Do vậy các sự kiện lịch sử chỉ được học một lần trong một bài nhất định, những bài sau lại là những sự kiện mới với thời gian mới, không gian mới, nhân vật mới.. Sử dụng phương pháp Grap
Trang 11
(Đăng trong cuốn “Đổi mới nội dung, phương pháp DHLS ở trường PT GS Phan Ngọc Liên chủ biên – NXB ĐHSP - 2008, tr.492- 499)
SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP GRAPH HƯỚNG DẪN HỌC SINH ÔN TẬP
TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT
ThS Hoàng Thanh Tú Khoa Sư phạm, ĐHQG Hà Nội
Thuật ngữ Graph trong tiếng Anh có nghĩa là đồ thị, biểu đồ Lý thuyết Graph (Graph theory) là một trong những phân môn quan trọng của Toán học Việc vận dụng lý thuyết Graph vào dạy học đã sáng tạo ra một phương pháp dạy học mới - phương pháp Graph Đã có nhiều công trình nghiên cứu việc ứng dụng phương pháp Graph vào dạy học, song chủ yếu là đối với các môn học thuộc lĩnh vực khoa học tự nhiên Graph (hay sơ đồ) còn được đề cập đến như là một loại đồ dùng trực quan được sử dụng trong dạy học lịch sử Bài viết này đề cập đến việc sử dụng phương pháp Graph hướng dẫn học sinh (HS) ôn tập trong dạy học lịch sử (LS) ở trường THPT
Phương pháp Graph chỉ ra cách thiết kế và sử dụng những sơ đồ (Graph
định hướng) vào dạy học nhằm tái hiện, tổng kết và khái quát hóa kiến thức
Cấu trúc của Graph bao gồm các đỉnh được mô hình hóa bằng những vòng tròn hoặc hình vuông, hình chữ nhật để thể hiện những kiến thức cơ bản và cung là những đường định hướng như mũi tên thẳng, cong hoặc gấp khúc để thể hiện mối quan hệ lôgic giữa các đỉnh (kiến thức cơ bản) Các bước lập Graph được tiến hành theo ba bước cơ bản: xác định kiến thức cơ bản, tóm tắt theo các hình quy ước và xếp đỉnh, lập cung
Chương trình môn Lịch sử ở trường THPT được chia ra thành các bài học
cụ thể song lại được kết cấu trong một hệ thống, có mối liên hệ lôgic với nhau Trong đó các sự kiện LS được sắp xếp theo tiến trình thời gian xảy ra Do vậy các sự kiện lịch sử chỉ được học một lần trong một bài nhất định, những bài sau lại là những sự kiện mới với thời gian mới, không gian mới, nhân vật mới Tổ chức, hướng dẫn HS ôn tập sẽ giúp các em nhớ và hiểu sâu sắc các sự kiện LS Việc làm đó được thực hiện thường xuyên trong từng bài học của chương trình
và trong kiểu bài “ôn tập, sơ kết, tổng kết” Sử dụng phương pháp Graph hướng dẫn HS ôn tập một cách hiệu quả, giúp các em không chỉ nhớ mà còn nhận biết được mối liên hệ bản chất giữa các sự kiện lịch sử và rèn luyện cho các em tư duy lôgic
Có thể chia ra nhiều loại Graph khác nhau theo những tiêu chí nhất định
Dựa vào cấu trúc Graph chúng ta có thể thiết kế: đường trục thời gian, chuỗi sự kiện, sơ đồ mạng và sơ đồ hình cây vận dụng vào dạy học LS
1 Đường trục thời gian (Timelines): là loại sơ đồ mà cung được thiết kế
bằng một mũi tên định hướng còn đỉnh là các hình quy ước thể hiện các sự kiện
Trang 22
và các mốc thời gian tương ứng Hướng dẫn HS ôn tập qua đường thời gian giúp
các em biết cách sắp xếp sự kiện theo niên đại Đây là một cách ôn tập rất hiệu quả về các sự kiện quan trọng của một giai đoạn lịch sử
Ví dụ dưới đây là một đường trục thời gian tổng kết về diễn biến cuộc chiến tranh giành độc lập của 13 thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ (Cuộc cách mạng tư sản lần thứ nhất) Giáo viên (GV) có thể sử dụng để hướng dẫn HS sơ kết bài học (Bài 30 – SGK lớp 10, Ban cơ bản):
1775 1776 1777 1781 1783 1787
Khi dạy sang bài 33, GV có thể sử dụng đường thời gian này để hướng dẫn HS tổng kết tiếp về diễn biến Cuộc nội chiến ở Mĩ (1861 - 1865) - Cuộc cách mạng tư sản lần hai HS sẽ có một cái nhìn khái quát về nước Mĩ từ cuối thế kỉ XVIII đến giữa thế kỉ XIX Trên cơ sở liên kết kiến thức đã học với kiến thức của bài mới, HS phân tích được nguyên nhân nước Mĩ tiến hành 2 cuộc cách mạng tư sản cũng như tác động của các sự kiện đó đến lịch sử nước Mĩ
2 Graph chuỗi (Chain of events): là loại sơ đồ được tạo thành bởi các
đỉnh mô hình hóa bằng hình vuông hoặc hình chữ nhật và các cung mô hình hóa bằng những mũi tên thẳng định hướng Loại Graph này dùng để tổng kết, ôn tập
một chuỗi các sự kiện quan trọng của một giai đoạn lịch sử hoặc các sự kiện lịch
sử có mối liên hệ nhân quả với nhau
Trong Graph chuỗi tổng kết các sự kiện lịch sử của một giai đoạn nhất định các mũi tên có thể được định hướng theo phương thẳng đứng hoặc nằm ngang
Ví dụ: GV hướng dẫn cho HS ôn tập về Tây Âu thời trung đại (Chương
VI – Phần I – SGK Lịch sử lớp 10, Ban cơ bản) bằng sơ đồ dưới đây:
Chiến
tranh
bùng
nổ
13 thuộc địa thông qua Tuyên ngôn độc lập
Quân thuộc địa giành chiến thắng ở Xaratôg
a
Quân thuộc địa chiến thắng ở trận I-oóc-tao
Anh công nhận nền độc lập của
Mĩ
Hiến pháp nước Mĩ được thông qua
Năm 476
Kết thúc
chế độ
chiếm nô
Thế kỉ IX
Lãnh địa phong kiến hình thành
Thế kỉ XI
Thành thị trung đại ra đời
Thế kỉ XV
Các cuộc phát kiến địa
lí
Thế kỉ XVI
Sự nảy sinh của CNTB Cuộc đấu tranh của giai cấp tư sản chống phong kiến
Trang 33
Hoặc khi kết thúc chương I “Việt Nam từ thời nguyên thủy đến thế kỉ X”(SGK Lịch sử lớp 10 - Ban cơ bản), GV đưa ra một sơ đồ gợi ý như sau và hướng dẫn HS tổng kết bằng cách điền các thông tin chính được diễn đạt một cách ngắn gọn vào phần để trống:
Các sự kiện LS luôn có mối liên hệ chặt chẽ với nhau tạo nên tính lôgic, tất yếu của lịch sử Do vậy khi ôn tập GV không chỉ hướng dẫn cho HS ghi nhớ
sự kiện lịch sử mà còn tìm ra mối liên hệ giữa các sự kiện ấy GV có thể hướng dẫn HS thiết kế sơ đồ chuỗi để diễn tả mối liên hệ nhân quả giữa các sự kiện Ví dụ: Sơ kết bài 2 (Lịch sử lớp 10 – Ban cơ bản) bằng sơ đồ dưới đây:
Sơ đồ trên không chỉ tổng kết được kiến thức cơ bản của bài 2 mà còn là
cơ sở để liên kết với kiến thức mới HS sẽ được học ở chương II HS lý giải được
vì sao xã hội nguyên thủy tan rã, vì sao xã hội có giai cấp và nhà nước lại ra đời sớm hơn ở phương Đông
3 Graph mạng (Spider Maps): là loại sơ đồ được thiết kế với một đỉnh
ở trung tâm và các mũi tên định hướng nối với các đỉnh khác (tất cả các đỉnh có
thể mô hình hóa bằng hình tròn, hình vuông hoặc hình chữ nhật) Với cấu trúc như vậy đỉnh trung tâm sẽ thể hiện một nội dung khái quát còn các đỉnh kết nối
sẽ diễn tả các nội dung chi tiết Do vậy GV đưa ra chủ đề ôn tập rồi hướng dẫn
HS vẽ sơ đồ mạng thiết lập mối liên hệ giữa các sự kiện LS (1) Sơ đồ mạng còn
có thể sử dụng trong việc hướng dẫn HS ôn tập các khái niệm (thường được gọi
là Concept Maps):
- Cách thứ nhất, GV thiết kế một sơ đồ mạng trong đó đỉnh trung tâm thể
hiện chủ đề ôn tập, HS phải nhanh chóng tìm các khái niệm liên quan và điền
vào các đỉnh kết nối Sau đó trên cơ sở giải thích ngắn gọn các khái niệm liên
Công cụ
kim loại
Năng suất cao
Sản phẩm
dư thừa
Tư hữu Xã hội có
giai cấp xuất hiện
Thời nguyên thủy
Người tối cổ xuất hiện ………
Người tinh khôn ………
Thời kỳ hình thành nhà nước
Quốc gia Văn Lang – Âu Lạc………
Quốc gia cổ Chăm-pa………
Quốc gia cổ Phù Nam………
Thời Bắc thuộc
Chế độ cai trị của các triều đại phong kiến phương Bắc………
Các cuộc đấu tranh giành độc lập………
Trang 44
quan HS có thể trình bày được các nội dung cơ bản của chủ đề ôn tập mà GV nêu ra
Ví dụ: Chủ đề ôn tập “Trật tự thế giới mới sau chiến tranh thế giới thứ hai” (Lịch sử lớp 12), các khái niệm liên quan: “Hội nghị Ianta”, “Hai cực”,
“Chiến tranh lạnh”, “Liên Hợp Quốc”
- Cách thứ hai, GV thiết kế một sơ đồ mạng trong đó đỉnh trung tâm thể
hiện tên khái niệm còn HS sẽ điền các nội dung của khái niệm vào các đỉnh kết
nối
Ví dụ: Sơ đồ giải thích khái niệm “Trật tự hai cực Ianta” được thiết kế
như sau:
4 Graph hình cây: là loại sơ đồ được thiết kế có một đỉnh gốc và các
mũi tên định hướng kết nối với các đỉnh nhánh (tất cả các đỉnh cũng được mô
Trật tự thế giới mới sau chiến tranh thế giới thứ hai
Hai cực Hội nghị Ianta
Trật tự hai cực Ianta
Phân chia thành hai cực đối lập
nhau: Liên Xô (đại diện cho các
nước XHCN) và Mĩ (đại diện cho
các nước TBCN)
Trật tự thế giới mới được thiết lập sau chiến tranh thế giới thứ hai
Hai cực luôn đối đầu với nhau làm cho tình hình thế giới luôn căng thẳng
Theo sự thỏa thuận của ba nước: Liên Xô, Mĩ, Anh tại Hội nghị Ianta tháng 2/1945
Trang 55
hình hóa) Do vậy đỉnh gốc sẽ diễn tả nội dung kiến thức mang tính khái quát và
các đỉnh nhánh sẽ diễn tả nội dung chi tiết
Ví dụ: Sơ đồ cho bài 32 (SGK lớp 10 Ban cơ bản) tổng kết về hệ quả của cách mạng công nghiệp:
Một ví dụ khác về sơ đồ hình cây cho bài 31 (SGK lớp 10 - Ban cơ bản) nhằm hướng dẫn HS ôn tập về nguyên nhân bùng nổ cách mạng Pháp 1789:
Hướng dẫn HS ôn tập trong quá trình dạy học LS là một biện pháp hữu hiệu giúp các em đạt được kiến thức bền vững, khắc phục tình trạng HS học nhiều nhưng không nhớ kiến thức như hiện nay Vì vậy trong các giờ học trên
lớp GV cần dành một khoảng thời gian hợp lý để củng cố, ôn tập kiến thức cho
HS Sử dụng phương pháp Graph hướng dẫn HS ôn tập kiến thức lịch sử giúp các em không chỉ nhớ, hiểu mà còn biết vận dụng kiến thức vào giải quyết các
Nguyên nhân của Cách mạng Pháp 1789
- Kinh tế:
Quan hệ phong kiến
lỗi thời, lạc hậu kìm
hãm sự phát triển của
lực lượng sản xuất
TBCN
- Chính trị: duy trì chế
độ quân chủ chuyên chế
- Xã hội: mâu thuẫn gay gắt giữa đẳng cấp thứ ba và tăng lữ, quý tộc
Lu-I XVI triệu tập Hội nghị 3 đẳng cấp ngày 5/5/1789
để vay tiền và ban hành thêm thuế mới
- Tư tưởng “Triết học Ánh sáng” mở đường cho cách mạng
Hệ quả
của cách mạng
công nghiệp
Xã hội
Nhiều trung tâm công nghiệp và thành thị đông dân xuất hiện
Sản xuất lớn bằng máy móc đã thay thế cho sản xuất nhỏ thủ công
Nông nghiệp và giao thông vận tải chuyển biến mạnh mẽ
Hình thành hai giai cấp mới: tư sản công nghiệp và vô sản công nghiệp Kinh tế
Trang 66
vấn đề cụ thể Đồng thời rèn luyện các kỹ năng tư duy phân tích, tổng hợp, kỹ năng ghi nhớ và trình bày các vấn đề một cách lôgic cho HS Tuy nhiên để đạt
được mục đích như trên GV cần chú ý:
- Căn cứ vào mục tiêu bài học, chương để lựa chọn những kiến thức cơ bản cần củng cố, ôn tập cho HS
- Thiết kế một hệ thống các sơ đồ nhằm tổng kết, ôn tập kiến thức cho HS trong các giờ học trên lớp
- Hướng dẫn HS lập sơ đồ trong quá trình tự ôn tập kiến thức ở nhà
- Đưa ra các sơ đồ trống để HS điền các thông tin cần thiết
Hết
Tài liệu tham khảo
1 Hoàng Thanh Tú, Tổ chức hoạt động ôn tập trong dạy học lịch sử ở trường THPT, Tạp chí Dạy và học ngày nay số tháng 2 năm 2007, tr.84 – 87
2 Websites:
http://www.ncrel.org/sdrs/areas/issues/students/learning/lr1grorg.htm http://www97.intel.com/en/ProjectDesign/InstructionalStrategies/Graphic Organizers/
