đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng tại một số dự án trên địa bàn thị xã tam điệp, tỉnh ninh bình

Vấn đề cơ bản và then chốt giải quyết những công việc trên chính là vấn đề đưa ra những chính sách về bồi thường hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất đảm bảo hài hòa lợi ích củ

MỤC LỤC

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục iv

Danh mục chữ viết tắt vii

Danh mục bảng viii

Danh mục hình ix

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích - yêu cầu 2

2.1 Mục đích 2

2.2 Yêu cầu 2

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 Cơ sở lý luận về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 3

1.1.1 Tính tất yếu 3

1.1.2 Khái niệm về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư 3

1.1.3 Đặc điểm của quá trình giải phóng mặt bằng 4

1.2 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của các tổ chức tài trợ và một số nước trên thế giới là kinh nghiệm cho Việt Nam 6

1.2.1 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của Ngân hàng thế giới (WB) và Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) 6

1.2.2 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của một số nước trên thế giới là kinh nghiệm cho Việt Nam 8

1.3 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại Việt Nam 15

1.3.1 Cơ sở pháp lý về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư qua các thời kỳ nhà nước Việt Nam 15

1.3.2 Cơ sở khoa học trong việc xác định đối tượng bồi thường, mức bồi thường, hỗ trợ trong chính sách GPMB ở Việt Nam 18

1.3.3 Thực tiễn thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi

Nhà nước thu hồi đất ở Việt Nam 25

1.3.4 Quy trình thực hiện chính sách bồi thường GPMB khi nhà nước thu hồi đất tại thị xã Tam Điệp 28

Chương 2 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 33

2.1 Đối tượng nghiên cứu 33

2.2 Nội dung nghiên cứu 33

2.2.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của thị xã Tam Điệp 33

2.2.2 Tình hình quản lý và sử dụng đất của thị xã Tam Điệp 33

2.2.3 Đánh giá tình hình thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại 02 dự án trên địa bàn thị xã Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình 33

2.2.4 Đề xuất một số giải pháp góp phần hoàn thiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất thực hiện các dự án tại địa bàn thị xã Tam Điệp 33

2.3 Phương pháp nghiên cứu 34

2.3.1 Phương pháp thu thập số liệu 34

2.3.2 Phương pháp chọn điểm nghiên cứu 34

2.3.3 Phương pháp thống kê, phân tích, tổng hợp, so sánh và xử lý số liệu 35

Chương 3 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 36

3.1 Khái quát điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của thị xã Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình 36

3.1.1 Điều kiện tự nhiên 36

3.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội 38

3.2 Tình hình quản lý, sử dụng đất đai của thị xã Tam Điệp 43

3.2.1 Tình hình quản lý đất đai 43

3.2.2 Hiện trạng sử dụng đất 45

3.3 Đánh giá kết quả thực hiện chính sách bồi thường, GPMB tại hai dự án nghiên cứu 47

3.3.1 Khái quát về 2 dự án nghiên cứu 47

3.3.2 Đánh giá việc xác định đối tượng được bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại 2 dự án 51

3.3.3 Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ về đất và giá đất để tính bồi thường, hỗ trợ ở 2 dự án nghiên cứu 56

3.3.4 Đánh giá về việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ về tài sản trên đất ở 2 dự án 63

3.3.5 Các chính sách hỗ trợ 66

3.3.6 Đánh giá những ảnh hưởng tới đời sống của nhân dân do quá trình thực hiện chính sách GPMB gây ra 68

3.4 Đánh giá chung về việc thực hiện các chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư trên địa bàn thị xã Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình 69

3.4.1 Một số thành công 69

3.4.2 Một số hạn chế 71

3.5 Đề xuất một số giải pháp góp phần hoàn thiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư ở thị xã Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình 73

3.5.1 Giải pháp về chính sách bồi thường, hỗ trợ về đất 73

3.5.2 Giải pháp về chính sách bồi thường, hỗ trợ về tài sản trên đất 74

3.5.3 Giải pháp về chính sách hỗ trợ ổn định đời sống 74

3.5.4 Các giải pháp khác 75

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 76

Kết luận 76

Kiến nghị 77

TÀI LIỆU THAM KHẢO 78

PHỤ LỤC 80

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ

ADB Ngân hàng phát triển Châu Á BTHT&TĐC Bồi thường hỗ trợ và tái định cư

GCNQSDĐ Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất GPMB Giải phóng mặt bằng

DANH MỤC BẢNG

Số bảng Tên bảng Trang 3.1 Tốc độ tăng trưởng kinh tế qua các năm của thị xã Tam Điệp 38 3.2 Cơ cấu các ngành kinh tế qua các năm của thị xã Tam Điệp 39 3.3 Dân số, lao động và cơ cấu sử dụng lao động qua các năm của thị xã

Tam Điệp 40 3.4 Hiện trạng sử dụng đất thị xã Tam Điệp năm 2014 46 3.5 Kết quả xác định đối tượng được bồi thường và không được bồi

thường tại 2 dự án 54 3.6 Ý kiến của người có đất bị thu hồi về việc xác định đối tượng và điều kiện được bồi thường 55 3.7 Đơn giá bồi thường về đất và chênh lệch giữa giá thị trường với giá bồi thường do nhà nước quy định tại dự án 1 60 3.8 Ý kiến người dân về giá đất bồi thường tại dự án 1 60 3.9 Đơn giá bồi thường về đất và chênh lệch giữa giá thị trường với giá bồi thường do nhà nước quy định tại dự án 2 61 3.10 Ý kiến người dân về giá đất bồi thường tại dự án 2 62 3.11 Tổng hợp kinh phí bồi thường, hỗ trợ về tài sản trên đất tại hai dự án 65 3.12 Ý kiến của các hộ bị thu hồi đất về đơn giá bồi thường, hỗ trợ về tài

sản trên đất 65 3.13 Tổng kinh phí hỗ trợ ở 2 dự án nghiên cứu 66 3.14 Ý kiến của các hộ bị thu hồi đất về các chính sách hỗ trợ 67

DANH MỤC HÌNH

STT Tên hình Trang 3.1 Cơ cấu sử dụng đất năm 2014 thị xã Tam Điệp 45 3.2 Vị trí thực hiện Dự án nâng cấp Quốc lộ 1A 48 3.3 Vị trí thực hiện Dự án xây dựng nhà Hỏa táng 50

ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Tính cấp thiết của đề tài

Đất đai là tài nguyên đặc biệt của mỗi quốc gia, là nguồn lực quan trọng trong phát triển đất nước, đất đai được quản lý theo hiến pháp và pháp luật (Quốc Hội, 2013) Đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và

thống nhất quản lý (Quốc hội, 2013)

Đất đai là tài sản quốc gia có giá trị lớn, có vị trí đặc biệt quan trọng đối với đời sống của từng hộ gia đình, cá nhân, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là điều kiện tối thiểu đảm bảo cho quá trình tái sản xuất giúp xã hội không ngừng phát triển

Đất nước ta sau hơn 20 năm đổi mới đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, nền kinh tế hội nhập và mở cửa sâu rộng đã góp phần thúc đẩy kinh tế xã hội phát triển mạnh mẽ Trong đó đặt ra rất nhiều vấn đề bức xúc từ Tài nguyên đất nơi đặt mọi nền móng cho mọi công trình để phát triển Hiện nay, đất nước đang phát triển với nhiều thành phần kinh tế, đa dạng nhiều hình thức sở hữu về

tư liệu sản xuất

Trước tình hình điều kiện quỹ đất có hạn, giá đất ngày càng cao và nền kinh

tế thị trường ngày càng phát triển thì lợi ích của người sử dụng đất khi nhà nước giao đất và thu hồi đất vẫn đang là một vấn đề hết sức nóng bỏng và cấp bách Việc bồi thường đất đai, giải phóng mặt bằng, tái định cư là một vấn đề hết sức nhạy cảm, phức tạp tác động đến mọi mặt của đời sống kinh tế - chính trị - xã hội Hiện tại, chúng ta đã và đang triển khai nhiều dự án đầu tư xây dựng và cải thiện cơ sở hạ tầng, các dự án đều cần quỹ đất Sự phát triển đô thị, khu dân

cư, an ninh quốc phòng, cơ sở sản xuất cũng đều cần có quỹ đất Việc giải phóng mặt bằng, thu hồi đất đang diễn ra ở mọi nơi song gặp nhiều khó khăn trong công tác bồi thường hỗ trợ và tái định cư, làm ảnh hưởng đến tiến độ và thời gian thi công của các công trình gây nhiều thiệt hại cho Nhà nước Trong những năm qua việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được thực hiện theo các quy định của Nhà nước và chính phủ: Luật Đất đai ngày 26/11/2003, Nghị định 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà

nước thu hồi đất và mới đây nhất là ngày 13/8/2009 Chính phủ ban hành Nghị định số 69/2009/NĐ-CP quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

Thị xã Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình đang trong thời kỳ đô thị hoá nhanh, các

dự án đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng ngày càng nhiều, do đó việc thực hiện bồi thường GPMB, hỗ trợ và TĐC ở thị xã Tam Điệp có tính phức tạp không ngừng tăng lên Trong quá trình thực hiện hội đồng bồi thường GPMB và tổ công tác thực hiện nhiệm vụ BT GPMB đã luôn cố gắng đảm bảo thực hiện đúng quy trình, quy định, công khai dân chủ Tuy nhiên vẫn không thể tránh khỏi được những thiếu sót, vẫn còn dẫn đến tình trạng thắc mắc, không đồng ý và khiếu kiện từ người dân Xuất phát từ tình hình thực tiễn trên, tôi tiến hành thực hiện nghiên cứu đề tài:

“Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng tại một số

dự án trên địa bàn thị xã Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình”

- Đánh giá các hạng mục bồi thường hỗ trợ theo chính sách của nhà nước

- Rút ra những mặt tồn tại, trong công tác GPMB ở thị xã Tam Điệp thông qua hai dự án nghiên cứu

- Các giải pháp đưa ra phải đúng với chính sách của nhà nước và điều kiện của thị xã Tam Điệp

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Cơ sở lý luận về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

1.1.1 Tính tất yếu

Trong quá trình triển khai công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước vấn đề xây dựng cơ sở hạ tầng, phát triển công nghiệp, dịch vụ, an ninh, quốc phòng đòi hỏi một quỹ đất tương đối lớn Vấn đề cơ bản và then chốt giải quyết những công việc trên chính là vấn đề đưa ra những chính sách về bồi thường hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất đảm bảo hài hòa lợi ích của người dân và lợi ích của Nhà nước đây chính là vấn đề luôn được Đảng và Nhà nước quan tâm đưa ra những quyết sách các văn bản thi hành trên toàn quốc

1.1.2 Khái niệm về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

1.1.2.1 Bồi thường

- Bồi thường có nghĩa là trả lại tương xứng giá trị hoặc công lao động cho một chủ thể nào đã bị thiệt hại vì hành vi của một chủ thể khác mang lại Việc bồi thường thiệt hại có thể vô hình hoặc hữu hình (bồi thường bằng tiền, bằng vật chất khác…) có thể do các quy định của pháp luật điều tiết, hoặc thỏa thuận giữa các chủ thể

- Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất (Quốc hội nước CHXHCNVN, 2013b)

Trong thực tế có thể thấy quá trình bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất để GPMB, nhằm phục vụ thực hiện các dự án đầu tư đó là quá trình giải quyết mối quan hệ kinh tế giữa Nhà nước và các chủ thể được Nhà nước giao đất, với các hình thức bồi thường có thể bằng tiền hoặc các vật chất khác, tùy theo điều kiện hoàn cảnh cụ thể nhằm bù đắp lại những lợi ích đã bị mất mát trong quá trình thu hồi đất và quá trình này phải được thực hiện dựa trên những chính sách, quy định pháp luật của Nhà nước

1.1.2.2 Hỗ trợ

Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu

hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển (Quốc hội nước CHXHCNVN, 2013b)

sự phát triển chung

Nghị định 197: Hiện nay ở nước ta, khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì người sử dụng đất được bố trí TĐC bằng một trong các hình thức sau: (Chính phủ 2004)

- Bồi thường bằng nhà ở;

- Bồi thường bằng giao đất ở mới;

- Bồi thường bằng tiền để người dân tự lo chỗ ở:

TĐC là một bộ phận không thể tách rời và giữ vị trí rất quan trọng trong chính sách GPMB Các dự án TĐC cũng được coi là các dự án phát triển và phải được thực hiện như các dự án phát triển khác Ngân hàng và các Nhà nước đang phát triển cần nhìn nhận vấn đề này như cơ hội chứ không phải là trở ngại Cần thực hiện một chính sách TĐC bắt buộc sẽ tạo nên một môi trường pháp chế lành mạnh khi Nhà nước cần thu hồi đất phục vụ cho các mục đích công cộng của quốc gia Mặt khác, cần cải tiến cách hiểu và lập kế hoạch thực hiện sao cho các

dự án luôn hướng tới sự phát triển, không chỉ mang lại lợi ích về kinh tế mà còn

về môi trường, xã hội Phương thức này phù hợp với hai mục tiêu là xoá đói giảm nghèo và phát triển bền vững Tuy nhiên, trên thực tế triển khai đã nảy sinh nhiều vấn đề cần được xem xét

1.1.3 Đặc điểm của quá trình giải phóng mặt bằng

Giải phóng mặt bằng là quá trình đa dạng và phức tạp Nó thể hiện khác nhau với mỗi một dự án, nó liên quan trực tiếp đến lợi ích của các bên tham gia

và lợi ích của toàn xã hội

- Tính đa dạng: mỗi dự án được tiến hành trên một vùng đất khác nhau với

điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội và trình độ dân trí nhất định Đối với khu vực nội thành, khu vực ven đô, khu vực ngoại thành mật độ dân cư khác nhau, ngành nghề

đa dạng và đều hoạt động sản xuất theo một đặc trưng riêng của vùng đó Do đó, giải phóng mặt bằng cũng tiến hành với những đặc điểm riêng biệt

- Tính phức tạp: Đất đai là tài sản có giá trị cao, có cvai trò quan trọng

trong đời sống kinh tế - xã hội đối với mọi người dân Ở khu vực nông thôn, dân

cư chủ yếu sống nhờ vào hoạt động sản xuất nông nghiệp mà đất đai lại là tư liệu sản xuất quan trọng trong khi trình độ sản xuất của nông dân thấp, khả năng chuyển đổi nghề nghiệp khó khăn do đó tâm lý dân cư vùng này là giữ được đất

để sản xuất, thậm chí họ cho thuê đất còn được lợi nhuận cao hơn là sản xuất nhưng họ vẫn không cho thuê Do đó đã dẫn đến công tác tuyên truyền, vận động dân cư tham gia di chuyển là rất khó khăn và việc hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp

là điều cần thiết để đảm bảo đời sống dân cư sau này Mặt khác, cây trồng, vật nuôi trên vùng đó cũng đa dạng, không được tập trung một loại nhất định nên gây khó khăn cho công tác định giá bồi thường

Đối với đất ở lại càng phức tạp hơn do những nguyên nhân sau:

+ Đất ở là tài sản có giá trị lớn, gắn bó trực tiếp đối với đời sống và sinh hoạt của người dân mà tâm lý, tập quán là ngại di chuyển chỗ ở

+ Nguồn gốc sử dụng đất khác nhau do tồn tại chế độ cũ để lại và do cơ chế chính sách không đồng bộ dẫn đến tình trạng lấn chiếm đất đai xây nhà trái phép diễn ra thường xuyên

+ Thiếu quỹ đất do xây dựng khu tái định cư cũng như chất lượng khu tái định cư thấp chưa đảm bảo được yêu cầu

+ Dân cư một số vùng sống chủ yếu bằng nghề buôn bán nhỏ và sống bám vào các trục đường giao thông của khu dân cư làm kế sinh nhai nay chuyển đến ở khu vực mới thì điều kiện kiếm sống bị thay đổi nên tâm lý không muốn di chuyển

+ Do chính sách pháp luật chưa phù hợp

Từ các đặc điểm trên cho thấy mỗi dự án khác nhau thì công tác GPMB được thực hiện khác nhau

1.2 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của các tổ chức tài trợ và một

số nước trên thế giới là kinh nghiệm cho Việt Nam

1.2.1 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của Ngân hàng thế giới (WB) và Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB)

Theo ngân hàng thế giới (WB), ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) và các tổ chức phi Chính phủ khác thì bản chất của việc bồi thường, hỗ trợ tái định

cư khi Nhà nước thu hồi đất phục vụ mục đích an ninh quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng phải đảm bảo lợi ích của những người bị ảnh hưởng để họ

có một cuộc sống tốt hơn trước về mọi mặt

Xây dựng Chính sách quốc gia về đền bù, hỗ trợ, và tái định cư là yêu cầu bắt buộc và phải dựa trên phân bổ công bằng các lợi ích giữa người sử dụng đất, nhà nước, nhà đầu tư, cùng với sự chuẩn bị kế hoạch đền bù và bồi thường và tham vấn người sử dụng đất bị ảnh hưởng trước khi đưa ra quyết định thu hồi Chính sách này phải chỉ ra được các trường hợp thu hồi bắt buộc

bị từ chối đối với các dự án đầu tư không phù hợp với sử dụng đất đã được duyệt và đồng thời chính sách này phải xác định rõ trong trường hợp nào nhà nước có thể cưỡng chế thu hồi Ngoài ra, chính sách này cũng phải thừa nhận các quyền lợi của tất cả những người tị nạn (bao gồm người có quyền hợp pháp, người có yêu cầu về đất được công nhận theo luật pháp quốc gia, đồng thời bao gồm người không có quyền hợp pháp hoặc người có yêu cầu đối với đất không được công nhận theo luật pháp quốc gia, ví dụ như người chiếm, lấn đất bất hợp pháp) về bồi thường thiệt hại vì mất đất và tài sản gắn liên với đất,

hỗ trợ các quyền và tái định cư (bao gồm cả hỗ trợ sinh kế hoặc cải tạo thu nhập với chi phí thay thế đầy đủ)

Ngoài ra, nhu cầu cải thiện cơ chế giải quyết những bức xúc liên quan đến đền bù đất đai Các đơn vị quản lý dự án về các dự án đầu tư công cộng với lượng lớn công việc thu hồi và đền bù đất bằng cách thiết lập Ban giải quyết

khiếu nại, bức xúc (GRU) và các kênh khiếu nại bức xúc của dự án, hệ thống theo dõi giám sát, phân bổ các nguồn vốn đầy đủ để đáp ứng các yêu cầu của quy trình giải quyết bức xúc khiếu nại Trong bối cảnh rộng hơn, thiết lập hội đồng trọng tài tại cấp huyện, tỉnh và trung ương với sự tham gia của các đại diện các cấp chính quyền, các cơ quan chuyên môn và các đoàn thể có liên quan

Các chính sách này có những khác biệt so với chính sách của Nhà nước Việt Nam như:

- Khái niệm hợp pháp hay không hợp pháp trong chính sách bồi thường, tái định cư là một trong những khác biệt có khả năng gây ra những vấn đề xã hội lớn khi áp dụng chính sách tái định cư của ADB Theo ADB và WB thì việc thiếu chứng thư hợp pháp về đất sẽ không ảnh hưởng tới bồi thường cho một số nhóm dân bị ảnh hưởng và được mở rộng đối với cả đối tượng không bị thiệt hại về đất

và tài sản mà chỉ bị ảnh hưởng tới mặt tinh thần

- Theo chính sách của ADB thì việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư bao giờ cũng phải hoàn thành xong trước khi tiến hành công trình xây dựng, trong khi

ở Việt Nam chưa có quy định rõ ràng về thời hạn này (rất nhiều dự án vừa giải toả mặt bằng vừa triển khai thi công, chỗ nào GPMB xong thì thi công trước tránh lấn chiếm đất đai), do vậy nhiều gia đình còn chưa kịp sửa chữa, xây dựng lại hoặc xây dựng nhà ở mới ổn định ngay sau khi giải toả dẫn đến việc phải thuê nhà ở tạm

- Quy định của ngân hàng ADB là không những phải thông báo đầy đủ các thông tin về dự án cũng như chính sách bồi thường, tái định cư của dự án cho các hộ nông dân mà còn tham khảo ý kiến và tìm mọi cách thoả mãn các yêu cầu chính đáng của họ trong suốt quá trình kế hoạch hoá cũng như thực hiện công tác tái định cư Ở Việt Nam, thực tế cho thấy việc thực hiện đầy đủ nội dung này là rất khó khăn, vì việc thu hồi đất là quyền của Nhà nước, nhưng việc di chuyển theo kế hoạch như thế nào, tái định cư ra sao hầu như không trả lời ngay được

- Theo quy định của ngân hàng ADB, ngoài giám sát nội bộ, cơ quan thực hiện dự án phải thuê một tổ chức bên ngoài giám sát độc lập phải kiểm tra xem xét các hoạt động tái định cư có được triển khai đúng không? Từ đó có những

kiến nghị biện pháp giải quyết sao cho công tác tái định cư đạt được mục tiêu cuối cùng là giải quyết những vướng mắc nảy sinh (Ngân hàng phát triển Châu

Á, 2006) Các chính sách hiện hành tại Việt Nam chưa có quy định về giám sát độc lập về tái định cư cho nên việc giám sát độc lập công tác tái định cư là công tác khá mới mẻ

1.2.2 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của một số nước trên thế giới là kinh nghiệm cho Việt Nam

1.2.2.1 Trung Quốc

Ở Trung Quốc, có thể nói, mục tiêu bao trùm lên chính sách bồi thường,

hỗ trợ, tái định cư là hạn chế đến mức tối đa việc thu hồi đất, giải tỏa mặt bằng, cũng như số lượng người bị ảnh hưởng bởi việc thu hồi đất để thực hiện dự án đầu tư Nếu như việc thu hồi đất là không thể tránh khỏi thì có sự chuẩn bị cẩn thận phương án bồi thường, trên cơ sở tính toán đầy đủ lợi ích của nhà nước, tập thể và cá nhân, đảm bảo cho những người bị thu hồi đất có thể khôi phục lại hoặc cải thiện mức sống so với trước khi bị thu hồi đất

Ở Trung Quốc thực hành chế độ đất đai công hữu, tức là chính sách sở hữu toàn dân (đối với đất đô thị) và chính sách sở hữu tập thể (đất ở nông thôn, ngoại ô đô thị ngoài phần sở hữu Nhà nước do pháp luật quy định), đất tự canh tác (đồi núi) Luật Đất đai được xây dựng trên cơ sở các quy định của Hiến pháp Hiến pháp đặt ra các quy phạm pháp luật về chế độ sở hữu đối với đất đai, chế độ

sử dụng đất đai và bảo hộ đất đai

Về thẩm quyền thu hồi đất: Chỉ có Chính phủ (Quốc vụ viện) và chính quyền tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương mới có thẩm quyền thu hồi đất Quốc vụ viện có thẩm quyền thu hồi đất nông nghiệp từ 35 ha trở lên và 70 ha trở lên đối với các loại đất khác Dưới hạn mức này thì do chính quyền tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương ra quyết định thu hồi đất Đất nông nghiệp sau khi thu hồi sẽ chuyển từ đất thuộc sở hữu tập thể thành đất thuộc sở hữu nhà nước

Về trách nhiệm bồi thường: Pháp luật đất đai Trung Quốc quy định, người nào sử dụng đất thì người đó có trách nhiệm bồi thường Phần lớn tiền bồi thường do người sử dụng đất trả Tiền bồi thường bao gồm các khoản như lệ phí

sử dụng đất phải nộp cho Nhà nước và các khoản tiền trả cho người có đất bị thu hồi Ngoài ra, pháp luật đất đai Trung quốc còn quy định mức nộp lệ phí trợ cấp đời sống cho người bị thu hồi đất là nông dân cao tuổi không thể chuyển đổi sang ngành nghề mới khi bị mất đất nông nghiệp, khoảng từ 442.000 – 2.175.000 nhân dân tệ/ha

Về nguyên tắc bồi thường: các khoản tiền bồi thường phải đảm bảo cho người dân bị thu hồi đất có chỗ ở bằng hoặc cao hơn so với nơi ở cũ Ở Bắc Kinh, phần lớn các gia đình dùng số tiền bồi thường đó cộng với khoản tiền tiết kiệm của họ có thể mua được căn hộ mới Còn đối với người dân ở khu vực nông thôn có thể dùng khoản tiền bồi thường mua được hai căn hộ ở cùng một nơi Tuy nhiên, ở thành thị, cá biệt cũng có một số gia đình sau khi được bồi thường cũng không mua nổi một căn hộ để ở Những đối tượng trong diện giải tỏa mặt bằng thường được hưởng chính sách mua nhà ưu đãi của Nhà nước, song trên thực tế họ thường mua nhà bên ngoài thị trường

Về tổ chức thực hiện và quản lý giải tỏa mặt bằng: Cục Quản lý tài nguyên đất đai ở các địa phương thực hiện việc quản lý giải tỏa mặt bằng Người nhận khu đất thu hồi sẽ thuê một đơn vị xây dựng giải tỏa mặt bằng khu đất đó, thường là các đơn vị chịu trách nhiệm thi công công trình trên khu đất giải tỏa

Ở Trung Quốc do có sự khác nhau về hình thức sở hữu đất đai ở thành thị

và nông thôn nên có sự phân biệt về bồi thường nhà ở giữa hai khu vực này Đối với trường hợp bồi thường cho người dân ở thành thị, chủ yếu Nhà nước tiến hành bồi thường bằng tiền Giá tiền bồi thường do các tổ chức do các tổ chức tư vấn về giá đất xác định căn cứ vào giá bất động sản tại thời điểm thu hồi Ngược lại, việc bồi thường cho người dân ở khu vực nông thôn lại có những đặc điểm riêng biệt Ở Trung Quốc Nhà nước quan tâm tới nông dân, tạo điều kiện cho họ được hưởng những thành quả công nghiệp hóa, đô thị hóa khu thu hồi đất Khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp hoặc là thu hồi đất ở thuộc khu vực nông thôn

để sử dụng vào mục đích khác thì người nông dân được lưu ý, quan tâm về lợi ích cũng như được bồi thường một cách hợp lý Một vấn đề rất quan trọng đó là gắn công tác bồi thường với việc giải quyết các vấn đề xã hội Thông thường khi

bị thu hồi đất, người nông dân khó tìm được việc làm thích hợp với khả năng của mình Để giải quyết vấn đề này, Trung Quốc đã thực hiện chế độ dưỡng lão đối với người già (phụ nữ từ 45 tuổi và nam giới từ 50 tuổi trở lên) và hỗ trợ tiền cho những người đang trong độ tuổi lao động để các đối tượng này tự tìm việc làm mới Tiền dưỡng lão được trả từ 90.000 - 110.000 nhân dân tệ/một lần do Cục Bảo hiểm xã hội và Cục Bảo hiểm xã hội có trách nhiệm trả tiền dưỡng lão hàng năm cho những người thuộc diện này; tiền hỗ trợ khoảng 100.000 - 120.000 nhân dân tệ/người

Theo đánh giá của một số chuyên gia tái định cư, sở dĩ Trung Quốc có những thành công nhất định trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là do thứ nhất, đã xây dựng các chính sách và thủ tục rất chi tiết, ràng buộc đối với các hoạt động tái định cư, đảm bảo mục tiêu tạo cơ hội phát triển cho người dân tái định cư, tạo các nguồn lực sản xuất cho những người tái định cư Thứ hai, năng lực thể chế của các chính quyền địa phương khá mạnh Chính quyền cấp tỉnh chịu trách nhiệm hoàn toàn trong việc thực hiện chương trình bồi thường hỗ trợ tái định cư Thứ ba, quyền sở hữu đất tập thể làm cho việc thực hiện bồi thường

hỗ trợ tái định cư có nhiều thuận lợi, đặc biệt là ở nông thôn Tiền đền bù cho đất đai bị mất không trả cho từng hộ gia đình mà được cộng đồng sử dụng để tìm kiếm, phát triển đất mới hoặc mua của các cộng đồng sở tại hay dùng để phát triển kết cấu hạ tầng Chính quyền thôn, xã chịu trách nhiệm phân chia cho các

hộ bị ảnh hưởng Nhìn chung hệ thống pháp luật về bồi thường và TĐC của Trung Quốc đều nhằm bảo vệ những người mà mức sống có thể bị giảm do việc thu hồi đất để thực hiện các dự án Theo một nghiên cứu gần đây của WB thì các luật về TĐC của Trung Quốc đối với các dự án phát triển đô thị, công nghiệp và giao thông “đã đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của WB trong tài liệu hướng dẫn thực hiện TĐC” (Ngân hàng phát triển Châu Á, 2006)

1.2.2.2 Thái Lan

Theo ngân hàng phát triển Châu Á , 2005 Ở Thái Lan, chưa có chính sách

bồi thường TĐC quốc gia, nhưng tại Hiến Pháp năm 1982 quy định việc trưng dụng đất cho các mục đích xây dựng cơ sở hạ tầng, quốc phòng, phát triển nguồn

tài nguyên cho đất nước, phát triển đô thị, cải tạo đất đai và các mục đích công cộng khác phải theo thời giá thị trường cho những người hợp pháp về tất cả các thiệt hại do việc trưng dụng gây ra và quy định việc bồi thường phải khách quan cho người chủ mảnh đất và người có quyền thừa kế tài sản đó Dựa trên các qui định này, các ngành có qui định chi tiết cho việc thực hiện trưng dụng đất của

ngành mình

Năm 1987 Thái Lan ban hành Luật về trưng dụng BĐS áp dụng cho việc trưng dụng đất sử dụng vào các mục đích xây dụng tiện ích công cộng, quốc phòng, phát triển nguồn tài nguyên hoặc các lợi ích khác cho đất nước, phát triển

đô thị, nông nghiệp, công nghiệp, cải tạo đất đai vào các mục đích công cộng Luật qui định những nguyên tắc về trưng dụng đất, nguyên tắc tính giá trị bồi thường các loại tài sản bị thiệt hại Căn cứ vào đó, từng ngành đưa ra các qui định cụ thể về trình tự tiến hành bồi thường TĐC, nguyên tắc cụ thể xác định giá trị bồi thường, các bước lập và phê duyệt dự án bồi thường, thủ tục thành lập các

cơ quan, uỷ ban tính toán bồi thường TĐC, trình tự đàm phán, nhận tiền bồi thường, quyền khiếu nại, quyền khởi kiện đưa ra toà án Ví dụ:

Trong ngành điện năng thì cơ quan điện lực Thái Lan là nơi có nhiều dự

án bồi thường TĐC lớn nhất nước, họ đã xây dựng chính sách riêng với mục tiêu:

“ Đảm bảo cho những người bị ảnh hưởng một mức sống tốt hơn” thông qua việc cung cấp cơ sở hạ tầng có chất lượng và đạt mức tối đa nhu cầu, đảm bảo cho những người bị ảnh hưởng có thu nhập cao hơn và được tham gia nhiều hơn vào quá trình phát triển xã hội, vì vậy thực tế đã tỏ ra hiệu quả khi cần thu hồi đất trong nhiều dự án

1.2.2.3 Hàn Quốc

Ánh Tuyết, 2002 nói: “Hàn Quốc là một nước nhỏ hẹp với 70% diện tích

là đất đồi, núi cho nên đất công cộng được xem là một vấn đề hết sức quan trọng

Do đó để sử dụng đất một cách hiệu quả hơn thì các quy hoạch và quy chế được coi như một hình thức pháp luật”

Thực hiện bồi thường theo luật pháp của Hàn Quốc được thực hiện theo

ba giai đoạn:

Thứ nhất: Tiền bồi thường đất đai được giám định viên công cộng đánh giá trên tiêu chuẩn giá quy định để thu hồi đất phục vụ cho công trình công cộng Giá quy định không dựa vào lợi nhuận khai thác do đó có thể đảm bảo sự khách quan trong việc bồi thường

Thứ hai: Pháp luật có quy định không gây thiệt hại nhiều cho người có quyền sở hữu đất trong quá trình thương lượng chấp thuận thu hồi đất Quy trình chấp thuận theo thứ tự là công nhận mục đích, lập biên bản tài sản và đất đai, thương lượng, chấp nhận thu hồi

Thứ ba: Biện pháp di dời là một đặc điểm quan trọng Nhà nước hỗ trợ tích cực về mặt chính sách đảm bảo sự sinh hoạt của con người, cung cấp đất đai cho những người bị mất nơi cư trú do thực hiện công trình công cộng cần thiết của Nhà nước

Luật bồi thường Hàn Quốc được thực hiện theo ba giai đoạn trên đối với đất đai, bất động sản và các quyền kinh doanh nông nghiệp, ngư nghiệp, khoáng

sản…để cung cấp tiền bồi thường và chi phí di dời

1.2.2.4 Nhận xét chung về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của các tổ chức tài trợ và một số nước trên thế giới

- Việc Nhà nước nắm giữ quyền chủ thể tối cao đối với đất đai trong việc thu hồi đất phục vụ lợi ích quốc gia, lợi ích cộng đồng là một vấn đề có tính phổ quát toàn thế giới, không phân biệt chế độ sở hữu đất đai, hình thức sở hữu đất đai, chế độ chính trị, bản sắc dân tộc Tính phổ quát là quyền chủ thể tối cao đối với đất đai của Nhà nước trong việc thu hồi đất cho thấy, chúng ta có thể học hỏi được nhiều kiến thức và kinh nghiệm quản lý đất đai của các nước trên thế giới, kể cả các nước khác biệt so với Việt Nam về chế độ chính trị hay chế độ sở hữu đất đai

- Chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với người bị thu hồi đất là một hợp phần quan trọng trong chiến lược phát triển bền vững Phát triễn kinh tế gắn liền với phát triển con người, phát triển văn hoá xã hội, nâng cao đời sống của nhân dân, trước hết là đảm bảo ổn định cuộc sống, ổn định việc làm và thu nhập cho những người bị ảnh hưởng bởi các dự án thu hồi đất Chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với những người bị ảnh hưởng bởi các dự án thu

hồi đất của nhiều quốc gia, nhiều tổ chức quốc tế tuy có những điểm khác biệt nhưng Nhìn chung ngày càng có sự đồng quy về một quan điểm lớn là việc bồi thường phải thoả đáng; đó là phải đảm bảo cho người bị thu hồi đất có cuộc sống bằng hoặc tốt hơn so với trước khi bị thu hồi đất, trong đó đặc biệt điều kiện về chỗ ở, việc làm, thu nhập, môi trường, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội là hết sức quan trọng

- Phạm vị đối tượng được bồi thường, hỗ trợ trong các dự án thu hồi đất không chỉ giới hạn trong số những người bị thu hồi đất mà phải mở rộng cho tới tất cả những người không bị thu hồi đất nhưng bị tác động tiêu cực bởi các

dự án thu hồi đất

- Sự minh bạch hoá và sự tham gia của những người bị ảnh hưởng bởi dự

án thu hồi đất vào việc hoạch định chính sách, xây dựng phương án, thực hiện phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư là hết sức cần thiết đảm bảo lựa chọn được những chính sách, giải pháp, phương án tốt nhất, nhân văn nhất và có tính khả thi cao

- Các nước có các hình thức bồi thường, hỗ trợ rất đa dạng; rất chú trọng

sử dụng hình thức bồi thường bằng hiện vật thay thế như nhà ở, đất, các công trình hạ tầng hoặc bằng các gói dịch vụ như đào tạo chuyển đổi nghề nghiệp, các hình thức bảo hiểm, các hình thức hỗ trợ thường xuyên thông qua các quỹ

1.2.2.5 Kinh nghiệm cho Việt Nam

- Mặc dù mỗi nước có chế độ sở hữu đất đai khác nhau nhưng chính sách thu hồi đất, pháp lý về thu hồi đất là yếu tố không thể thiếu trong quá trình phát triển kinh tế đất nước nói chung và quy hoạch, chỉnh trang phát triển đô thị nói riêng Có thể chính sách pháp luật của các nước không quy định chi tiết đến từng đối tượng nhưng nó bao quát đầy đủ (kể cả chính sách lẫn sự chuẩn bị về vốn và quỹ đất, quỹ nhà) cùng với các cơ chế phù hợp được người dân ủng hộ, chấp thuận Đặc biệt là ý thức tự giác và sự tuân thủ phát luật của người có đất

bị thu hồi

- Công tác quy hoạch đất được Chính phủ đặc biệt chú trọng, vừa đảm bảo các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, vừa tạo sự pháp triển bền vững Việc xây

dựng quy hoạch được tiến hành từng bước, khoa học, thận trọng mang tính chiến lược lâu dài thể hiện rõ vai trò, vị trí của đất đai trong nền kinh tế thị trường Sản phẩm quy hoạch được trưng cầu dân ý trước khi công bố công khai Ở nước ta, mặc dù chính quyền các địa phương đều nhận thức được vai trò, vị trí của công tác này Nhưng chưa thực hiện nghiêm túc quy định của pháp luật đất đai đối với công tác này Do đó, chưa chú trọng đầu tư cho công tác lập quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất các cấp, nhất là cấp huyện và cấp xã

- Hầu hết các quốc gia, Nhà nước vừa là người tạo dựng môi trường pháp

lý, môi trường kinh tế - xã hội, vừa là bà đỡ cho người sử dụng đất khi họ bị thu hồi đất với quan điểm không chỉ đủ diện tích đất bị thu hồi, đảm bảo tốt nhất điều kiện sống cho người có đất, có nhà ở bị mất mát mà còn đạt được mục tiêu tốt hơn về mọi điều kiện sống so với trước khi bị thu hồi đất Đồng thời, diện tích được bồi thường hay nhà ở tái định cư rộng hơn, tốt hơn và có đầy đủ điều kiện cơ sở hạ tầng hiện đại so với trước khi bị thu hồi đất Vấn đề này ở Việt Nam đang gặp phải những khó khăn lớn đến nay chưa có giải pháp hữu hiện để khắc phục

- Về giá đất và giá bồi thường ở các nước này được Nhà nước đặc biệt quan tâm Việc xây dựng giá đất dựa trên từng loại đất theo hình thức sở hữu, việc tính toán bồi thường bảo đảm yêu cầu và ở mức thoả đáng theo quy định của pháp luật; giá tính bồi thường căn cứ theo đơn giá của cơ quan định giá dưới sự kiểm tra, giám sát của Chính phủ (Ở Trung quốc); Chính phủ bồi thường cho người bị thu hồi đất mức giá cao theo giá thị trường (giá thực tế mua bán) và người dân không phải nộp thuế GTGT Vấn đề định giá đất nói chung và giá bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất ở nước ta đang còn nhiều bất cập, thiếu thống nhất Giá bồi thường thấp, chính các lô đất được bồi thường lại được bán đấu giá cao, trong khi đó ở các nước, giá đất ổn định, không quá cao thì ở nước

ta, sự lạc hậu về giá đất và thiếu công bằng trong việc áp giá bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất đã và đang là nguyên nhân chính của các vụ khiếu kiện đông người hiện nay

- Điều kiện tốt nhất để thực hiện hiệu quả thu hồi đất là trước khi lập

phương án thu hồi đất và tái định cư (đã có danh mục trong quy hoạch sử dụng đất), chính quyền ở các địa phương và chủ đầu tư, tổ chức được giao thực hiện phải tiến hành điều tra, khảo sát kỹ lưỡng để thu thập đầy đủ các thông tin như:

Số thành viên trong gia đình, độ tuổi lao động, nguồn thu nhập chính, nghề nghiệp, nơi làm việc….Việc điều tra tỷ mỉ, thận trọng cũng như việc công bố công khai phương án thu hồi đất, phương án bồi thường thiệt hại sẽ tạo bằng chứng chắc chắn cho việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư chính xác, công bằng, giảm thiều được khó khăn cho người bị thu hồi đất

1.3 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại Việt Nam

1.3.1 Cơ sở pháp lý về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư qua các thời kỳ nhà nước Việt Nam

- Đối với hoa màu thì được bồi thường đúng mức

- Đối với nhà cửa, vật kiến trúc và các công trình phục vụ sinh hoạt được giúp đỡ xây dựng cái khác

- Ngoài ra, mồ mả thì căn cứ vào tình hình cụ thể về phong tục tập quán của địa phương mà giúp cho họ một số tiền làm phí tổn di chuyển

Có thể nói, những nguyên tắc cơ bản của việc bồi thường thiệt hại trong Nghị định này là đúng đắn, đáp ứng nhu cầu trưng dụng đất đai trong những năm

1960 Cách bồi thường như vậy được thực hiện cho đến khi Hiến pháp 1980 ra đời.(Nguyễn Đình Bồng, Tôn Gia Huyên, Nguyễn Minh Hạnh, 2010)

1.3.1.2 Thời kỳ 1987 đến 1993

Luật đất đai năm 1987 ban hành quy định về bồi thường cũng cơ bản dựa trên những quy định tại Hiến pháp năm 1980

Hiến pháp năm 1980 quy định đất đai thuộc sỡ hữu toàn dân, chính vì vậy việc thực hiện đền bù về đất không được thực hiện mà chỉ thực hiện đền bù những tài sản có trên đất hoặc những thiệt hại do việc thu hồi đất gây nên

Luật đất đai năm 1988, không nêu cụ thể việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất, mà chỉ nêu nghĩa vụ của người sử dụng đất (Điều 48) Các văn bản hướng dẫn thi hành Luật đất đai năm 1988 không hướng dẫn nội dung về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất mà chỉ tập trung vào việc bồi thường đất nông nghiệp, đất có rừng khi chuyển sang mục đích khác

Ngày 31/5/1990, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định số 186/HĐBT

về việc đền bù thiệt hại đất nông nghiệp, đất có rừng khi bị chuyển mục đích sử dụng vào mục đích khác thì phải bồi thường Căn cứ để tính bồi thường thiệt hại

về đất nông nghiệp và đất có rừng theo quyết định này là diện tích, chất lượng và

vị trí đất Mỗi hạng đất tại mỗi vị trí đều quy định giá tối đa, tối thiểu UBND các tỉnh, thành phố quy định cụ thể mức bồi thường thiệt hại của địa phương mình sát với giá đất thực tế ở địa phương nhưng không thấp hơn hoặc cao hơn khung giá định mức Tổ chức, cá nhân được Nhà nước giao đất nông nghiệp, đất có rừng để

sử dụng vào mục đích khác thì phải bồi thường về đất nông nghiệp, đất có rừng cho Nhà nước Khoản tiền này được nộp vào ngân sách Nhà nước và sử dụng cho việc khai hoang, phục hóa, trồng rừng, cải tạo đất nông nghiệp, ổn định cuộc sống, định canh, định cư cho vùng bị lấy đất

1.3.1.3 Thời kỳ 1993 đến 2003

Hiến pháp năm 1992 đã đặt nền móng cho việc xây dựng chính sách bồi thường GPMB qua những điều 17, 18, 23

Trên cơ sở Hiến pháp 1992, Luật đất đai 1993 được Quốc hội thông qua

và có hiệu lực từ ngày 15 tháng 10 năm 1993 với quy định “ đất có giá” và người

sử dụng đất có các quyền và nghĩa vụ Đây là sự đổi mới có ý nghĩa rất quan trọng đối với công tác bồi thường GPMB

Những quy định về bồi thường GPMB của Luật đất đai năm 1993 đã thu được những thành tựu quan trọng trong giai đoạn đầu thực hiện, nhưng càng về sau, do sự chuyển biến mau lẹ của tình hình kinh tế – xã hội nó đã dần mất đi vai

trò làm động lực thúc đẩy phát triển Để tạo điều kiện đẩy nhanh tốc độ GPMB đẩy nhanh tiến độ thi công công trình đồng thời đảm bảo quyền lợi hợp pháp của người sử dụng đất, Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật đất đai đã được thông qua ngày 29 tháng 6 năm 2001 (Quốc hội Nước CHXHCN VN, 2001)

Để cụ thể hóa các quy định của Luật đất đai năm 1993 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật đất đai năm 2001, nhiều văn bản quy định về chính sách bồi thường GPMB đã được ban hành, bao gồm:

- Nghị đinh 90/CP ngày 17/8/1994 của Chính phủ quy định về việc bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng Xét về tính chất và nội dung, Nghị định 90/CP đã đáp ứng được một số yêu cầu nhất định so với các văn bản trước Nghị định này là văn bản pháp lý mang tính toàn diện cao và cụ thể hóa việc thực hiện chính sách bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất, việc đền bù bằng đất cùng mục đích sử dụng, cùng hạng đất…Tuy nhiên trên thực tế, trong quá trình thực hiện lại cho thấy một số điểm bất cập như việc người bị ảnh hưởng thu hồi gặp rất nhiều khó khăn

- Nghị định 87/CP ngày 17/8/1994 ban hành khung giá các loại đất

- Nghị định 22/1998/NĐ - CP ngày 24/4/1998 của Chính phủ về việc bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng,

an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng Nghị định này quy định chi tiết, hoàn chỉnh, toàn diện, tiến bộ và hợp lý hơn Nghị định 90/CP Chi tiết hơn vì phạm vi

áp dụng quy định thêm một số chính sách hỗ trợ mới về TĐC, giá đất để tính đền

bù thiệt hại được xác định trên cơ sở giá đất của địa phương ban hành theo quy định của Chính phủ nhân với hệ số K

Tuy nhiên trong quá trình triển khai Nghị định 22/1998/NĐ – CP còn có những hạn chế nhất định Nó chưa đáp ứng được các yêu cầu của thực tế, chưa phù hợp với thực tiễn và gây ra phát sinh nhiều khiếu kiện cho Nhà nước… Đặc biệt chưa giải quyết được những tồn tại do yếu tố lịch sử để lại khi thực hiện chính sách đền bù thiệt hại cho chủ sử dụng đất có tài sản, nhà cửa nằm trên đất

không đủ điều kiện được bồi thường…

bổ sung nhằm góp phần tháo gỡ các vướng mắc trong việc bồi thường GPMB

Do nhu cầu sử dụng đất để thực hiện các dự án đầu tư ngày một gia tăng, kéo theo sự xuất hiện những vướng mắc trong công tác bồi thường GPMB ngày càng nhiều Để khắc phục tình hình trên, ngày 13/8/2009 Chính phủ tiếp tục ban hành Nghị định số 69/2009/NĐ-CP quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư và Bộ Tài nguyên và Môi trường ban hành Thông tư số 14/2009/TT-BTNMT ngày 01/10/2009 hướng dẫn thực hiện Nghị định 69/2009/NĐ-CP

Nghị định số 47/2014/NĐ-CP đã quy định chi tiết, cụ thể nhiều điểm mà các nghị định trước chưa thể hiện Đối với việc hỗ trợ cho các đối tượng bị thu hồi đất được quan tâm hơn trước, mức hỗ trợ cao hơn, loại hình hỗ trợ đa dạng hơn, theo đó tổng tiền bồi thường hỗ trợ cho các hộ bị ảnh hưởng cao hơn, các trường hợp phải tái định cư được hưởng lợi nhiều hơn trước Đặc biệt Nghị định

đã đưa ra được nhiều giải pháp xử lý các tình huống cụ thể linh hoạt hơn, phù hợp thực tiễn hơn

1.3.2 Cơ sở khoa học trong việc xác định đối tượng bồi thường, mức bồi thường, hỗ trợ trong chính sách GPMB ở Việt Nam

Hiện nay, ở nước ta cơ sở để xác định đối tượng được bồi thường, mức bồi

thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất được thực hiện theo các quy định sau:

a, Nghị định 197/2004/NĐ-CP của Chính phủ ngày 03/12/2004 về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

Nội dung của Nghị định được thể hiện:

- Phạm vi điều chỉnh của Nghị định:

+ Nghị định này quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, mục đích phát triển kinh tế

- Nghị định cũng quy định rõ đối tượng áp dụng, đó là: Tổ chức, cộng đồng dân cư, cơ sở tôn giáo, hộ gia đình, cá nhân trong nước, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, tổ chức, cá nhân nước ngoài đang sử dụng đất bị Nhà nước thu hồi đất Người bị thu hồi đất, bị thiệt hại tài sản gắn liền với đất bị thu hồi và người có đất, tài sản thuộc phạm vi thu hồi đất để sử dụng vào mục đích đã quy định mà tự nguyện biếu, tặng một phần hoặc toàn bộ đất đai, tài sản cho Nhà nước

- Về vấn đề chi trả bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Nghị định có quy định: Nhà nước tổ chức thực hiện việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và giải phóng mặt bằng cho các trường hợp sau:

+ Tổ chức, cá nhân được Nhà nước giao đất không thu tiền sử dụng đất + Tổ chức, cá nhân được Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất, cho thuê đất

+ Tổ chức, cá nhân nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài đầu

tư vào Việt Nam

- Về bồi thường đất:

+ Tại Điều 6 của Nghị định có quy định rõ về nguyên tắc bồi thường như sau:

* Người bị Nhà nước thu hồi đất có đủ điều kiện quy định thì được bồi thường, trong trường hợp mà không đủ điều kiện bồi thường thì được UBND cấp tỉnh xem xét hỗ trợ

* Người bị thu hồi đất đang sử dụng vào mục đích nào thì được bồi thường bằng việc giao đất mới có cùng mục đích sử dụng, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất tại thời điểm có

quyết định thu hồi

+ Về những trường hợp thu hồi đất mà không được bồi thường thì quy định tại Điều 7 của Nghị định

+ Điều kiện để được bồi thường đất: Được quy định tại Điều 8 của Nghị định Đặc biệt là có mở rộng hơn các trường hợp không có chứng thư pháp lý nhưng vẫn được bồi thường nêu tại Khoản 6 Điều 8 của Nghị định

+ Về giá đất để tính bồi thường quy định:

* Là giá đất theo mục đích đang sử dụng tại thời điểm có quyết định thu hồi đất do UBND cấp tỉnh công bố theo quy định của Chính phủ; không bồi thường theo giá đất sẽ được chuyển mục đích sử dụng

* Ngoài ra cũng quy định thêm về giá đất trong trường hợp thực hiện bồi thường chậm và quy định về chi phí đầu tư vào đất còn lại quy định rõ tại Khoản

2 và Khoản 3 Điều 9 của Nghị định

+ Về bồi thường, hỗ trợ đối với đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân: Tại Khoản 2 Điều 10 có quy định: Đất nông nghiệp xen kẽ trong khu dân cư, đất vườn ao liền kề với đất ở trong khu dân cư, ngoài việc được bồi thường theo giá đất nông nghiệp cùng mục đích sử dụng còn được hỗ trợ bằng tiền; giá tính hỗ trợ từ 20% đến 50% giá đất ở liền kề; mức hỗ trợ cụ thể do UBND cấp tỉnh quyết định cho phù hợp với thực tế tại địa phương

+ Một điểm quan tâm lưu ý là tại Điều 15 của Nghị định có quy định rõ về bồi thường đất ở đối với những người đang đồng QSDĐ và tại Điều 16 quy định

về bồi thường đối với đất thuộc hành lang an toàn khi xây dựng công trình công cộng có hành lang bảo vệ an toàn

- Về bồi thường tài sản:

+ Nguyên tắc bồi thường tài sản: Nghị định đã quy định rõ những trường hợp được bồi thường, hỗ trợ và những trường hợp không được bồi thường tại Điều 18 của Nghị định

+ Mức bồi thường: Quy định tài sản bồi thường theo mức độ thiệt hại thực

tế, bằng giá trị hiện có của nhà và công trình nhưng tổng mức bồi thường tối đa không hơn 100% giá trị của nhà và công trình xây dựng mới

+ Tại Điều 21 quy định về bồi thường nhà, công trình đối với người đang

sử dụng nhà ở thuộc sở hữu Nhà nước

+ Tại Điều 26 có quy định cụ thể về bồi thường cho người lao động do ngừng việc

- Về chính sách hỗ trợ:

+ Hỗ trợ di chuyển: Tại Khoản 1 Điều 27 của Nghị định quy định: Hộ gia đình khi Nhà nước thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở trong phạm vi tỉnh, thành phố được hỗ trợ mỗi hộ cao nhất 3.000.000 đồng; di chuyển sang tỉnh khác được

hỗ trợ cao nhất 5.000.000 đồng; mức hỗ trợ cụ thể do UBND cấp tỉnh quy định + Hỗ trợ ổn định đời sống và ổn định sản xuất: Quy định thêm trường hợp khi Nhà nước thu hồi đất của tổ chức kinh tế, hộ sản xuất kinh doanh có đăng ký kinh doanh mà bị ngừng sản xuất kinh doanh

+ Ngoài ra còn có quy định: Hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm, hỗ trợ người đang thuê nhà không thuộc sở hữu Nhà nước, hỗ trợ khi thu hồi đất công ích của xã, phường, thị trấn và hỗ trợ khác

- Về tái định cư:

+ Bố trí tái định cư:

* Hộ gia đình bị thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở sẽ được thông báo về dự kiến phương án bố trí tái định cư và phương án này được niêm yết công khai phương án này tại trụ sở của đơn vị, tại trụ sở UBND cấp xã nơi có đất bị thu hồi

và tại nơi tái định cư trong thời gian 20 ngày trước khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt phương án bố trí tái định cư

* Ưu tiên tái định cư tại chỗ cho người bị thu hồi đất tại nơi có dự án tái định cư, ưu tiên vị trí thuận lợi cho các hộ sớm thực hiện giải phóng mặt bằng, hộ

có vị trí thuận lợi tại nơi ở cũ, hộ gia đình chính sách

+ Về điều kiện bắt buộc đối với khu tái định cư: Phải phù hợp với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất quy hoạch xây dựng, tiêu chuẩn và quy chuẩn xây dựng Phải được sử dụng chung cho nhiều dự án

+ Hơn nữa Nghị định cũng quy định các biện pháp hỗ trợ sản xuất và đời sống cho người dân tại khu tái định cư, quyền và nghĩa vụ của người bị thu hồi

đất phải di chuyển chỗ ở và tái định cư đối với các dự án đặc biệt lần lượt được quy định cụ thể tại Điều 36, Điều 37, Điều 38 của Nghị định

- Về tổ chức thực hiện:

+ Giao nhiệm vụ bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cấp huyện, giao cho tổ chức phát triển quỹ đất

+ Trách nhiệm của Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

+ Thẩm định phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của dự án + Trách nhiệm của UBND các cấp, các sở, ban, nghành cấp tỉnh; Của tổ chức giao nhiệm vụ thực hiện bồi thường, hỗ trợ và tái định cư: Bộ Tài chính, Bộ

Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Xây dựng, Bộ Tài nguyên và Môi trường

+ Cưỡng chế thi hành quyết định thu hồi đất

+ Chi phí tổ chức thực hiện bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

+ Khiếu nại và giải quyết khiếu nại

b, Nghị định 69/2009/NĐ-CP ngày 13/8/2009 Quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

Nội dung của Nghị định được thể hiện một số điểm cơ bản như sau (Chính phủ, 2009):

- Về phạm vi điều chỉnh:

Nghị định này quy định bổ sung về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất; thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất; giá đất; giao đất, cho thuê đất; cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất và gia hạn sử dụng đất

- Đối tượng áp dụng:

+ Cơ quan thực hiện chức năng quản lý nhà nước về đất đai và cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đến việc quản lý đất đai

+ Người sử dụng đất và tổ chức, cá nhân có liên quan đến việc sử dụng đất

- Về nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ:

+ Dựa trên các Điều, Khoản đã quy định trước đó tại Nghị định 197/2004/NĐ-CP và Nghị định số 84/2007/NĐ-CP đủ điều kiện khi Nhà nước

thu hồi đất thì sẽ được bồi thường, nếu trường hợp không đủ điều kiện được bồi thường thì được UBND cấp tỉnh xem xét hỗ trợ

+ Ngoài ra Nghị định quy định thêm việc điều tiết một phần lợi ích từ việc thu hồi, chuyển mục đích sử dụng đất để thực hiện các khoản hỗ trợ cho người có đất bị thu hồi quy định tại Điều 17 Nghị định

- Về vấn đề chi trả bồi thường, hỗ trợ và tái đinh cư: Nghị định quy định

cụ thể khoản chi trả bồi thường cho từng đối tượng với từng trường hợp khác nhau như:

+ Tổ chức, cá nhân được Nhà nước giao có thu tiền sử dụng đất, cho thuê đất nếu thực hiện ứng trước tiền bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thì được ngân sách nhà nước hoàn trả bằng hình thức trừ vào tiền sử dụng đất, tiền thuê đất phải nộp

+ Tổ chức, cá nhân được Nhà nước giao đất không thu tiền sử dụng đất, giao đất có thu tiền sử dụng đất nhưng được miễn tiền sử dụng đất, tiền thuê đất thì tiền bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được tính vào vốn đầu tư của dự án

- Về vấn đề bồi thường: Nghị định này cũng quy định rõ các trường hợp bồi thường cụ thể:

+ Bồi thường đối với đất nông nghiệp

+ Bồi thường đối với nhà và công trình xây dựng trên đất: Quy định cụ thể từng trường hợp:

* Đối với nhà ở, công trình phục vụ sinh hoạt của hộ gia đình, cá nhân

* Đối với nhà ở, công trình xây dựng không phải là của hộ gia đình, cá nhân

* Đối với công trình hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội đang sử dụng

Ngoài ra Nghị định cũng nêu các trường hợp không được bồi thường: Quy định tại Khoản 4, 5 Điều 24 của Nghị định

- Về các chính sách hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất: Theo Nghị định có quy định cụ thể các khoản hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất bao gồm:

+ Hỗ trợ di chuyển Quy định tại Điều 18 của Nghị định

+ Hỗ trợ tái định cư Quy định tại Điều19 của Nghị định

+ Hỗ trợ ổn định đời sống và ổn định sản xuất Quy định tại Điều 20 của

- Chi phí tổ chức thực hiện bồi thường, hỗ trợ và tái định cư: Quy định tại Điều 26 của Nghị định

- Nghị định cũng quy định về trình tự, thủ tục thu hồi đất, giao đất, cho thuê đất tại Mục 4, chương 2 của Nghị định này bao gồm:

+ Căn cứ giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất

+ Áp dụng thủ tục thu hồi đất, giao đất, cho thuê đất đối với dự án đầu tư:

* Quy định đối với dự án Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, phát triển kinh tế

* Quy định đối với dự án đầu tư sử dụng đất không thuộc trường hợp Nhà nước thu hồi đất

+ Giới thiệu địa điểm và thông báo thu hồi đất

+ Lập phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

+ Ra quyết định thu hồi đất, phê duyệt và thực hiện phương án bồi thường,

hỗ trợ và tái dịnh cư, giao đất, cho thuê đất

Ngoài ra, đối với các trường hợp đặc biệt Nghị định cũng quy định rõ quy trình cưỡng chế thu hồi đất

- Về trách nhiệm của UBND các cấp:

UBND các cấp trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ được giao có trách nhiệm sau đây:

+ Chỉ đạo cung cấp các văn bản về chính sách pháp luật, các hồ sơ về thửa

đất có liên quan đến việc thỏa thuận

+ Chủ trì việc tiến hành thỏa thuận giữa nhà đầu tư và người sử dụng đất nếu có đề nghị của một hoặc các bên liên quan

Để cụ thể hóa các văn bản của Nhà nước UBND tỉnh Ninh Bình đã cụ thể hóa các quy định của pháp luật bằng những văn bản cụ thể để áp dụng như sau:

- Quyết định số 15/QĐ-UBND ngày 12/7/2011 của UBND tỉnh Ninh Bình

về việc quy định đơn giá nhà cửa, vật kiến trúc, cấy cối hoa màu trên địa bàn tỉnh Ninh Bình

- Quyết định số 27/2009/QĐ-UBND ngày 16/10/2009 của UBND tỉnh Ninh Bình về việc ban hành quy định chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Ninh Bình

- Quyết định số 06/2011/QĐ-UBND ngày 21/07/2011 của UBND tỉnh Ninh Bình về việc điều chỉnh đơn giá nhà cửa, vật kiến trúc quy định tại bảng phụ lục số 01 Ban hành kèm theo quyết định số 15/2010/QĐ-UBND ngày 12/07/2010 của UBND tỉnh Ninh Bình về việc ban hành đơn giá nhà cửa vật kiến trúc, cây trồng vật nuôi, trên địa bàn tỉnh Ninh Bình

1.3.3 Thực tiễn thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất ở Việt Nam

Từ sau Đại hội Đảng lần thứ VI năm 1986, nhằm thực hiện mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, khắp các tỉnh, thành trong cả nước đã thực hiện chính sách thu hồi đất nông nghiệp để phát triển các khu, cụm công nghiệp Tính đến hết năm 2009, cả nước đã có 249 KCN được thành lập với tổng diện tích đất tự nhiên 63.173 ha Theo số liệu thống kê sơ bộ trong 4 năm (2004 - 2008), cả nước đã thu hồi gần 750.000 ha đất để thực hiện hơn 29.000 dự án đầu

tư, trong 750.000 ha đất đã thu hồi có hơn 80% là đất nông nghiệp và trong đó khoảng 50% diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi nằm trong các vùng kinh tế trọng điểm Đây là những khu vực đất đai thuộc loại màu mỡ, cho 2 vụ lúa/năm Theo thống kê của Bộ nông nghiệp và phát triển nông thôn cho thấy riêng năm

2007 diện tích gieo trồng lúa giảm 125.000 ha và việc thu hồi đất nông nghiệp đã tác động đến đời sống của trên 627.000 hộ gia đình với khoảng 950.000 lao động

và 2,5 triệu nhân khẩu (Nguyễn Đình Bồng, Tôn Gia Huyên & Nguyễn Minh Hạnh, 2010)

Những năm qua, mặc dù Nhà nước và các địa phương đã ban hành nhiều chính sách cụ thể trong việc bồi thường, hỗ trợ giải quyết việc làm, đào tạo chuyển đổi nghề, hỗ trợ tái định cư đối với nông dân bị thu hồi đất, nhưng trên thực tế 67% lao động nông nghiệp vẫn giữ nguyên nghề cũ sau khi đã bị thu hồi đất, 13% chuyển sang nghề mới và có tới 25 - 30% không có việc làm hoặc có việc làm nhưng không ổn định, hậu quả lực lượng lao động vùng nông thôn thiếu

và không có việc làm.(Đinh Văn Đãn và Lưu Văn Duy, 2009)

Việc thu hồi đất để thực hiện các dự án đã góp phần rất quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội Để thu hồi đất, Nhà nước phải tiến hành công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho những người có đất bị thu hồi, tuy nhiên, việc thực hiện công tác này trong thời gian qua là chưa tốt, trở thành một trong những vấn đề nổi cộm nhất trong công tác quản lý đất đai, làm phát sinh nhiều khiếu nại của công dân (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2007)

- Về chính sách: Chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trong thời gian trước đây chưa thoả đáng, làm thiệt hại lợi ích chính đáng của người có đất

bị thu hồi Tuy nhiên hiện nay chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đã

được điều chỉnh ngày càng thoả đáng hơn và về cơ bản đã đáp ứng được yêu cầu thực tế

- Về tổ chức thực hiện: Trong tổ chức thực hiện đã để xảy ra nhiều sai phạm, là nguyên nhân dẫn đến khiếu nại, đáng chú ý là các sai phạm sau:

+ Giá đất bồi thường trong rất nhiều trường hợp thấp hơn giá chuyển nhượng thực tế trên thị trường, đặc biệt là đối với đất nông nghiệp trong khu vực đô thị Tiền bồi thường đất nông nghiệp thường không đủ để nhận chuyển nhượng diện tích đất nông nghiệp tương tự hoặc không đủ để chuyển sang làm ngành nghề khác Nhiều trường hợp bị thu hồi đất ở thì tiền bồi thường không đủ để nhận chuyển nhượng đất ở hoặc mua lại nhà ở mới tại khu tái định cư (theo kết quả kiểm tra một năm thi hành Luật Đất đai 2003, trong số đơn khiếu nại về bồi thường, GPMB, tái định cư có tới 70% số trường hợp khiếu nại về giá đất nông nghiệp bồi

thường quá thấp so với giá đất chuyển nhượng thực tế trên thị trường, giá đất ở được giao tại nơi tái định cư lại quá cao so với giá đất ở đã được bồi thường tại nơi bị thu hồi, có tới 20% số trường hợp bị thu hồi đất và được bồi thường theo các chính sách trước đây, nay khiếu nại đòi bồi thường theo giá đất mới);

+ Chưa có sự liên kết giữa các quy định trong việc xác nhận tính hợp pháp về QSDĐ khi cấp GCN QSDĐ và khi tính toán mức bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

Từ đó dẫn đến việc áp dụng pháp luật ở các địa phương để giải quyết vấn đề này cũng khác nhau, nhiều trường hợp mang tính chủ quan, không công bằng trong

xử lý giữa những trường hợp có cùng điều kiện

+ Tại nhiều dự án, các cơ quan có trách nhiệm thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư để GPMB chưa thực hiện đúng trình tự, thủ tục từ công khai quy hoạch, thông báo kế hoạch, quyết định thu hồi đất, đề xuất phương án, cho tới khâu cưỡng chế Sai phạm chủ yếu về trình tự thực hiện là không thông báo trước cho người có đất bị thu hồi, không có quyết định thu hồi đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, trong thành phần Hội đồng bồi thường, GPMB không có sự tham gia của đại diện những người có đất bị thu hồi

+ Nhiều dự án chưa có khu tái định cư đã thực hiện thu hồi đất ở Một số khu tái định cư đã được lập nhưng không bảo đảm điều kiện tốt hơn hoặc bằng nơi ở cũ

+ Trong việc thu hồi đất tại một số dự án còn có những biểu hiện tiêu cực như: thu hồi đất để sử dụng vào mục đích phát triển kinh tế hoặc xây dựng công trình công cộng nhưng một thời gian sau lại quyết định sử dụng vào mục đích xây dựng nhà ở hoặc phân lô bán nền; trong khu tái định cư bố trí cả những đối tượng không thuộc diện tái định cư, trong đó có cả những trường hợp là người nhà, người thân của cán bộ lãnh đạo trong khi nhiều người thuộc diện tái định cư không được bố trí

Năm 2012 dự báo vẫn sẽ là một năm hết sức khó khăn của công tác GPMB với các dự án XDCB bởi những vướng mắc mang tính hệ thống vẫn chưa được tháo gỡ và đặc biệt là Nghị định 69/2009/NĐ- CP dù đã đi vào cuộc sống nhưng còn bộc lộ nhiều điểm bất cập Cụ thể:

+ Với những thay đổi tích cực về các quy trình thủ tục ở các khâu từ quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ tái định cư , Nghị định 69/2009/NĐ-CP đã giải quyết nhiều vướng mắc, bất cập trong quản lý, sử dụng đất Tuy nhiên, các văn bản hiện tại quy định giá bồi thường được tính từ thời điểm Nghị định có hiệu lực Điều này kéo theo rất nhiều vấn đề nan giải Những hộ dân chấp hành nghiêm quy định của nhà nước, tích cực bàn giao mặt bằng sớm thì nhận mức giá đền bù thấp, còn hộ nào chây ỳ cố tình không bàn giao mặt bằng lại nghiễm nhiên đến thời điểm này được nhận mức giá cao + Hội đồng bồi thường, GPMB ở các địa phương làm việc chưa thật sự chặt chẽ và khoa học Mặt khác, điểm nổi cộm hiện nay là một số chính quyền địa phương còn có tâm lý phân biệt giữa công trình do địa phương quản lý và các công trình quốc gia đi qua địa bàn Với các công trình của địa phương, gắn liền với quyền lợi của địa phương thì chính quyền những nơi này vào cuộc mạnh mẽ nhưng với các công trình quốc gia, quyền lợi không lớn nên nhiều cán bộ không thật sự tận tâm

+ Ngoài các vấn đề trên, quy định của Bộ Tài chính được trích 2% tổng kinh phí đền bù GPMB cũng còn tồn tại nhiều bất cập Với các dự án có kinh phí GPMB hàng trăm, hàng nghìn tỷ đồng thì chi phí để thực hiện là rất lớn, nhưng ngược lại với các dự án chỉ vài tỷ đồng thì số tiền để chi cho công tác tổ chức GPMB thật sự không đáng kể Tất cả những vấn đề trên đều hết sức nan giải và khó có thể cải thiện trong ngày một ngày hai

1.3.4 Quy trình thực hiện chính sách bồi thường GPMB khi nhà nước thu hồi đất tại thị xã Tam Điệp

1.3.4.1 Trình tự thực hiện

Bước 1: Thành lập hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

Khi có quyết định phê duyệt dự án hoặc thiết kế kỹ thuật của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền, người được Nhà nước giao đất, cho thuê đất có trách nhiệm gửi văn bản đến UBND cấp huyện nơi thu hồi đất để đề nghị thành lập hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đồng thời gửi ban chỉ đạo GPMB tỉnh theo dõi Trong thời hạn không quá 07 ngày làm việc kể từ ngày nhận được văn bản đề

nghị kèm theo hồ sơ quy định của đối tượng được Nhà nước giao đất, cho thuê đất gửi ban bồi thường, hỗ trợ và tái định cư có trách nhiệm thẩm tra hồ sơ và lập

tờ trình thành lập hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, thành lập tổ công tác để trình UBND cấp huyện phê duyệt Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định

cư bao gồm:

1 Phó chủ tịch UBND cấp huyện - Chủ tịch hội đồng

2 Đại diện phòng tài chính - kế hoạch - Ủy viên

3 Đại diện phòng Tài nguyên và Môi trường - Ủy viên

4 Đại diện phòng Công thương - Uỷ viên

5 Chủ đầu tư - Uỷ viên

6 Đại diện UBND cấp xã nơi có đất bị thu hồi - Uỷ viên

7 Đại diện của những hộ gia đình, cá nhân có đất bị thu hồi từ 1 đến 2 người

8 Một số thành viên khác do Chủ tịch hội đồng quyết định cho phù hợp với thực tế của địa phương

Bước 2: Xác định và công bố chủ trương thu hồi đất

Xác định các văn bản pháp lý có liên quan đến công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

Công bố chủ trương thu hồi đất cho người có đất bị thu hồi biết trên phương tiện thông tin đại chúng, bằng văn bản

Bước 3: Chuẩn bị hồ sơ địa chính cho khu đất bị thu hồi

Kê khai, điều tra, xác nhận: hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư chủ trì cùng tổ giúp việc tổ chức họp với người bị thu hồi đất để tuyên truyền, phổ biến văn bản pháp lý về đất đai, nhà cửa, tài sản, vật kiến trúc, cây cối, hoa màu và hướng dẫn người bị thu hồi đất kê khai về nguồn gốc, diện tích đất, tài sản trên đất, hộ khẩu thường trú đang sinh sống, những kiến nghị, xác

nhận và chịu trách nhiệm các nội dung đã kê khai

Kiểm kê, đo đạc: Tổ giúp việc cho Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định

cư sẽ tiếp nhận tờ khai và các giấy tờ có liên quan, sau đó kiểm kê, đo đạc và đối chiếu với tờ khai Tài liệu kiểm kê, đo đạc (có xác nhận) này là căn lập phương

án bồi thường thiệt hại và tái định cư

Bước 4: Lập phương án thu hồi đất, phương án tổng thể bồi thường và tái

định cư

Lập phương án thu hồi đất: Căn cứ hồ sơ đo vẽ địa chính thu hồi đất phục

vụ cho công tác bồi thường được các cấp có thẩm quyền phê duyệt, biên bản kiểm kê, biên bản phân loại đất trong vòng 15 ngày, Hội đồng bồi thường, hỗ trợ

và tái định cư chỉ đạo lập phương án thu hồi đất theo trình tự, trình Sở Tài nguyên và Môi trường Trong thời hạn 7 ngày, Sở Tài nguyên và Môi trường thẩm định và trình UBND tỉnh quyết định (Điều 51-84/2007/NĐ-CP)

Lập phương án tổng thể bồi thường và tái định cư: căn cứ vào biên bản kiểm kê, phân loại đất, giá bồi thường các loại đất, giá đất tái định cư và các chính sách, tổ công tác xây dựng phương án bồi thường thiệt hại và tái định cư Phương án bồi thường thiệt hại và tái định cư được chuyển đến người sử dụng đất để rà soát và xác nhận kết quả phương án

Bước 5: Thẩm định, phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

Nếu thống nhất được phương án, Hội đồng GPMB tổ chức xét từng

trường hợp cụ thể, thời gian không quá 15 ngày, UBND huyện trình Hội đồng thẩm định phương án bồi thường thiệt hại, tái định cư Trong thời hạn 7 ngày thẩm định xong trình UBND tỉnh quyết định

Đối với trường hợp chưa thống nhất được phương án, Hội đồng GPMB chỉ đạo kiểm tra lại phương án bồi thường thiệt hại, tái định cư Nếu phương án đúng mà người bị thu hồi vẫn kiên quyết khiếu nại thì kiên trì giải thích, giữ nguyên phương án bồi thường, tái định cư; nếu phát hiện sai sót, chưa hợp lý thì điều chỉnh lại phương án cho phù hợp

Bước 6: Thực hiện tái định cư, trả tiền bồi thường; bàn giao đất cho

chủ dự án

Hội đồng GPMB thông báo cho người bị thu hồi đất và niêm yết công khai tại trụ sở UBND xã, phường, thị trấn phương án bồi thường và tái định cư

đã duyệt, quy định thời gian nhận tiền bồi thường và giao đất tái định cư

Chủ dự án phối hợp với hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư và UBND xã tổ chức chi trả tiền bồi thường thiệt hại đến từng người bị thu hồi đất Người bị thu hồi đất phải ký biên bản cam kết thời gian bàn giao mặt bằng Hội đồng GPMB có thể bàn giao một phần hoặc toàn bộ mặt bằng đã giải

toả cho chủ dự án Phòng Tài nguyên và Môi trường có trách nhiệm hướng dẫn, lập hồ sơ giao đất, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho chủ dự án

1.3.4.2 Trách nhiệm của các cấp, các ngành trong công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng

- Vai trò của Đảng và các tổ chức đoàn thể:

+ Các cấp ủy Đảng tổ chức triển khai, quán triệt các Luật và văn bản dưới luật của Trung ương và địa phương về đất đai

+ Các tổ chức đoàn thể như: Mặt trận tổ quốc Việt Nam, hội nông dân, hội phụ nữ, hội cựu chiến binh, đoàn thanh niên phát huy vai trò trong việc tham gia tuyên truyền, giáo dục các hội viên, đoàn viên và tổ chức vận động thực hiện tốt chính sách, pháp luật về đất đai

- Hội đồng bồi thường, GPMB có trách nhiệm:

+ Tiếp nhận và kiểm tra hồ sơ bồi thường, GPMB;

+ Chỉ đạo, tổ chức họp với người bị thu hồi đất, phổ biến và tuyên truyền

về quy mô công trình, phạm vi ảnh hưởng, các chính sách bồi thường hỗ trợ, thời gian thực hiện;

+ Lập kế hoạch thực hiện, xây dựng phương án giá bồi thường các loại đất, giá đất;

+ Hướng dẫn người bị thu hồi đất kê khai, kiểm tra, xác lập số liệu, cơ sở pháp lý về đất đai, tài sản trên đất, xây dựng phương án thu hồi đất, phương án bồi thường thiệt hại tái định cư;

+ Chỉ đạo công tác tháo dỡ, di chuyển công trình trên đất và giao đất; + Hội đồng bồi thường GPMB chỉ giải thể sau khi hoàn thành việc bồi thường hỗ trợ, tái định cư, GPMB và bàn giao đất mặt bằng cho chủ dự án

- Các phòng, ban liên quan

+ Phòng Tài nguyên và Môi trường cùng UBND xã xác định nguồn gốc, tính chất các loại đất của từng đối tượng bị thu hồi đất;

+ Ban BT GPMB: phân loại, xác định giá trị nhà ở, vật kiến trúc, cây cối, hoa màu…trên đất; Trên cơ sở phân loại về đất và các tài sản trên đất tiến hành

áp giá theo bộ đơn giá quy định của UBND tỉnh;

1.3.4.3 Thực tiễn thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thị xã Tam Điệp

Công tác bồi thường, GPMB là nhiệm vụ quan trọng trong quá trình thực hiện dự án đầu tư, xây dựng, là công việc có liên quan đến nhiều cấp, nhiều ngành và rất nhạy cảm, phức tạp, gắn liền với quyền lợi của người dân, nhất là trong việc xác định nguồn gốc sử dụng đất, thẩm định tính hợp pháp, hợp lệ về đất đai và giá bồi thường về đất đai, tài sản, vật kiến trúc, cây cối, hoa màu Đây

là một công việc phức tạp, khó khăn do nhiều yếu tố cả về chủ quan lẫn khách quan, ít có khuôn mẫu để áp dụng hàng loạt do Luật, chính sách luôn thay đổi, luôn có sự tồn tại mâu thuẫn giữa người được bồi thường và người phải bồi thường, về mức bồi thường; chính sách bồi thường thường xuyên thay đổi

Tính đến hết tháng 12 năm 2014, trên địa bàn thị xã đã và đang triển khai GPMB 56 dự án, trong đó 30 dự án đã hoàn thành công tác GPMB với tổng diện tích đất 28,04 ha; dự án đang triển khai: 21 dự án với diện tích: 67,46 ha, dự án chậm triển khai và quá hạn luật định: 05 dự án với diện tích: 22,86 ha Công tác bồi thường, GPMB trên địa thị xã đã trải qua nhiều lần thay đổi chính sách, cụ thể: Nghị định số 22/1998/NĐ-CP; Nghị định số 197/2004/NĐ-CP; Nghị định số 84/2007/NĐ-CP; Nghị định 69/2009/NĐ-CP và các Quyết định của UBND tỉnh gồm: Quyết định 2477/2005/QĐ-UB ngày 10 tháng 11 năm 2005; Quyết định số 468/2008/QĐ-UB ngày 06 tháng 03 năm 2008; Quyết định số 655/2008/QĐ-UB ngày 01 tháng 04 năm 2008; Quyết định số 27/2009/QĐ-UBND ngày 16 tháng

10 năm 2009

Kèm theo sự thay đổi về chính sách là sự thay đổi về mô hình hoạt động của Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và TĐC Việc kiện toàn tổ chức, bộ máy thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ và TĐC được UBND tỉnh Ninh Bình, UBND thị

xã Tam Điệp đặc biệt quan tâm Phương thức GPMB cũng được thay đổi từ mô hình tỉnh trực tiếp thực hiện công tác GPMB đến nay đã giao cho các địa phương trực tiếp thực hiện các dự án trên địa bàn Điều này góp phần đẩy nhanh tiến độ trong công tác GPMB trên địa bàn thị xã Tam Điệp trong thời gian qua và đã được nhân dân đồng tình ủng hộ

Chương 2 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

- Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại

02 dự án thuộc địa bàn thị xã Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình, cụ thể như sau:

+ Dự án 1: Dự án nâng cấp quốc lộ 1A trên địa bàn thị xã Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình (DA1)

+ Dự án 2: Dự án xây dựng nhà hỏa táng trên địa bàn thị xã Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình (DA2)

- Các tổ chức, hộ gia đình cá nhân có đất bị thu hồi ở hai dự án

2.2 Nội dung nghiên cứu

2.2.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của thị xã Tam Điệp

- Điều kiện tự nhiên

- Điều kiện kinh tế - xã hội

2.2.2 Tình hình quản lý và sử dụng đất của thị xã Tam Điệp

- Hiện trạng sử dụng đất của thị xã Tam Điệp năm 2014

- Tình hình quản lý đất đai

2.2.3 Đánh giá tình hình thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định

cư tại 02 dự án trên địa bàn thị xã Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình

- Đánh giá đối tượng và điều kiện được bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

- Đánh giá mức giá bồi thường, hỗ trợ về đất và các tài sản trên đất

- Đánh giá ảnh hưởng của việc thực hiện chính sách giải phóng mặt bằng đến đời sống của các hộ có đất bị thu hồi đất

2.2.4 Đề xuất một số giải pháp góp phần hoàn thiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất thực hiện các dự án tại địa bàn thị

xã Tam Điệp

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Phương pháp thu thập số liệu

2.3.1.1 Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp

- Thu thập tài liệu, các văn bản, chính sách có liên quan đến công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất ở các dự án như khung giá đất của Chính phủ, giá quy định của Nhà nước và giá bồi thường được áp dụng cho thị xã Tam Điệp

2.3.1.2 Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp

Thu thập các số liệu sơ cấp bằng phương pháp:

- Điều tra quá hình thực hiện và kết quả dự án nghiên cứu

- Lập phiếu điều tra, phỏng vấn trực tiếp các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân

bị thu hồi đất (Mẫu phiếu điều tra trong phần phụ lục) để thực hiện dự án cụ thể: Tiến hành điều tra 90 tổ chức, hộ gia đình, cá nhân có đất bị thu hồi trong hai dự

án nghiên cứu Trong đó:

+ Điều tra 45 tổ chức, hộ gia đình, cá nhân có đất bị thu hồi ở dự án 1 Trong đó: Tiến hành điều tra 15 hộ bị thu hồi dưới 50m2, điều tra 15 hộ bị thu hồi

từ 50m2 đến dưới 100m2 và điều tra 15 hộ bị thu hồi từ 100m2 trở lên

+ Điều tra 45 tổ chức, hộ gia đình, cá nhân có đất bị thu hồi ở dự án 2 Trong đó, Tiến hành điều tra 15 hộ bị thu hồi dưới 360m2, điều tra 15 hộ bị thu hồi từ 360m2 đến dưới 500m2 và điều tra 15 hộ bị thu hồi từ 500m2 trở lên

2.3.2 Phương pháp chọn điểm nghiên cứu

Để đánh giá tình hình thực hiện công tác thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư trên địa bàn thị xã Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình chúng tôi chọn 2 dự án:

là dự án nâng cấp quốc lộ 1A và dự án xây dựng nhà hỏa táng trên địa bàn thị xã Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình

Dự án 1: Dự án nâng cấp quốc lộ 1A trên địa bàn thị xã Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình

- Tổng diện tích đất thu hồi: 6.636 m2

Tổng số hộ bị thu hồi đất của dự án: 212 hộ trong đó:

+ Đất ở là 198 hộ