văn Lợi – Lômônôxôp – Matxcơva – 19

§¹i häc quèc gia Hµ néi

Khoa luËt

NguyÔn ThÞ Kim Thuý

C¬ së lý luËn vµ thùc tiÔn cña viÖc hoµn

thiÖn thÈm quyÒn xÐt xö cña toµ ¸n nh©n d©n cÊp huyÖn

Mục lục

Phần mở đầu

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

4 Ph-ơng pháp nghiên cứu

Phần thứ hai

án nhân dân cấp huyện

1.1 Khái niệm về thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân cấp huyện

1.2 Các căn cứ quy định thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân cấp huyện

của Toà án nhân dân cấp huyện

2.1 Lịch sử hình thành và phát triển các quy định về thẩm quyền xét xử của Toà

án nhân dân cấp huyện

2.2 Thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân cấp huyện theo quy định của pháp

luật hiện hành

hoàn thiện thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân cấp huyện

3.1 Thực tiễn áp dụng các quy định về thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân

cấp huyện

3.2 Nguyên nhân của những hạn chế, v-ớng mắc trong thực hiện thẩm quyền xét

xử của Toà án nhân dân cấp huyện

3.3 Ph-ơng h-ớng và các giải pháp nhằm hoàn thiện thẩm quyền xét xử của Toà

án nhân dân cấp huyện

KÕt luËn

Danh môc tµi liÖu tham kh¶o

Nh÷ng ch÷ viÕt t¾t trong luËn v¨n

Lời mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong sự nghiệp xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân, Đảng và Nhà n-ớc ta đặc biệt quan tâm đến việc xây dựng và hoàn thiện công tác t- pháp Tại các Nghị quyết Trung -ơng III, V, VI (lần 2), VIII (khoá 8); Văn kiện Đại hội Đảng IX; Chỉ thị số 53 CT/TW ngày 21/3/2000 của Bộ Chính trị về:

“Một số công việc cấp b²ch cða c²c cơ quan tư ph²p cần được thực hiện trong năm 2000” v¯ gần đây nhất l¯ Nghị quyết số 08/NQ-TW ngày 02/11/2002 của Bộ Chính trị “Về một số nhiệm vụ trọng tâm công t²c tư ph²p trong thời gian tới” bên c³nh

đề cập đến việc kiện toàn hoạt động của các cơ quan t- pháp nói chung, đã nhấn mạnh đến việc phân định lại thẩm quyền xét xử của các cấp Toà án, đặc biệt là Toà

án cấp huyện Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung -ơng Đảng khoá VII tại

Đ³i hội đ³i biểu to¯n quốc lần thứ VIII cða Đ°ng khẳng định: “Cðng cố, kiện to¯n

bộ máy các cơ quan t- pháp Phân định lại thẩm quyền xét xử của TAND Từng b-ớc mở rộng thẩm quyền xét xử cho TAND cấp huyện….Xây dựng đội ngũ Thẩm phán, Th- ký Tòa án, Chấp hành viên, Công chứng viên, Giám định viên, Luật s-…có phẩm chất chính trị và đạo đức, chí công vô t-, có nghiệp vụ vững vàng, b°o đ°m cho bộ m²y trong s³ch vững m³nh” Nghị quyết Trung -ơng III (khoá 8) củng đ± x²c định rõ: “Nghiên cứu phân cấp thẩm quyền bổ nhiệm Thẩm ph²n To¯

án cấp tỉnh và Toà án cấp huyện; đồng thời căn cứ vào tình hình đội ngũ cán bộ hiện nay mà điều chỉnh tiêu chuẩn tuyển chọn cho phù hợp để kịp thời bổ sung đủ

Thẩm phán cho Toà án cấp huyện và Toà án cấp tỉnh…” “Xây dựng đội ngủ c²n bộ t- pháp trong sạch vững mạnh, có phẩm chất chính trị, đạo đức và năng lực chuyên môn Lập quy hoạch tuyển chọn, đào tạo, sử dụng cán bộ t- pháp theo từng loại chức danh với tiêu chuẩn cụ thể: tăng c-ờng công tác giám sát, kiểm tra, thanh tra

đối với hoạt động của cán bộ t- pháp để có thể đánh giá và sử dụng tốt cán bộ; xử

lý nghiêm những c²n bộ tham nhủng, tiêu cực”(1)

Văn kiện Đ³i hội Đ°ng IX tiếp tục x²c định: “C°i c²ch tổ chức, nâng cao chất l-ợng và hoạt động của các cơ quan t- pháp, nâng cao tinh thần trách nhiệm của cơ quan và cán bộ t- pháp trong công tác điều tra, bắt, giam, giữ, truy tố, xét xử, thi hành án không để xảy ra những tr-ờng hợp oan sai…tăng c-ờng đội ngũ Thẩm ph²n v¯ Hội thẩm nhân dân c° về số lượng v¯ chất lượng”(2)

Thực hiện đ-ờng lối, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà n-ớc, các cơ quan t- pháp trong thời gian qua đã có nhiều nỗ lực trong công tác nói chung và hoạt động xét xử nói riêng Do đó công tác xét xử đã có chuyển biến tích cực trên nhiều mặt: hàng nghìn vụ án hình sự, trong đó có những vụ án buôn lậu, tham nhũng lớn, xâm phạm trật tự quản lý kinh tế gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, nhiều vụ tàng trữ, vận chuyển, mua bán trái phép chất ma tuý với số l-ợng lớn, với nhiều ng-ời tham gia, có tổ chức chặt chẽ, thủ đoạn phạm tội tinh vi, táo bạo…đã

đ-ợc đ-a ra xét xử nghiêm minh, đúng pháp luật

Tổ chức bộ máy các cơ quan xét xử ngày càng hoàn thiện, chức năng nhiệm

vụ của các cơ quan t- pháp đ-ợc điều chỉnh hợp lý hơn, hạn chế đ-ợc sự trùng lắp, chồng chéo trong tổ chức bộ máy, phát huy đ-ợc sức mạnh tổng hợp của các cơ quan t- pháp Đội ngũ cán bộ t- pháp đã tr-ởng thành hơn cả về số l-ợng và chất l-ợng, cơ sở vật chất ngày càng đ-ợc tăng c-ờng…những chuyển biến này đã góp phần quan trọng giữ vững ổn định an ninh chính trị, trật tự xã hội, bảo vệ lợi ích Nhà n-ớc, bảo vệ quyền lợi

Các Nghị quyết của Trung -ơng Đảng của 1996 – 1999 – NXB Chính trị quốc gia 2000,

xử nhiều vụ án còn hạn chế, đặc biệt là tình trạng xét xử oan, sai tuy xảy ra không nhiều nh-ng rất nghiêm trọng(2), trình độ chuyên môn nghiệp vụ của không ít Thẩm phán còn non yếu, các biểu hiện suy thoái đạo đức, tiêu cực, tham nhũng của một

bộ phận thẩm phán vẫn tiếp tục xảy ra(3)

(1)

Chế định thẩm phán - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn – Viện Khoa học pháp lý – TS Phạm Văn Lợi chủ biên, tr 12

(2)

Điển hình là một số vụ án đ-ợc báo chí và d- luận phán ánh nhiều nh- vụ Bùi Minh Hải

ở Đồng Nai (năm 1999), vụ D-ơng Thị Nga ở Hà Nội (năm 2000); vụ Chu Quang H-ng ở thành phố Hồ Chí Minh (năm 2000)…

Theo báo cáo của VKSNDTC tại Quốc hội khoá X, trong năm 2001 có 31 tr-ờng hợp Toà

án cấp sơ thẩm tuyên có tội, nh-ng cấp phúc thẩm và giám đốc thẩm lại tuyên không có tội; 10 tr-ờng hợp cấp sơ thẩm tuyên không có tội nh-ng cấp phúc thẩm lại tuyên có tội (nguồn: bài –VKSND tập trung thực hiện chức năng công tố, kiểm sát các hoạt động tư pháp– – Hạnh Nguyên – Báo Pháp luật số ra ngày 16/12/2001)

Theo báo cáo của Bộ T- pháp trong 3 năm 1999, 2000 và 2001 các cơ quan chức năng

đã xử lý kỷ luật 129 cán bộ Toà án trong đó có nhiều ng-ời là chánh án, phó chánh án, thẩm phán các TAND địa ph-ơng xa sút về phẩm chất đạo đức, làm sai lệnh hồ sơ, ra bản án quyết

định trái pháp luật, thiếu khách quan, nhận hối lộ, sống buông thả, gây mất đoàn kết nội bộ…

Bộ luật tố tụng hình sự đ-ợc ban hành năm 1988 đã kế thừa, tiếp thu những mặt tiến bộ của hệ thống pháp luật tr-ớc đó cũng nh- pháp luật TTHS trên thế giới Tuy có nhiều -u điểm nh-ng trong quá trình áp dụng vẫn còn bộc lộ một số nh-ợc

điểm, hạn chế nhất định Nhiều quy định trong BLTTHS tỏ ra bất cập không còn phù hợp với thực tế, không theo kịp xu h-ớng chung của sự phát triển, đặc biệt là các quy định về thẩm quyền xét xử của TAND các cấp dẫn đến tình trạng quá tải các loại án ở TAND cấp tỉnh và Toà phúc thẩm TANDTC trong khi chúng ta hoàn toàn có thể san sẻ bớt gánh nặng đó cho TAND cấp huyện… Do đó việc sửa đổi, bổ sung nhằm hoàn thiện các quy định của BLTTHS nói chung và chế định về thẩm quyền xét xử của TAND các cấp nói riêng là yêu cầu cấp bách Vì lẽ đó nên BLTTHS sửa đổi, bổ sung thông qua ngày 26/11/2003 có hiệu lực từ ngày 01/7/2004 đã quy định lại thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân các cấp, đặc biệt

là thẩm quyền xét xử của TAND cấp huyện và lộ trình thực hiện là 5 năm từ tháng 7/2004 đến tháng 7/2009 phải hoàn thành

Từ những lý do nêu trên, chúng tôi lựa chọn đề tài này với mong muốn làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận và thực tiễn góp phần hoàn thiện thẩm quyền xét xử

và trên cơ sở đó hoàn thiện tổ chức của TAND cấp huyện đáp ứng đòi hỏi của công cuộc đổi mới ở n-ớc ta hiện nay

2 Tình hình nghiên cứu

Thẩm quyền xét xử là một chế định quan trọng trong pháp luật tố tụng cho nên nhiều nhà khoa học, luật gia nghiên cứu Hiện nay ở n-ớc ta đã có một số công trình nghiên cứu về vấn đề này nh-: Hệ thống Toà án Việt Nam: Ph-ơng h-ớng của

việc ho¯n thiện” (Luận ²n Tiến sĩ Luật học cða TS Ph³m Văn Lợi – Lômônôxôp – Matxcơva – 1997); Cải cách hệ thống Toà án trong giai đoạn xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền Việt Nam (TSKH Lê Cảm - tạp chí nghiên cứu lập pháp số 4 năm 2001); Nguyên nhân và giải pháp khắc phục án quá tải ở Toà án phúc thẩm TANDTC hiện nay (Nguyễn Duy tạp chí pháp lý số 11 năm 2000); Một số vấn đề

về hoàn thiện thẩm quyền xét xử của TAND các cấp (TS Trần Văn Độ- tạp chí Toà

án nhân dân số 6 năm 2001); Vấn đề mở rộng thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự của TAND cấp quận, huyện và yêu cầu hoàn thiện PLTTHS (TS Nguyễn Văn Hiện – chánh án Toà án nhân dân tối cao); Cải cách hệ thống t- pháp Việt Nam (đề tài cấp nhà n-ớc, mã số 92 – 98 – 353, chủ nhiệm đề tài: Nguyễn Văn Yểu và TS Nguyễn Đình Lộc); Cơ sở lý luận và thực tiễn đổi mới tổ chức và hoạt

động của các cơ quan t- pháp (góp phần sửa đổi Hiến pháp , đề tài cấp bộ, chủ nhiệm đề tài: PGS TS Hoàng Thế Liên, năm 2001); Những vấn đề đổi mới hệ thống t- pháp ở n-ớc ta (PGS TS Phạm Hồng Hải, tạp chí TAND số 04 năm 1999)

Ngoài ra, vấn đề thẩm quyền xét xử còn đ-ợc đề cập, phân tích trong một số giáo trình và sách chuyên khảo nh-: Giáo trình luật TTHS (Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội 2001 – tập thể tác giả do TS Nguyễn Ngọc Chí chủ biên); Giáo trình luật TTHS Việt Nam (Tr-ờng đại học Luật Hà Nội); Hệ thống hoá luật lệ về TTHS (Toà án nhân dân tối cao xuất bản năm 1992); Bình luận khoa học BLTTHS… Trong một số khoá luận tốt nghiệp cử nhân luật học và một số đề tài luận văn thạc sĩ cũng đã nghiên cứu về chế định thẩm quyền xét xử nh-: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về thẩm quyền xét xử của TAND các cấp (Vũ Quang D-ơng – năm 2003); Thẩm quyền của TAND các cấp ( Ngô Hồng Phúc – năm 1996)… Tuy nhiên, các nghiên cứu trên đây của các tác giả mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu thẩm quyền xét xử nói chung mà ch-a có công trình nào nghiên cứu

chuyên sâu về thẩm quyền xét xử của TAND cấp huyện một cách t-ơng đối có hệ thống, đồng bộ và ở cấp độ cao hơn

Mặt khác, nhiều vấn đề xung quanh chế định thẩm quyền xét xử của TAND cấp huyện cũng đòi hỏi cần có sự tiếp tục nghiên cứu một cách toàn diện và sâu sắc hơn làm cơ sở lý luận và thực tiễn cho quá trình đổi mới đáp ứng yêu cầu trong tình hình hiện nay

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của luận văn là nghiên cứu một số vấn đề lý luận về thẩm quyền xét

xử của TAND cấp huyện đồng thời rút ra những v-ớng mắc, bất cập, các nguyên nhân của sự v-ớng mắc, bất cập Trên cơ sở đó luận văn đ-a ra các ph-ơng h-ớng, giải pháp góp phần hoàn thiện thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân cấp huyện trong điều kiện hiện nay

4 Phạm vi nghiên cứu

Thẩm quyền xét xử của TAND cấp huyện bao gồm thẩm quyền xét xử của Toà

án đối với các vụ án: hình sự, dân sự, kinh tế, lao động… Trong phạm vi nội dung

đề tài này chỉ tập trung nghiên cứu về thẩm quyền xét xử của TAND cấp huyện đối với các vụ án hình sự cũng nh- vấn đề có liên quan nh- quá trình hình thành và phát triển của chế định này, các quy định của pháp luật, thực tiễn áp dụng và các giải pháp nhằm sửa đổi và hoàn thiện các quy định của pháp luật về thẩm quyền xét

xử của TAND cấp huyện đối với các vụ án hình sự

5 Ph-ơng pháp nghiên cứu

Để có thể nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống về đề tài này chúng ta phải sử dụng nhiều ph-ơng pháp nghiên cứu nh-: ph-ơng pháp duy vật biện chứng kết hợp với duy vật lịch sử, ph-ơng pháp phân tích, ph-ơng pháp tổng hợp, ph-ơng pháp đối chiếu, ph-ơng pháp so sánh, ph-ơng pháp thống kê, thống kê số liệu thực tiễn …

Dựa trên cơ sở ph-ơng pháp luận của chủ nghĩa Mác- Lênin và chủ nghĩa duy vật lịch sử, luận văn đặc biệt coi trọng các ph-ơng pháp phân tích và tổng hợp, so sánh, hệ thống kết hợp với khảo sát thực tiễn để làm sáng tỏ nội dung nghiên cứu của đề tài

1.1 Khái niệm thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân cấp huyện

1.2 Các căn cứ quy định thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân cấp huyện

Ch-ơng II: Các quy định của pháp luật tố tụng hình sự về thẩm quyền xét xử

của Toà án nhân dân cấp huyện

2.1 Lịch sử hình thành và phát triển các quy định về thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân cấp huyện

2.2 Thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân cấp huyện theo quy định của pháp luật hiện hành

Ch-ơng III: Thực tiễn áp dụng, ph-ơng h-ớng và các giải pháp hoàn thiện về

thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân cấp huyện

3.1 Thực tiễn áp dụng các quy định về thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân cấp huyện

3.2 Nguyên nhân của những hạn chế, v-ớng mắc trong thực hiện thẩm quyền xét xử của Toà án nhân dân cấp huyện

3.3 Ph-ơng h-ớng và các giải pháp nhằm hoàn thiện thẩm quyền xét xử của Toà

án nhân dân cấp huyện

Danh mục tài liệu tham khảo

1- Hoàng Chí Bảo (1999), Lý luận về dân chủ và thực tiễn dân chủ hoá ở Việt Nam trong công cuộc đổi mới, Ban tổ chức - cán bộ Chính phủ, Hà Nội

10- Nguyễn Duy, Nguyên nhân và giải pháp khắc phục án quá tải ở Toà án phúc thẩm TANDTC hiện nay, Tạp chí pháp lý số 11 năm 2000

11- Lê Cảm, Cải cách hệ thống Toà án trong giai đoạn xây dựng Nhà n-ớc pháp quyền Việt Nam, Tạp chí nghiên cứu Lập pháp số 4 năm 2001

12 - Nguyễn Ngọc Chí (Chủ biên-2001), Giáo trình luật TTHS Việt Nam, NXB Đại học quốc gia Hà Nội

13- Lê Thành D-ơng (2002), Đổi mới tổ chức và hoạt động của Toà án nhân dân ở n-ớc ta trong giai đoạn hiện nay, luận án TS luật học

14- Đảng cộng sản Việt Nam (1981), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V, NXB Sự thật, Hà Nội

15- Đảng cộng sản Việt Nam (1986), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI, NXB Sự thật, Hà Nội

16- Đảng cộng sản Việt Nam (1991), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

17- Đảng cộng sản Việt Nam (1996), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII, NXB chính trị quốc gia, Hà Nội

18- Đảng cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

19- Đảng cộng sản Việt Nam (2000), Các Nghị quyết của Trung -ơng Đảng

1996, 1999, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

20- Nguyễn Văn Động (1997), Hoàn thiện mối quan hệ pháp lý cơ bản giữa Nhà n-ớc và công dân trong điều kiện đổi mới ở Việt Nam, Hà Nội

21- Trần Ngọc Đ-ờng (1995), Nhà n-ớc và pháp luật XHCN, tập 2 NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

22- Đảng Đoàn Quốc hội (1999), Tiếp tục đổi mới hệ thống t- pháp ở n-ớc ta,

27 - Phạm Văn Lợi (2004), Chế định Thẩm phán một số vấn đề lý luận và thực tiễn

28 - Hiến pháp n-ớc CHXHCN Việt Nam (1946), NXB thành phố Hồ Chí Minh

29 - Hiến pháp n-ớc CHXHCN Việt Nam (1959), NXB thành phố Hồ Chí Minh

30 - Hiến pháp n-ớc CHXHCN Việt Nam (1980), NXB thành phố Hồ Chí Minh

31 - Hiến pháp n-ớc CHXHCN Việt Nam (1992), NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

32 - Nguyễn Ngọc Hiến (1998), Xây dựng mô hình quản lý ngành t- pháp, Bộ T- pháp, Hà Nội

33 - Nguyễn Văn Hiện (chủ nhiệm đề tài - 2001, Cơ sở lý luận và thực tiễn tăng c-ờng năng lực xét xử của TAND cấp huyện, đề tài cấp Bộ, Hà Nội

34 - Luật tổ chức Toà án nhân dân năm 1960 (1996), TANDTC, Hà Nội

35 - Luật tổ chức Toà án nhân dân năm 1981 (1996), TANDTC, Hà Nội

36 - Luật tổ chức Toà án nhân dân năm 1992 (1996), TANDTC, Hà Nội

37 - Luật tổ chức Toà án nhân dân năm 2002 (2002), NXB Chính trị quốc gia,

41 - Đặng Quang Ph-ơng (2001), Đề án cải cách TAND, Hà Nội

42 - Nguyễn Văn Sản (Chủ nhiệm đề tài-1996), Xây dựng và hoàn thiện cơ chế quản lý thẩm phán Toà án địa ph-ơng, đề tài cấp Bộ, mã số 96-98-29, Hà Nội

43 - Lê Hữu Thể (cùng tập thể tác giả-1999), Luật Hiến pháp giáo trình

ĐHTH Hà Nội

44 - Nguyễn Ngọc Chí (Chủ biên-2001), Giáo trình luật TTHS Việt Nam, NXB Đại học quốc gia Hà Nội

45 - Giáo trình luật TTHS Việt Nam-Tr-ờng đại học Luật Hà Nội

46 - Trần Văn Độ, Một số vấn đề về thẩm quyền xét xử của Toà án các cấp, tạp chí TAND số 6 năm 2001

47 - Nguyễn Văn Hiện, Vấn đề mở rộng thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án hình sự của TAND cấp quận, huyện và yêu cầu hoàn thiện PLHS

45- Nguyễn Văn Hiện, Căn cứ phân định thẩm quyền xét xử của Toà án, Tạp chí Nhà n-ớc và pháp luật số 5 năm 1997

46- Lê Văn Minh, Nên chăng cần sửa đổi, bổ sung Điều 221, 222 BLTTHS, Tạp chí pháp lý số 9 năm 1997

47- Nguyễn Hoài Nam, Một số vấn đề sửa đổi, bổ sung lần thứ 4 BLTTHS, Tạp chí TAND số 5 năm 2001

48 - Võ Thị Kim Oanh, Về thủ tục xét xử sơ thẩm đồng thời chung thẩm vụ án hình sự, Tạp chí TAND số 1 năm 2001

49 - Đinh Văn Quế, Phân định lại thẩm quyền xét xử của Toà án các cấp là yêu cầu cấp thiết, Tạp chí pháp lý số 5 năm 2000

50- Toà án nhân dân tối cao, Báo cáo tổng kết công tác ngành Toà án của TANDTC năm 1998, 1999, 2000, 2001 và 2002

51- Toà án nhân dân tỉnh Hà Tây, Báo cáo tổng kết công tác xét xử năm 2002,

2003

52- Toà án nhân dân huyện Ba Vì, Báo cáo công tác xét xử năm 2002, 2003