PHÁP LUẬT VỀ DOANH NGHIỆP CÔNG Ở MỘT SỐ NƯỚC ĐANG PHÁT TRIỂN VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM

Nhà n-ớc không chỉ điều tiết vĩ mô nền kinh tế thông qua chính sách phát triển kinh tế – xã hội, các quy định của pháp luật hoặc qua các định chế nh- ngân hàng nhà n-ớc, kho bạc nhà n-ớc

§¹i häc quèc gia hµ néi

khoa luËt

NguyÔn Nh- Hïng

Ph¸p luËt vÒ doanh nghiÖp c«ng

ë mét sè n-íc ®ang ph¸t triÓn

Vµ bµi häc kinh nghiÖm cho viÖt nam

Chuyªn ngµnh: Ph¸p luËt Kinh doanh

M· sè: 6.01.05

LuËn v¨n th¹c sÜ luËt häc

Ng-êi h-íng dÉn khoa häc:

Phã Gi¸o s-, TiÕn sÜ NguyÔn Nh- Ph¸t

Hµ Néi - n¨m 2003

mở đầu

Tính cấp thiết của đề tài:

Trong nền kinh tế của nhiều n-ớc đang phát triển thì khu vực kinh tế Nhà n-ớc luôn đ-ợc xác định là một bộ phận giữ vai trò đặc biệt quan trọng Nhà n-ớc không chỉ điều tiết vĩ mô nền kinh tế thông qua chính sách phát triển kinh tế – xã hội, các quy định của pháp luật hoặc qua các định chế nh- ngân hàng nhà n-ớc, kho bạc nhà n-ớc, thị tr-ờng chứng khoán.v.v mà trong nhiều tr-ờng hợp và ở những giai đoạn phát triển nhất định Nhà n-ớc còn tham gia trực tiếp vào các hoạt động sản xuất kinh doanh với t- cách là một nhà đầu t-, tham gia góp vốn để tổ chức các doanh nghiệp (Nhà n-ớc là chủ

sở hữu doanh nghiệp) hoặc bằng các công cụ mang tính quyền lực Nhà n-ớc

để kiểm soát, chi phối, can thiệp vào các doanh nghiệp hoạt động trong những ngành, lĩnh vực nào đó vì lợi ích của quốc gia, lợi ích công cộng (cho dù Nhà n-ớc không phải là chủ sở hữu doanh nghiệp hoặc không phải là cổ đông lớn nhất)

ở n-ớc ta hiện nay, Đảng và Nhà n-ớc đang thực hiện nhiều chủ tr-ơng

và biện pháp để sắp xếp, đổi mới nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp nhà n-ớc, trong đó có một biện pháp rất quan trọng là tiếp tục sửa đổi, bổ sung các quy định của pháp luật về doanh nghiệp Nhà n-ớc; Mặt khác trong bối cảnh nền kinh tế của đất n-ớc đang từng b-ớc hội nhập vào nền kinh tế thế giới và khu vực, do đó, việc nghiên cứu tìm hiểu các quy định về doanh nghiệp của các quốc gia trên thế giới, nhất là các n-ớc đang phát triển

là một yêu cầu cấp thiết, nhằm rút ra những bài học kinh nghiệm, góp phần cung cấp thêm luận cứ khoa học và thực tiễn cho hoạt động xây dựng và hoàn thiện pháp luật về doanh nghiệp nhà n-ớc của n-ớc ta

Khi đề cập đến loại hình doanh nghiệp thuộc sở hữu của Nhà n-ớc hoặc

do Nhà n-ớc kiểm soát, chi phối, ở các n-ớc đang phát triển th-ờng có nhiều

quan niệm khác nhau về khái niệm, đặc điểm, phân loại cũng nh- ngay bản thân tên gọi của chúng Có nhiều tên gọi nh-: xí nghiệp quốc doanh, xí nghiệp công nghiệp thuộc sở hữu toàn dân, doanh nghiệp nhà n-ớc, doanh nghiệp công v.v đ-ợc sử dụng ở các n-ớc khác nhau, ở các thời kỳ khác nhau, trong các tài liệu khác nhau, khi nói đến loại hình doanh nghiệp này Vì vậy, với mục đích tạo sự thuận tiện khi tiếp cận, nghiên cứu về các quy định của pháp luật của một số n-ớc đang phát triển cũng nh- thuận tiện trong việc tìm hiểu, trích dẫn các tài liệu nên trong luận văn này, chúng tôi sử dụng tên gọi doanh nghiệp công để chỉ những doanh nghiệp thuộc sở hữu Nhà n-ớc hoặc do Nhà n-ớc kiểm soát, chi phối, là loại hình doanh nghiệp mà theo quy định của pháp luật Việt Nam đ-ợc gọi là doanh nghiệp nhà n-ớc

Nhằm góp phần tìm hiểu, rút ra những bài học kinh nghiệm, đóng góp vào quá trình hoàn thiện pháp luật về doanh nghiệp nhà n-ớc ở n-ớc ta, chúng

đang phát triển và Bài học kinh nghiệm cho Việt nam" để làm Luận văn tốt nghiệp cao học luật Từ kết quả của việc tìm hiểu, nghiên cứu pháp luật về doanh nghiệp công ở một số n-ớc đang phát triển, một loại hình doanh nghiệp có nhiều đặc điểm t-ơng đồng với doanh nghiệp nhà n-ớc ở n-ớc ta, tác giả hy vọng rút ra một số bài học kinh nghiệm, đề xuất những kiến nghị, góp phần vào việc sửa đổi, bổ sung các quy định của pháp luật về doanh nghiệp nhà n-ớc ở Việt Nam

Tình hình nghiên cứu:

Nhìn chung, mảng đề tài nghiên cứu về pháp luật đối với doanh nghiệp công của các quốc gia đang còn hạn chế; một số nội dung có liên quan đ-ợc

đề cập trong các tài liệu dịch của n-ớc ngoài, các báo cáo, chuyên đề của các

tổ chức quốc tế ( WB, IMF ), hay là một phần nằm trong nội dung của các đề tài khác Đáng chú ý là một số công trình: "Nghiên cứu so sánh về luật công

ty ở các n-ớc Đông Nam á" do TS Lê Đăng Doanh cùng nhóm tác giả thực hiện; “Chuyên đề về doanh nghiệp nhà nước” của Viện nghiên cứu khoa học pháp lý, Bộ T- pháp; "Cân bằng lại giữa khu vực công cộng và khu vực t- nhân: Kinh nghiệm các n-ớc đang phát triển" của O.Bouin và CH.A

Michalet; "Bản chất về quyền tài sản của Nhà n-ớc tại doanh nghiệp công" của Heng Loong Cheong; "Cải cách doanh nghiệp nhà n-ớc ở Trung Quốc, so sánh với Việt Nam" của Viện kinh tế thế giới hay một số bài viết có đề cập một số nội dung liên quan đến các vấn đề về Luật kinh tế, pháp luật về doanh nghiệp nhà n-ớc của các tác giả: Nguyễn Nh- Phát, Phạm Duy Nghĩa, Nguyễn Minh Mẫn, Võ Đại L-ợc, Trần Du Lịch.v.v Tuy nhiên, nội dung mà các tác giả đề cập chủ yếu là những vấn đề lý luận chung nhất về doanh nghiệp công, giới thiệu những kinh nghiệm của một số n-ớc hay những quy

định của pháp luật của các n-ớc mà ch-a có sự so sánh một cách cụ thể đối với từng nhóm vấn đề, từng chế định giữa quy định của pháp luật một số n-ớc

đang phát triển với những nội dung t-ơng tự của Việt Nam, để từ đó đ-a ra những kết luận có tính hệ thống và nêu lên những kiến nghị cụ thể

Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu:

Số l-ợng các quốc gia thuộc nhóm các n-ớc đang phát triển rất nhiều, các văn bản pháp luật có liên quan đến doanh nghiệp công hết sức đa dạng nên quá trình nghiên cứu không thể đề cập một cách đầy đủ và toàn diện tất cả các n-ớc và các nội dung có liên quan Do đó, chúng tôi lựa chọn, nghiên cứu pháp luật về doanh nghiệp công của một số n-ớc đang phát triển là Trung Quốc và 3 n-ớc ASEANS: Malaysia, Thái Lan, Philippin và đ-ợc chia làm 2 nhóm đối t-ợng so sánh độc lập, đó là:

1) Trung Quốc: là một n-ớc đang phát triển, đi theo con đ-ờng xây dựng chủ nghĩa xã hội, là n-ớc láng giềng và có những ảnh h-ởng nhất định

đối với n-ớc ta Lịch sử tồn tại, phát triển của các doanh nghiệp công ở Trung Quốc cả về chính sách phát triển cũng nh- các quy định của pháp luật Trung Quốc đối với doanh nghiệp công có nhiều điểm t-ơng đồng với Việt Nam; Quá trình cải cách doanh nghiệp công ở Trung Quốc trong thời gian qua đã cho thấy nhiều bài học thành công Do đó, lựa chọn nghiên cứu pháp luật về doanh nghiệp công của Trung Quốc là một trọng tâm của luận văn

2) Malaysia, Thái Lan, Philippin: là những n-ớc thuộc khối ASEANS

mà Việt Nam cũng là một thành viên Quá trình hội nhập kinh tế khu vực, h-ớng tới một cộng đồng kinh tế ASEANS trong một t-ơng lai gần, đặt ra yêu

cầu cần phải tìm hiểu về các quy định của pháp luật các n-ớc trong khu vực, giúp cho các doanh nghiệp có thêm thông tin để chủ động trong quá trình hội nhập, phát huy hiệu quả trong hợp tác kinh doanh Bởi vậy, lựa chọn để tìm hiểu pháp luật về doanh nghiệp công của 3 n-ớc: Malaysia, Thái Lan, Philippin là một việc làm cần thiết

Về phạm vi nghiên cứu: Luận văn trình bày những kết quả nghiên cứu, tìm hiểu về những vấn đề sau đây:

(i) Một số vấn đề lý luận chung về doanh nghiệp công

(ii) Những nội dung cơ bản trong các quy định của 4 n-ớc (thuộc 2 đối t-ợng so sánh) về:

+ Thành lập, tổ chức lại, giải thể doanh nghiệp công

+ Một số quyền và nghĩa vụ cơ bản của của doanh nghiệp công

+ Cơ chế quản lý nội bộ doanh nghiệp

+ Vấn đề quản lý nhà n-ớc đối với doanh nghiệp công

(i) Trên cơ sở đó, đ-a ra một số nhận xét và so sánh với quy định của pháp luật Việt Nam về từng vấn đề

(ii) Cuối cùng là rút ra một số bài học kinh nghiệm; nêu lên những kiến nghị đối với việc hoàn thiện các quy định của pháp luật về doanh nghiệp nhà n-ớc ở n-ớc ta

Ph-ơng pháp nghiên cứu:

- Các ph-ơng pháp tiếp cận: Tìm hiểu quy định của pháp luật các n-ớc

đối với doanh nghiệp công trong lịch sử phát triển của chúng, nhất là trong thời gian gần đây; Tiếp cận hệ thống theo nhóm vấn đề trong mối liên hệ giữa các nhóm vấn đề, có sự so sánh với quy định của các n-ớc với Việt Nam

- Ph-ơng pháp thu thập thông tin: Chủ yếu sử dụng ph-ơng pháp nghiên cứu văn bản, tài liệu Phân tích, khai thác thông tin trong các tài liệu thu thập

đ-ợc, xây dựng luận cứ cho đề tài

- Ph-ơng pháp Luật học so sánh: Sử dụng ph-ơng pháp so sánh chức năng của Luật học so sánh để làm rõ từng nhóm vấn đề Cách thức thực hiện

là áp dụng ph-ơng thức so sánh vi mô - so sánh cụ thể, trực tiếp các chế định hoặc các quy định về một nhóm vấn đề cụ thể

Kết cấu của luận văn:

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm có 3 ch-ơng:

Ch-ơng I: Những vấn đề chung về doanh nghiệp công ở các n-ớc đang phát triển

Ch-ơng II: Pháp luật về doanh nghiệp công ở một số n-ớc đang phát triển

Ch-ơng III: Một số bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Luận văn đ-ợc hoàn thành với sự h-ớng dẫn khoa học của Phó Giáo s-, Tiến sĩ Nguyễn Nh- Phát; cùng sự giúp đỡ của các thầy cô giáo, bạn bè, gia

đình và đồng nghiệp trong quá trình thu thập tài liệu, dịch thuật tài liệu, cũng nh- động viên tinh thần, góp ý kiến cho nội dung và hình thức của bản luận văn Tác giả xin trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ tận tình và quý báu đó Kính mong tiếp tục nhận đ-ợc ý kiến đóng góp của các thầy cô giáo và các bạn quan tâm để chúng tôi có thể sửa chữa, bổ sung những nội dung còn khiếm khuyết và hoàn thiện hơn nữa nội dung của luận văn

Danh mục tài liệu tham khảo Tiếng Việt

Khoa học xã hội, Hà Nội

n-ớc (sửa đổi)

doanh nghiệp nhà n-ớc (sửa đổi)

sách phát triển kinh tế – Kinh nghiệm và bài học của Trung Quốc, UNDP, Dự

án VIE 01/012, Hà Nội

và khu vực quốc doanh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

ba, khoá IX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

n-ớc trong kinh tế thị tr-ờng định h-ớng xã hội chủ nghĩa, Nxb Chính trị

quốc gia, Hà Nội

Nxb Trẻ, TP Hồ Chí Minh

10 Hội đồng trung -ơng chỉ đạo biên soạn giáo trình quốc gia (1999),

Giáo trình triết học Mác – Lê Nin, Nxb Chính trị quốc gia, Hà nội

11 Kornai János (2002), Con đ-ờng dẫn tới nền kinh tế thị tr-ờng,

Nxb Văn hoá thông tin, Hà Nội

12 Lê Minh Thông (1998), Vai trò của nhà n-ớc trong trật tự kinh tế

thị tr-ờng ở Việt Nam, Tạp chí Nhà n-ớc và pháp luật, số tháng 10/1998

13 Lê Thị Châu (1997), Quyền sở hữu tài sản của công ty, Nxb Lao

động, Hà Nội

14 Leila Webster và Rera Amin (1998), Cổ phần hoá các doanh

nghiệp nhà n-ớc ở Việt Nam, Báo cáo chuyên đề tại Hội thảo quốc tế về cổ

phần hoá, Hà Nội

15 Markus Dieh (1998), Vai trò của thể chế chính thức và phi chính

thức trong quá trình chuyển đổi kinh tế: Tiệm tiến hay liệu pháp cú sốc? Nhìn vấn đề thông qua tr-ờng hợp Việt Nam, Trung tâm Pháp – Việt đào tạo về

quản lý, Nxb Thống kê, Hà Nội

16 Ngân hàng thế giới (1997), Nhà n-ớc trong một thế giới chuyển

đổi, Báo cáo về tình hình phát triển thế giới năm 1997, Nxb Chính trị quốc

gia, Hà Nội

17 Ngân hàng thế giới (2002), Xây dựng thể chế hỗ trợ thị tr-ờng, Báo

cáo phát triển thế giới năm 2002, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

18 Ngân hàng thế giới (2001), Trung Quốc 2020, Nxb Khoa học xã

hội, Hà Nội

19 Nguyễn Duy Hùng (1996), Vai trò quản lý kinh tế của Nhà n-ớc

trong nền kinh tế thị tr-ờng – Kinh nghiệm của các n-ớc ASEAN, Nxb Chính

trị quốc gia, Hà nội

20 Nguyễn Ngọc Quang (1996), Cổ phần hoá doanh nghiệp nhà

n-ớc, cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

21 Nguyễn Nh- Phát, Phạm Duy Nghĩa (2001), Giáo trình Luật kinh

tế, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội

22 Nguyễn Nh- Phát (1999), Quyền tự chủ về vốn và tài sản của

doanh nghiệp nhà n-ớc, Tạp chí Nhà n-ớc và pháp luật, số tháng 3/1999

23 Nguyễn Nh- Phát, Luật kinh tế – Mấy kinh nghiệm và bài học từ

n-ớc ngoài, trang web Bộ môn Luật kinh doanh, Khoa Luật, Đại học quốc gia

Hà Nội

24 Nguyễn Đình Phan, Trần Kim Hào, Nguyễn Văn Phú (2000),

Hoàn thiện thủ tục thành lập và đăng ký kinh doanh đối với các loại hình doanh nghiệp vốn trong n-ớc, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

25 Nguyễn Sĩ Dũng (2003), Doanh nghiệp nhà n-ớc: Vấn đề khái

niệm, Thời báo kinh tế Sài Gòn, 9/2003

26 Ngô Quang Minh (2001), Kinh tế nhà n-ớc và quá trình đổi mới

doanh nghiệp nhà n-ớc, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

27 O.Bouin và CH.A Michalet (1996), Cân bằng lại giữa khu vực

công cộng và khu vực t- nhân: Kinh nghiệm các n-ớc đang phát triển, Trung

tâm thông tin t- liệu, Viện nghiên cứu quản lý kinh tế trung -ơng, Hà Nội

28 Phạm Đức Thành (1993), Malaysia trên đ-ờng phát triển, Nxb

Chính trị quốc gia, Hà Nội

29 Quốc C-ờng (biên dịch - 1994), Quản lý điều hành doanh nghiệp

vừa và nhỏ, Nxb Lao động, Hà Nội

30 Tr-ờng Đại học Tài chính kế toán Hà Nội (2001), Giáo trình lịch

sử kinh tế các n-ớc và Việt Nam, Nxb Tài chính, Hà Nội

31 Trần Du Lịch (2001), Một số suy nghĩ về đổi mới tổng công ty nhà

n-ớc theo mô hình công ty mẹ – công ty con, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật

32 Trần Nguyễn Tuyên (2003), Cải cách doanh nghiệp nhà n-ớc –

Kinh nghiệm của một số n-ớc NICS, ASEAN và thực tiễn Việt Nam, Tạp chí

Kinh tế Châu á - Thái Bình D-ơng, số 2(11)

33 Viện nghiên cứu quản lý kinh tế trung -ơng, Báo cáo khảo sát tình hình chuẩn bị thực hiện Nghị định 63/NĐ-CP về chuyển đổi doanh nghiệp nhà n-ớc thành công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên

34 Viện nghiên cứu khoa học pháp lý (1994), Chuyên đề về doanh

nghiệp nhà n-ớc, Bộ T- pháp, Hà Nội

35 Viện nghiên cứu quản lý kinh tế trung -ơng (1999), Nghiên cứu so

sánh Luật công ty Đông Nam á, Hà Nội

36 Võ Đại L-ợc (1997), Đổi mới doanh nghiệp nhà n-ớc ở Việt Nam,

Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

37 Zhou Fangsheng và Wang Xiaolu (2000), Cải cách các doanh

nghiệp nhà n-ớc ở Trung Quốc, Báo cáo tại Hội thảo cải cách doanh nghiệp

nhà n-ớc: Kinh nghiệm Trung Quốc và so sánh với Việt Nam, Hà Nội

38 Phan Đăng Tuất (2000), Doanh nghiệp nhà n-ớc trong thời kỳ

công nghiệp hoá, hiện đại hoá, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

39 Xiaolin Xia và Yang Yao (2002), Khu vực kinh tế t- nhân Trung

Quốc: Chính sách, Quá trình phát triển và những trở ngại tr-ớc mắt, National

Economic Research Institute P.R China

Tiếng Anh

40 Xuejun XIE (2002), WTO Rules on State-Owned Enterprises and

Implications for Chinese SOE reforms, http://www.oycf.org

41 Qiren Zhou and Hong Liang (2000), The Nature of the

Public-Owned Enterprises anh It’s Reform in China: Missing Owners?,

http://www.isnie.org

42 Heng Loong Cheong (1998), The Nature of State Owned

Enterprise’s property rights in The people’s Republic of China,

http://www.oycf.org

43 Company Law of The peole’s Republic of China (1993),

http://www.cietac-sz.org.cn

44 Arthur Andersen, Doing Business in Malaysia, Company Law and

Accounting, http://www.asialaw.com