đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất để thực hiện dự án xây dựng đường vàng, huyện nam trực, tỉnh nam định

Hiện nay ở nước ta, khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì người sử dụng đất được bố trí tái định cư bằng một trong các hình thức sau: bồi thường bằng nhà ở; bồi thường bằn

1.1 Cơ sở lý luận và pháp lý về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu

1.1.1 Khái niệm về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư 3 1.1.2 Các yếu ảnh hưởng tới công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư 4 1.1.3 Trình tự, thủ tục pháp lý của việc tổ chức thực hiện bồi thường, hỗ trợ

1.2 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của một số nước trên thế giới và

1.2.1 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại Trung Quốc 14 1.2.2 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại Nhật Bản 16 1.2.3 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại Thái Lan 16 1.2.4 Quy định bồi thường của các tổ chức tài trợ (ADB, WB) 17 1.2.5 Bài học kinh nghiệm về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho Việt Nam 19 1.3 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất qua các

1.3.1 Thời kỳ trước khi có Luật Đất đai năm 1993 20

1.3.5 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư hiện nay 24 1.3.6 Quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

2.2.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Nam Trực 33 2.2.2 Tình hình quản lý và sử dụng đất đai của huyện Nam Trực 33 2.2.3 Đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu

2.2.4 Đề xuất một số giải pháp nhằm thực hiện tốt công tác bồi thường, hỗ trợ

3.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Nam Trực 36

3.1.3 Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội huyện Nam Trực 45

3.2 Tình hình quản lý và sử dụng đất huyện Nam Trực 46

3.2.2 Hiện trạng sử dụng đất huyện Nam Trực năm 2014 52 3.2.3 Đánh giá tình hình biến động sử dụng đất huyện Nam Trực giai đoạn

3.3 Đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

dự án xây dựng đường Vàng, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định 59 3.3.1 Giới thiệu về dự án xây dựng đường Vàng, huyện Nam Trực 59 3.3.2 Thực trạng công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu

3.3.3 Công tác bồi thuờng, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất dự

3.3.4 Đánh giá ảnh hưởng của công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đối

3.3.5 Đánh giá chung công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất dự án xây dựng đường Vàng, huyện Nam Trực 84 3.4 Đề xuất một số giải pháp nhằm thực hiện tốt công tác bồi thường, hỗ trợ, tái

3.4.1 Giải pháp về công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ

BT,HT&TĐC Bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

CNH-HĐH Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá

TN&MT Tài nguyên và Môi trường

DANH MỤC CÁC BẢNG

3.1 Tốc độ tăng trưởng kinh tế huyện Nam Trực 2000 – 2014 39

3.3 Tình hình biến động đất đai huyện Nam Trực giai đoạn 2005 - 2014 57

3.8 Ý kiến của người có đất bị thu hồi trong việc xác định đối tượng và

3.9 Ý kiến của người dân về mức giá bồi thường, hỗ trợ 72 3.10 Ý kiến của người dân về việc thông báo thu hồi đất, chính sách bồi

3.12 Đánh giá ảnh hưởng từ việc thu hồi đất đến đời sống của người dân bị

3.13 Nguồn thu nhập của các hộ trước và sau khi thu hồi đất 77 3.14 Kiến nghị của người dân bị thu hồi đất về hỗ trợ đào tạo nghề, tạo

DANH MỤC CÁC HÌNH

1.1 Sơ đồ tóm tắt trình tự thực hiện bồi thường, giải phóng mặt bằng cấp huyện 14

3.2 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế huyện Nam Trực giai đoạn 2000-2014 40

3.4 Đường Vàng đoạn qua TT Nam Giang, huyện Nam Trực 61

3.6 Phương thức sử dụng tiền bồi thường, hỗ trợ của người dân bị thu hồi đất 75 3.7 Đánh giá của người dân về ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến tình

3.8 Các hộ mặt đường đầu tư vào sản xuất kinh doanh sau khi bị thu hồi đất 78 3.9 Đánh giá của người dân về ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến tình

3.10 Đánh giá của người dân về ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến tình

3.11 Trạm y tế huyện trên đường Vàng tại thị trấn Nam Giang 81

3.14 Kiến nghị của người dân về hỗ trợ đào tạo nghề, tạo việc làm và ổn

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Đất đai là tài nguyên đặc biệt của quốc gia, nguồn lực quan trọng phát triển đất nước, là tài sản công thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở

hữu và thống nhất quản lý Hiến pháp Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam chương III điều 54 đã xác định: “Tổ chức, cá nhân được Nhà nước giao

đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất Nhà nước thu hồi đất do tổ chức, cá nhân đang sử dụng trong trường hợp thật cần thiết do luật định vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng Việc thu hồi đất phải công khai, minh bạch và được bồi thường theo quy định của pháp luật” (Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam, 2013a)

Trong quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa (CNH – HĐH) đất nước, việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất, nhất là từ quỹ đất nông nghiệp sang quỹ đất phi nông nghiệp để xây dựng cơ sở hạ tầng, khu công nghiệp, thương mại dịch vụ, nhằm đáp ứng cho nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội (KT - XH) là việc làm tất yếu, diễn ra nhanh chóng ở hầu hết các địa phương Vấn đề đặt ra là việc thu hồi đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng phải có được sự nhất trí, thoả mãn giữa các bên về mức bồi thường, hỗ trợ, tái định cư do Nhà nước giải quyết Thu hồi đất, bồi thường thiệt hại để giải phóng mặt bằng là khâu then chốt, quan trọng là điều kiện ban đầu và tiên quyết để triển khai các dự án (Đặng Hùng

Võ, 2010) Thu hồi đất không chỉ đơn giản là việc làm chấm dứt quyền sử dụng đất của tổ chức, hộ gia đình, cá nhân đối với một diện tích nhất định Nó ảnh hưởng trực tiếp tới mọi vấn đề đời sống kinh tế, văn hóa xã hội, an ninh quốc phòng của cộng đồng dân cư, ảnh hưởng trực tiếp đến Nhà nước, Chủ đầu tư, đặc biệt là đối với người dân có đất bị thu hồi Việc đối xử chưa công bằng giữa bên có đất bị thu hồi

và bên đầu tư; chưa thật chặt chẽ về pháp lý nên dễ bị lạm dụng Thiếu tính chuyên nghiệp trong việc thi hành Các tranh chấp, khiếu kiện kéo dài gây ra nhiều thiệt hại cho chủ đầu tư, cho nhà thầu và cả cho người có đất bị thu hồi, từ đó làm giảm hiệu quả của dự án kết cấu hạ tầng khiến tăng chi phí ( Phạm Sỹ Liêm, 2009)

Huyện Nam Trực là cửa ngõ phía nam của thành phố Nam Định đang trong quá trình CNH - HĐH, nên nhu cầu thu hồi đất để phát triển KT - XH khá lớn, trước hết là giành cho nhu cầu về giao thông, mở rộng xây dựng đường xá lưu thông, buôn bán, tạo điều kiện thuận lợi để thu hút đầu tư trong đó dự án xây dựng đường huyện lộ - Đường Vàng của huyện Nam Trực Công tác bồi thường, hỗ trợ

và tái định cư đang gặp rất nhiều khó khăn do việc thu hồi phần diện tích đất nông nghiệp là tư liệu sản xuất chính, đất ở và nhà cửa cũng như vật kiến trúc, hoa màu trên đất là tài sản rất lớn của người dân nơi đây, làm ảnh hưởng nhiều đến sản xuất và đời sống của nhân dân Mức bồi thường, hỗ trợ chưa tương xứng với mức độ thiệt hại gây ra nhiều bức xúc trong nhân dân Nhận thức được thách thức của việc thu hồi đất đối với sự phát triển bền vững của huyện, cho nên cần phân tích, đánh giá để đề xuất giải pháp nhằm thực hiện tốt công tác bồi thường,

hỗ trợ và tái định cư trên địa bàn huyện, đồng thời góp phần đảm bảo quyền lợi hợp pháp người dân có đất bị thu hồi

Xuất phát từ tình hình thực tế trên, tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu: “Đánh

giá công tác bồi thuờng, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện dự án xây dựng đường Vàng, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định”

2 Mục đích

- Đánh giá quá trình thực hiện để nhằm tìm ra những tồn tại trong công tác bồi

thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện dự án xây

dựng đường Vàng, huyện Nam Trực

- Đề xuất một số giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện cơ chế bồi thường,

hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Cơ sở lý luận và pháp lý về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

1.1.1 Khái niệm về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

a Bồi thường

Bồi thường là đền bù những tổn hại đã gây ra Đền bù là trả lại tương xứng với giá trị hoặc công lao (Trung tâm ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam, 1998)

Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với

diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất Trong đó, giá trị quyền sử dụng đất là giá trị bằng tiền của quyền sử dụng đất đối với một diện tích đất xác định trong thời hạn sử dụng đất xác định (Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam, 2013b)

Bồi thường về tài sản trên đất: Khi Nhà nước thu hồi đất mà chủ sở hữu

tài sản hợp pháp gắn liền với đất bị thiệt hại về tài sản thì được bồi thường Khi Nhà nước thu hồi đất mà tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư

ở nước ngoài, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài phải ngừng sản xuất, kinh doanh mà có thiệt hại thì được bồi thường thiệt hại (Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam, 2013b)

b Hỗ trợ

Hỗ trợ là giúp đỡ nhau, giúp thêm vào (Trung tâm ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam, 1998)

Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có

đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển (Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam, 2013b)

c Tái định cư

Tái định cư là việc di chuyển đến một nơi khác với nơi ở trước đây để sinh

sống và làm ăn Tái định cư bắt buộc đó là sự di chuyển không thể tránh khỏi khi Nhà nước thu hồi đất hoặc trưng thu đất đai để thực hiện các dự án phát triển

Tái định cư được hiểu là một quá trình từ bồi thường về đất, tài sản, di chuyển đến nơi ở mới và các hoạt động hỗ trợ để xây dựng lại cuộc sống thu nhập,

cơ sở vật chất tinh thần tại đó Như vậy, tái định cư nhằm giảm nhẹ các tác động xấu về KT - XH đối với một bộ phận dân cư đã gánh chịu vì sự phát triển chung Tái định cư là một bộ phận không thể tách rời và giữ vị trí rất quan trọng trong chính sách bồi thường, GPMB Hiện nay ở nước ta, khi Nhà nước thu hồi đất

mà phải di chuyển chỗ ở thì người sử dụng đất được bố trí tái định cư bằng một trong các hình thức sau: bồi thường bằng nhà ở; bồi thường bằng giao đất ở mới; bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể tại thời điểm quyết định thu hồi đất

1.1.2 Các yếu ảnh hưởng tới công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

1.1.2.1 Việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý, sử dụng đất đai và tổ chức thực hiện các văn bản đó

Đất đai là đối tượng quản lý phức tạp, luôn biến động theo sự phát triển của nền KT-XH Để thực hiện tốt chức năng quản lý Nhà nước về đất đai đòi hỏi các văn bản pháp luật liên quan đến lĩnh vực này phải mang tính ổn định cao và phù hợp với tình hình thực tế

Ở nước ta, từ sau khi ban hành Luật Đất đai 1993, Chính phủ đã năm lần trình Quốc hội Luật sửa đổi, bổ sung các quy định của Luật Đất đai (1998, 2001,

2003, 2009 và 2013) nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển KT-XH đất nước Theo đó, chính sách bồi thường, GPMB cũng luôn được Chính phủ không ngừng hoàn thiện, sửa đổi cho phù hợp với yêu cầu thực tế triển khai Thời gian qua, công tác GPMB đã đạt được những kết quả đáng khích lệ, đã cơ bản đáp ứng được nhu cầu về mặt bằng cho việc phát triển các dự án đầu tư

Một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến việc quản lý nguồn tài nguyên thiếu chặt chẽ và hợp lý đó là do các văn bản pháp lý liên quan đến vấn

đề quản lý đất đai thiếu tính ổn định và chưa thực sự hoàn chỉnh Chính điều này gây khó khăn cho người thi hành đồng thời làm mất lòng tin trong dân Là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến sự chậm trễ, ách tắc trong công tác giải quyết các mối quan hệ đất đai nói chung và GPMB nói riêng Tính chưa ổn định, chưa thống nhất của pháp luật đất đai qua các thời kỳ đã làm cho công tác bồi thường, GPMB đã gặp khá nhiều khó khăn và cản trở Vì vậy chúng ta cần phải quan tâm hơn nữa đến việc ban hành văn bản và tổ chức hướng dẫn thực hiện các văn bản

pháp luật về quản lý và sử dụng đất.Thực tiễn triển khai cho thấy việc ban hành các văn bản quy phạm về quản lý, sử dụng đất đai có ảnh hưởng rất lớn đến công tác bồi thường, GPMB (Tôn Gia Huyên và Nguyễn Đình Bồng, 2006)

1.1.2.2 Giá đất và định giá đất

Một trong những vấn đề đang gây ách tắc cho công tác bồi thường, GPMB hiện nay đó là giá bồi thường cho người có đất bị thu hồi Có thể thấy rằng trong vấn đề đền bù thu hồi đất, GPMB thì giá đất là yếu tố quan trọng và ảnh hưởng trực tiếp nhất đến thành công hay thất bại của dự án Đó là vấn đề mà mọi người bị ảnh hưởng đều quan tâm, là nguyên nhân chủ yếu làm cản trở công tác thu hồi đất Giá đất là số tiền tính trên một đơn vị diện tích đất do Nhà nước quy định hoặc được hình thành trong giao dịch về QSDĐ

Giá đất tính bồi thường về đất là thước đo phản ánh mối quan hệ kinh tế giữa Nhà nước, người bị thu hồi đất và nhà đầu tư Theo quy định của Luật Đất đai năm 2013, nguyên tắc định giá đất là phải phù hợp với giá thị trường trong điều kiện bình thường Tuy nhiên, tình hình phổ biến hiện nay là giá đất do các địa phương quy định và công bố đều không theo đúng nguyên tắc đó, dẫn tới nhiều trường hợp ách tắc về bồi thường đất đai và phát sinh khiếu kiện

Bên cạnh đó, sự phối hợp chưa chặt chẽ giữa các ngành, các cấp và chủ đầu tư trong việc xây dựng phương án đền bù thiếu sự quan tâm lãnh đạo, hướng dẫn kiểm tra sâu sát của các phòng ban chuyên môn Những người làm công tác GPMB, một số người không được đào tạo nghiệp vụ định giá, họ thực hiện nhiệm vụ chủ yếu là dựa vào khả năng cá nhân và kinh nghiệm công tác Đây là nguyên nhân dẫn đến những sai sót trong công tác điều tra, khảo sát, lập phương

án đền bù;

Từ những vấn đề bất cập trên chúng ta thấy rằng: để xác định được giá đất cũng như giá đất phục vụ mục đích đền bù một cách phù hợp với thực tế thị trường thì Chính phủ cần phải cải tiến cách thức thực hiện, cải tiến phương pháp định giá và phương pháp giá thành Tuy nhiên để thực hiện được hai phương pháp này đòi hỏi phải có một chuẩn mực định giá thống nhất và khi áp dụng phải chú ý đến điều kiện kinh tế xã hội của các địa phương nói riêng và cả nước nói

chung trong từng thời điểm (Nguyễn Thanh Trà và Nguyễn Đình Bồng, 2005)

1.1.2.3 Thị trường Bất động sản

Ngày nay, thị trường bất động sản đã trở thành một bộ phận không thể thiếu trong hệ thống các loại thị trường của nền kinh tế quốc dân, có những đóng góp tích cực vào ổn định xã hội và thúc đẩy nền kinh tế đất nước trong thời gian qua và trong tương lai

Thị trường bất động sản là tổng hòa các giao dịch về bất động sản trong một thời gian, không gian nhất định Việc hình thành và phát triển thị trường bất động sản góp phần giảm thiểu việc thu hồi đất để thực hiện các dự án đầu tư (do người đầu tư có thể đáp ứng nhu cầu về đất đai thông qua các giao dịch trên thị trường); đồng thời người bị thu hồi đất có thể tự nhận chuyển nhượng hoặc cho thuê đất đai, nhà cửa mà không nhất thiết phải thông qua Nhà nước thực hiện chính sách TĐC và bồi thường, làm ảnh hưởng đến tác động tới giá đất tính bồi thường (Đặng Hùng Võ, 2010; Nguyễn Đình Bồng, 2005; Phạm Đức Phong, 2002)

Giá cả của bất động sản được hình thành trên thị trường và nó sẽ tác động tới giá đất tính bồi thường (Bộ Tài Nguyên và Môi trường, 2012a)

1.1.2.4 Quản lý quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất

Thông qua việc lập, xét duyệt và điều chỉnh QHSDĐ để tổ chức việc bồi thường, GPMB thực sự trở thành sự nghiệp của cộng đồng mà Nhà nước đóng vai trò là người tổ chức Bất kỳ một phương án bồi thường, GPMB nào đều dựa trên một quy hoạch, KHSDĐ, nhằm đạt được các yêu cầu như là phương án có hiệu quả KT - XH cao nhất Quy hoạch, KHSDĐ có tác động tới chính sách bồi thường đất đai trên hai khía cạnh:

- Quy hoạch, KHSDĐ là một trong những căn cứ quan trọng nhất để thực hiện việc giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, mà theo quy định của Luật đất đai, việc giao đất, cho thuê đất chỉ được thực hiện khi có quyết định thu hồi đất đó của người đang sử dụng

- Quy hoạch, KHSDĐ là một trong những nhân tố ảnh hưởng tới giá chuyển nhượng QSDĐ; từ đó tác động tới giá đất tính bồi thường

Công tác bồi thường, GPMB liên quan mật thiết với công tác quy hoạch,

KHSDĐ thông qua Quyết định thu hồi đất vì: Căn cứ quy hoạch, KHSDĐ để thực hiện việc thu hồi đất, giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất; căn cứ Quyết định thu hồi đất để lập, trình duyệt và thực hiện phương án bồi thường, GPMB

Tuy nhiên, chất lượng quy hoạch nói chung và kế hoạch nói riêng còn thấp, thiếu đồng bộ, chưa hợp lý, tính khả thi thấp, đặc biệt là thiếu tính bền vững Phương án quy hoạch chưa dự báo sát tình hình, quy hoạch còn mang nặng tính chủ quan duy ý chí, áp đặt, nhiều trường hợp quy hoạch “theo phong trào” Đây chính là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình trạng quy hoạch dự án “treo"

1.1.2.5 Công tác đăng ký đất đai, lập và quản lý hồ sơ địa chính, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất

Theo quy định của Luật Đất đai, người sử dụng đất phải đăng ký QSDĐ tại cơ quan Nhà nước có thẩm quyền để được xét duyệt Hệ thống hồ sơ địa chính (HSĐC), GCNQSDĐ có liên quan mật thiết với công tác BT,HT&TĐC và là một trong những cơ sở xác định nguồn gốc sử dụng đất, đối tượng và mức bồi thường, hỗ trợ

Lập và quản lý hệ thống HSĐC có vai trò quan trọng hàng đầu để “quản lý chặt chẽ đất đai trong thị trường bất động sản”, là cơ sở xác định tính pháp lý của đất đai Việc lập HSĐC được thực hiện theo hướng dẫn của Bộ TN&MT nhưng còn nhiều địa phương chưa triển khai thực hiện, nếu có thực hiện cũng chưa đầy đủ, chưa đồng bộ ở cả 3 cấp Vì các tài liệu đo đạc bản đồ độ chính xác thấp nên đang làm nảy sinh nhiều vấn đề phức tạp trong quản lý đất đai, chưa đủ cơ sở giải quyết tranh chấp đất đai, khó khăn trong giải quyết bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất

Vì vậy, việc đo vẽ lại bản đồ địa chính chính quy để thay thế cho các loại bản đồ cũ

và lập lại HSĐC là rất cần thiết

Trong công tác bồi thường, GPMB, GCNQSDĐ là căn cứ để xác định đối tượng được bồi thường, loại đất, diện tích đất tính bồi thường Hiện nay, công tác đăng ký đất đai ở nước ta vẫn còn yếu kém, đặc biệt công tác đăng ký biến động về

sử dụng đất; việc GCNQSDĐ vẫn chưa hoàn tất Do đó, công tác bồi thường, GPMB gặp rất nhiều khó khăn

1.1.3 Trình tự, thủ tục pháp lý của việc tổ chức thực hiện bồi thường, hỗ trợ

2 UBND cấp tỉnh có trách nhiệm chỉ đạo tổ chức thu hồi đất, BT,HT&TĐC theo quy định Trước ngày 01 tháng 12 hàng năm, báo cáo Bộ TN&MT về tình hình

và kết quả thực hiện thu hồi đất, BT,HT&TĐC tại địa phương

3 Bộ TN&MT có trách nhiệm chỉ đạo, tổ chức, hướng dẫn, kiểm tra, thanh tra việc thực hiện BT,HT&TĐC theo quy định và giải quyết các vướng mắc phát sinh theo đề nghị của UBND cấp tỉnh

1.1.3.2 Trình tự, thủ tục các bước thực hiện công tác thu hồi đất giải phóng mặt bằng

- Xây dựng và thực hiện kế hoạch thu hồi đất, điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm;

- Lập, thẩm định phương án BT,HT&TĐC;

Sau khi phương án BT,HT&TĐC được UBND cấp có thẩm quyền phê duyệt, tổ chức được giao nhiệm vụ thực hiện BT,HT&TĐC có trách nhiệm niêm yết công khai phương án tại trụ sở làm việc của đơn vị và UBND cấp xã nơi có đất bị thu hồi, thông báo kế hoạch, thời gian chi trả bồi thường, giải quyết tái định cư và thực hiện GPMB

- Việc quyết định thu hồi đất, phê duyệt và tổ chức thực hiện phương án BT,HT&TĐC;

- Tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, GPMB có trách nhiệm quản lý đất đã được GPMB; Bàn giao đất đã bị thu hồi cho Chủ đầu tư, đơn vị thi công;

- Cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc;

- Cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất;

- Giải quyết khiếu nại đối với quyết định bồi thường, hỗ trợ và tái định cư hoặc quyết định cưỡng chế thu hồi đất

Bước 1: Thành lập Hội đồng bồi thường, giải phóng mặt bằng

Khi có quyết định phê duyệt dự án hoặc thiết kế kỹ thuật của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền, UBND huyện đề nghị UBND tỉnh được thành lập Hội đồng GPMB để giúp UBND huyện chỉ đạo và thực hiện việc GPMB của dự án trên địa bàn Hội đồng GPMB gồm:

1 Phó chủ tịch UBND huyện – Chủ tịch Hội đồng;

2 Đại diện cơ quan Tài chính – Phó Chủ tịch Hội đồng;

3 Chủ đầu tư - Ủy viên thường trực;

4 Đại diện cơ quan TN&MT - Ủy viên;

5 Đại diện UBND cấp xã có đất bị thu hồi - Ủy viên;

6 Đại diện của những hộ gia đình bị thu hồi đất từ một đến hai người;

7 Một số thành viên khác do Chủ tịch Hội đồng bồi thường quyết định cho phù hợp với tình hình thực tế ở địa phương và tính chất của từng dự án

Bước 2: Xây dựng và thực hiện kế hoạch thu hồi đất, điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm được quy định như sau:

a) UBND cấp có thẩm quyền thu hồi đất ban hành thông báo thu hồi đất Thông báo thu hồi đất được gửi đến từng người có đất thu hồi, họp phổ biến đến người dân trong khu vực có đất thu hồi và thông báo trên phương tiện thông tin đại chúng, niêm yết tại trụ sở UBND cấp xã, địa điểm sinh hoạt chung của khu dân cư nơi có đất thu hồi;

b) UBND cấp xã có trách nhiệm phối hợp với tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, GPMB triển khai thực hiện kế hoạch thu hồi đất, điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm;

c) Người sử dụng đất có trách nhiệm phối hợp với tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, GPMB thực hiện việc điều tra, khảo sát, đo đạc xác định diện tích đất, thống kê nhà ở, tài sản khác gắn liền với đất để lập phương án BT,HT&TĐC; d) Trường hợp người sử dụng đất trong khu vực có đất thu hồi không phối

hợp với tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, GPMB trong việc điều tra, khảo sát,

đo đạc, kiểm đếm thì UBND cấp xã, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã nơi có đất thu hồi và tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, GPMB tổ chức vận động, thuyết phục để người sử dụng đất thực hiện

Trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày được vận động, thuyết phục mà người

sử dụng đất vẫn không phối hợp với tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, GPMB thì Chủ tịch UBND cấp huyện ban hành quyết định kiểm đếm bắt buộc Người có đất thu hồi có trách nhiệm thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc Trường hợp người có đất thu hồi không chấp hành thì Chủ tịch UBND cấp huyện ban hành quyết định cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc và tổ chức thực hiện cưỡng chế theo quy định tại Điều 70 của Luật Đất đai năm 2013

Bước 3: Lập, thẩm định phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được quy định như sau:

a) Tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, GPMB có trách nhiệm lập phương

án BT,HT&TĐC và phối hợp với UBND cấp xã nơi có đất thu hồi tổ chức lấy ý kiến về phương án BT,HT&TĐC theo hình thức tổ chức họp trực tiếp với người dân trong khu vực có đất thu hồi, đồng thời niêm yết công khai phương án BT,HT&TĐC tại trụ sở UBND cấp xã, địa điểm sinh hoạt chung của khu dân cư nơi có đất thu hồi

Việc tổ chức lấy ý kiến phải được lập thành biên bản có xác nhận của đại diện UBND cấp xã, đại diện Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã, đại diện những người có đất thu hồi

Tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, GPMB có trách nhiệm tổng hợp ý kiến đóng góp bằng văn bản, ghi rõ số lượng ý kiến đồng ý, số lượng ý kiến không đồng

ý, số lượng ý kiến khác đối với phương án BT,HT&TĐC; phối hợp với UBND cấp

xã nơi có đất thu hồi tổ chức đối thoại đối với trường hợp còn có ý kiến không đồng

ý về phương án BT,HT&TĐC; hoàn chỉnh phương án trình cơ quan có thẩm quyền;

b) Cơ quan có thẩm quyền thẩm định phương án BT,HT&TĐC trước khi trình UBND cấp có thẩm quyền quyết định thu hồi đất

Sở TN&MT, Phòng TN&MT có trách nhiệm chủ trì, phối hợp với các cơ

quan có liên quan thực hiện thẩm định phương án BT,HT&TĐC trước khi trình UBND cùng cấp phê duyệt

Bước 4: Việc quyết định thu hồi đất, phê duyệt và tổ chức thực hiện phương

án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được quy định như sau:

a) UBND cấp có thẩm quyền quy định tại Điều 66 của Luật Đất đai năm

2013 quyết định thu hồi đất, quyết định phê duyệt phương án BT,HT&TĐC trong cùng một ngày;

b) Tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, GPMB có trách nhiệm phối hợp với UBND cấp xã phổ biến và niêm yết công khai quyết định phê duyệt phương án BT,HT&TĐC tại trụ sở UBND cấp xã và địa điểm sinh hoạt chung của khu dân

cư nơi có đất thu hồi; gửi quyết định BT,HT&TĐC đến từng người có đất thu hồi, trong đó ghi rõ về mức bồi thường, hỗ trợ, bố trí nhà hoặc đất tái định cư (nếu có), thời gian, địa điểm chi trả tiền bồi thường, hỗ trợ; thời gian bố trí nhà hoặc đất tái định cư (nếu có) và thời gian bàn giao đất đã thu hồi cho tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, GPMB;

c) Tổ chức thực hiện việc bồi thường, hỗ trợ, bố trí tái định cư theo phương án BT,HT&TĐC đã được phê duyệt;

d) Trường hợp người có đất thu hồi không bàn giao đất cho tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, GPMB thì UBND cấp xã, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã nơi có đất thu hồi và tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, GPMB tổ chức vận động, thuyết phục để người có đất thu hồi thực hiện

Trường hợp người có đất thu hồi đã được vận động, thuyết phục nhưng không chấp hành việc bàn giao đất cho tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, GPMB thì Chủ tịch UBND cấp huyện ban hành quyết định cưỡng chế thu hồi đất và tổ chức thực hiện việc cưỡng chế

Bước 5: Tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng có trách nhiệm quản lý đất đã được giải phóng mặt bằng

1 Tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, GPMB bao gồm tổ chức dịch vụ công về đất đai, Hội đồng BT,HT&TĐC

2 Đất đã thu hồi được giao để quản lý, sử dụng theo quy định sau đây:

a) Đất đã thu hồi theo quy định tại Điều 61 và Điều 62 của Luật Đất đai

2013 thì giao cho chủ đầu tư để thực hiện dự án đầu tư hoặc giao cho tổ chức dịch vụ công về đất đai để quản lý;

b) Đất đã thu hồi theo quy định tại khoản 1 Điều 64 và các điểm a, b, c và

d khoản 1 Điều 65, Luật Đất đai 2013 thì giao cho tổ chức dịch vụ công về đất đai để quản lý, đấu giá QSDĐ Đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân ở nông thôn thì giao cho UBND cấp xã quản lý Quỹ đất này được giao, cho thuê đối với

hộ gia đình, cá nhân không có đất hoặc thiếu đất sản xuất theo quy định pháp luật

Bước 6: Cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc

1 Cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc được thực hiện khi

có đủ các điều kiện sau đây:

a) Người có đất thu hồi không chấp hành quyết định kiểm đếm bắt buộc sau khi UBND cấp xã, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã nơi có đất thu hồi và

tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, GPMB đã vận động, thuyết phục;

b) Quyết định cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc đã được niêm yết công khai tại trụ sở UBND cấp xã, tại địa điểm sinh hoạt chung của khu dân cư nơi có đất thu hồi;

c) Quyết định cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc đã có hiệu lực thi hành;

d) Người bị cưỡng chế đã nhận được quyết định cưỡng chế có hiệu lực

2 Chủ tịch UBND cấp huyện ban hành quyết định cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc và tổ chức thực hiện quyết định cưỡng chế

3 Trình tự, thủ tục thực hiện quyết định cưỡng chế kiểm đếm bắt buộc: a) Tổ chức được giao thực hiện cưỡng chế vận động, thuyết phục, đối thoại với người bị cưỡng chế;

b) Trường hợp người bị cưỡng chế chấp hành quyết định cưỡng chế thì tổ chức được giao thực hiện cưỡng chế lập biên bản ghi nhận sự chấp hành và thực hiện điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm

Bước 7: Cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất

1 Cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất được thực hiện khi có đủ

các điều kiện sau đây:

a) Người có đất thu hồi không chấp hành quyết định thu hồi đất sau khi UBND cấp xã, UB Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã nơi có đất thu hồi và tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, GPMB đã vận động, thuyết phục;

b) Quyết định cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất đã được niêm yết công khai tại trụ sở UBND cấp xã, địa điểm sinh hoạt chung của khu dân cư nơi có đất thu hồi;

c) Quyết định cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất đã có hiệu lực; d) Người bị cưỡng chế đã nhận được quyết định cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất có hiệu lực thi hành

2 Chủ tịch UBND cấp huyện ban hành quyết định cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất và tổ chức thực hiện quyết định cưỡng chế

2 Trình tự, thủ tục thực hiện cưỡng chế thu hồi đất:

a) Trước khi tiến hành cưỡng chế, Chủ tịch UBND cấp huyện quyết định thành lập Ban thực hiện cưỡng chế;

b) Ban thực hiện cưỡng chế vận động, thuyết phục, đối thoại với người bị cưỡng chế; nếu người bị cưỡng chế chấp hành thì Ban thực hiện cưỡng chế lập biên bản ghi nhận sự chấp hành Việc bàn giao đất được thực hiện chậm nhất sau

30 ngày kể từ ngày lập biên bản

Trường hợp người bị cưỡng chế không chấp hành quyết định cưỡng chế thì Ban thực hiện cưỡng chế tổ chức thực hiện cưỡng chế;

c) Ban thực hiện cưỡng chế có quyền buộc người bị cưỡng chế và những người có liên quan phải ra khỏi khu đất cưỡng chế, tự chuyển tài sản ra khỏi khu đất cưỡng chế; nếu không thì Ban thực hiện cưỡng chế có trách nhiệm di chuyển người bị cưỡng chế và người có liên quan cùng tài sản ra khỏi khu đất cưỡng chế

Trường hợp người bị cưỡng chế từ chối nhận tài sản thì Ban thực hiện cưỡng chế phải lập biên bản, tổ chức thực hiện bảo quản tài sản theo quy định của pháp luật và thông báo cho người có tài sản nhận lại tài sản.

Lập phương án bồi thường, GPMB

Chi trả tiền bồi thường, GPMB

Giao mặt bằng để thực hiện dự án

Chủ đầu tư

Hình 1.1 Sơ đồ tóm tắt trình tự thực hiện bồi thường, giải phóng mặt bằng

cấp huyện 1.2 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của một số nước trên thế giới và các nước trong khu vực

1.2.1 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại Trung Quốc

Về pháp luật đất đai, Trung Quốc có nhiều nét tương đồng với pháp luật Việt Nam Tuy nhiên nhìn tổng thể, việc chấp hành pháp luật của người Trung Quốc rất cao Việc sử dụng đất tại Trung Quốc thực sự tiết kiệm, Nhà nước

Trung Quốc hoàn toàn cấm việc mua bán chuyển nhượng đất đai Do vậy, thị trường đất đai gần như không tồn tại mà chỉ có thị trường nhà ở

Về đền bù thiệt hại về đất đai, do đất đai thuộc sở hữu Nhà nước nên không có chính sách đền bù thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất, kể cả đất nông nghiệp, tuỳ trường hợp cụ thể, Nhà nước sẽ cấp đất mới cho các chủ sử dụng bị thu hồi đất

Về phương thức đền bù thiệt hại, Nhà nước thông báo cho người sử dụng đất biết trước việc họ sẽ bị thu hồi đất trong thời hạn một năm Người dân có quyền lựa chọn các hình thức đền bù thiệt hại bằng tiền hoặc bằng nhà tại khu ở mới Tại thủ đô Bắc Kinh và Thành phố Thượng Hải, người dân thường lựa chọn đền bù thiệt hại bằng tiền và tự tìm chỗ ở mới phù hợp với công việc của mình

Về giá đền bù thiệt hại, tiêu chuẩn là giá thị trường Mức giá này cũng được Nhà nước quy định cho từng khu vực và chất lượng nhà, đồng thời được điều chỉnh rất linh hoạt cho phù hợp với thực tế, vừa được coi là Nhà nước tác động điều chỉnh tại chính thị trường đó Đối với đất nông nghiệp, việc đền bù thiệt hại theo tính chất của đất và loại đất (tốt, xấu)

Về tái định cư, các khu tái định cư và các khu nhà ở được xây dựng đồng

bộ và kịp thời, thường xuyên đáp ứng nhu cầu nhiều loại căn hộ với các nhu cầu

sử dụng khác nhau Các chủ sử dụng phải di chuyển đều được chính quyền chú ý điều kiện về việc làm, đối với các đối tượng chính sách xã hội được Nhà nước có chính sách xã hội riêng

Khi di dời thực hiện nguyên tắc chỗ ở mới tốt hơn chỗ ở cũ Khu tái định

cư được quy hoạch tổng thể (nhà ở, trường học, chợ), cân đối được giao thông động và tĩnh Trong quá trình đền bù, GPMB phải lập các biện pháp xử lý đối với việc sắp xếp bồi thường khi không đạt được thống nhất Khi đó sẽ xử lý theo phương thức trước tiên là dựa theo trọng tài, sau theo khiếu tố

Tiêu chuẩn sắp xếp bồi thường di dời nhà cửa hiện nay của Thành phố Thượng Hải được thực hiện theo 3 loại:

- Loại 1: Lấy theo giá thị trường của nhà đất đối với nhà bị tháo dời cộng thêm

với “Giá tăng thêm nhân với diện tích xây dựng của ngôi nhà bị tháo dỡ”

- Loại 2: Đổi nhà theo tiêu chuẩn giá trị, bố trí nhà lấy theo giá thị trường,

giá tương đương với giá nhà bị tháo dỡ, di dời

- Loại 3: Bố trí nhà theo tiêu chuẩn diện tích, đây là tiêu chuẩn mà chính

quyền quận, huyện nơi có di dời lập ra đối với những người có khó khăn về nhà

ở Người bị di dời có thể chọn hình thức bố trí nhà ở cho phù hợp Dựa vào khu vực bố trí nhà ở để tăng diện tích, dựa theo phân cấp từng vùng trong thành phố Càng ra ngoại vi càng được hệ số tăng thêm, mức tăng thêm có thể là 70%, 80% hay 100% (Ban Vật giá Chính phủ, 2000)

1.2.2 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại Nhật Bản

Luật trưng dụng đất đai của Nhật Bản ban hành năm 1951 quy định việc trưng dụng đất có bồi thường để xây dựng công trình hạ tầng trọng yếu được pháp luật cho phép, chẳng hạn đường xá, công viên, đê điều, hồ chứa nước, cảng biển Khuyến khích mọi trường hợp sử dụng đất, kể cả trường hợp thuộc diện trưng dụng đất thực hiện chuyển đổi đất đai tự nguyện qua việc giao dịch đất đai thông thường Nhà nước sẽ quay trở lại biện pháp trưng dụng đất khi giao dịch đất đai thông thường bị trở ngại và phải được người có thẩm quyền cho phép khi thấy phù hợp lợi ích công cộng và hội đủ điều kiện cần thiết

Trình tự trưng dụng qua các bước: Xin phép trưng dụng; Đăng ký đất đai

và công trình trong diện trưng dụng; Bên trưng dụng và bên bị trưng dụng thương lượng thoả thuận; Trình Hội đồng trưng dụng thẩm định; Ra quyết định trưng dụng; Hoàn tất trưng dụng

Việc bồi thường thực hiện bằng tiền Mức bồi thường tính toán tại thời điểm công bố trưng dụng, có điều chỉnh cho phù hợp với biến động giá trước lúc ra quyết định trưng dụng Nội dung bồi thường gồm: Bồi thường thiệt hại tài sản theo giá thị trường; Bồi thường thiệt hại thông thường khác do nguyên nhân trưng dụng; Bồi thường thiệt hại do phải sống tách rời cộng đồng ban đầu; Bồi thường thiệt hại do phải chuyển nghề; Bồi thường thiệt hại do môi trường kém đi như tiếng ồn, khí thải, nước thải (Đào Trung Chính, 2010)

1.2.3 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại Thái Lan

Không có chính sách đền bù tái định cư quốc gia, vì đa hình thức sở hữu đất

đai nhưng Hiến Pháp năm 1982 quy định việc trưng dụng đất cho các mục đích xây dựng cơ sở hạ tầng, quốc phòng, phát triển nguồn tài nguyên cho đất nước, phát triển đô thị, cải tạo đất đai và các mục đích công cộng khác phải theo thời giá thị trường cho những người hợp pháp về tất cả các thiệt hại do việc trưng dụng gây

ra và quy định việc đền bù phải khách quan cho người chủ mảnh đất và người có quyền thừa kế tài sản đó Dựa trên các quy định này, các ngành có quy định chi tiết cho việc thực hiện trưng dụng đất của ngành mình

Năm 1987, Thái Lan ban hành Luật về trưng dụng bất động sản áp dụng cho việc trưng dụng đất sử dụng vào các mục đích xây dụng tiện ích công cộng, quốc phòng, phát triển nguồn tài nguyên hoặc các lợi ích khác cho đất nước, phát triển đô thị, nông nghiệp, công nghiệp, cải tạo đất đai vào các mục đích công cộng Luật quy định những nguyên tắc về trưng dụng đất, nguyên tắc tính giá trị đền bù các loại tài sản bị thiệt hại Căn cứ vào đó, từng ngành đưa ra các quy định cụ thể về trình tự tiến hành đền bù TĐC, nguyên tắc cụ thể xác định giá trị đền bù, các bước lập và phê duyệt dự án đền bù, thủ tục thành lập các cơ quan,

uỷ ban tính toán đền bù TĐC, trình tự đàm phán, nhận tiền đền bù, quyền khiếu nại, quyền khởi kiện đưa ra toà án Ví dụ: Trong ngành điện năng thì cơ quan điện lực Thái Lan là nơi có nhiều dự án đền bù TĐC lớn nhất nước, họ đã xây dựng chính sách riêng với mục tiêu: “ Đảm bảo cho những người bị ảnh hưởng một mức sống tốt hơn” thông qua việc cung cấp cơ sở hạ tầng có chất lượng và đạt mức tối đa nhu cầu, đảm bảo cho những người bị ảnh hưởng có thu nhập cao hơn và được tham gia nhiều hơn vào quá trình phát triển xã hội, vì vậy thực tế đã

tỏ ra hiệu quả khi cần thu hồi đất trong nhiều dự án (Nguyễn Thị Dung, 2009)

1.2.4 Quy định bồi thường của các tổ chức tài trợ (ADB, WB)

Theo Ngân hàng thế giới (WB), ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) và các tổ chức phi Chính phủ thì bản chất của việc BT,HT&TĐC khi Nhà nước thu hồi đất phục vụ mục đích an ninh quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng phải đồng thời đảm bảo lợi ích của những người bị ảnh hưởng để họ có một cuộc sống tốt hơn trước về mọi mặt Trên tinh thần giảm thiểu đến mức thấp nhất các tác động của việc thu hồi đất có chính sách thỏa đáng, phù hợp đảm bảo người bị

thu hồi đất không gặp bất lợi hay khó khăn trong cuộc sống Khắc phục cải thiện chất lượng cuộc sống, nguồn sống đối với người bị ảnh hưởng Để thực hiện được phương châm đó thì trong công tác bồi thường và tái định cư phải thực hiện chính sách phát triển con người là trung tâm chứ không phải chính sách bồi thường vật chất Từ quan điểm đó, chính sách bồi thường công bằng là bồi thường ngang bằng với tình trạng như không có dự án được sử dụng bằng giá thay thế, sao cho đời sống của người bị ảnh hưởng sau khi được bồi thường ít nhất phải đạt được ngang mức cũ của họ như trước khi có dự án Tuy vậy, các chính sách này cũng có những khác biệt so với Việt Nam như:

- Theo WB và ADB thì thiếu chứng thư hợp pháp về đất sẽ không ảnh hưởng tới bồi thường cho một số nhóm dân bị ảnh hưởng và được mở rộng với các đối tượng không bị thiệt hại về đất và tài sản mà chỉ bị ảnh hưởng tới mặt tinh thần

Ở nước ta trước kia chỉ bồi thường cho những người có chúng thư hợp pháp nhưng

ở Nghị định 197/2004/NĐ-CP đã mở rộng hơn khai niệm hợp pháp, đồng thời có quy định rõ các trường hợp không được bồi thường về đất nếu xét thấy không cần

hỗ trợ thì UBND cấp Tỉnh ra quyết định đối với từng trường hợp có thể

- Theo chính sách của ADB thì việc BT,HT&TĐC bao giờ cũng phải hoàn thành xong trước khi tiến hành công trình xây dựng, trong khi ở Việt Nam chưa có quy định rõ ràng về thời hạn này (rất nhiều dự án vừa giải tỏa mặt bằng vừa triển khai thi công, chỗ nào GPMB xong thì thi công trước tránh lấn chiếm đất đai), do vậy, nhiều gia đình còn chưa kịp thời sửa chữa, xây dựng lại hoặc xây dựng nhà ở mới ổn định trước khi giải tỏa

- Quy định của ngân hàng ADB là không những phải thông báo đầy đủ các thông tin về dự án cũng như chính sách bồi thường, tái định cư của dự án cho các hộ nông dân mà còn tham khảo ý kiến và tìm mọi cách thỏa mãn các yêu cầu chính đáng của họ trong suốt quá trình kế hoạch hóa cũng như thực hiện công tác tái định cư ở Việt Nam, thực tế cho thấy việc thực hiện đầy đủ nội dung này là rất khó khăn, vì việc thu hồi đất là quyền của Nhà nước, nhưng việc di chuyển theo kế hoạch như thế nào, tái định cư ra sao hầu như không trả lời ngay được

- Theo quy định của Ngân hàng ADB, ngoài giám sát nội bộ, cơ quan thực

hiện dự án phải thuê một tổ chức bên ngoài giám sát độc lập để đảm bảo những thông tin là khách quan Nhiệm vụ của cơ quan giám sát độc lập phải kiểm tra xem các hoạt động tái định cư có được triển khai đúng không? Từ đó có những kiến nghị biện pháp giải quyết, sao cho công tác tái định cư đạt được mục tiêu cuối cùng là giải quyết những vướng mắc nảy sinh

Các chính sách hiện hành tại Việt Nam chưa có quy định về giám sát độc lập về tái định cư Cho nên việc giám sát độc lập công tác tái định cư là công tác khá mới mẻ ở Việt Nam và ít cá nhân quen với công việc này

- Phạm vi ảnh hưởng của dự án phải quan tâm theo ADB là rất rộng còn

theo chính sách hiện hành của Việt Nam thì vẫn còn hạn chế

1.2.5 Bài học kinh nghiệm về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho Việt Nam

Qua nghiên cứu chính sách bồi thường, hỗ trợ GPMB và tái định cư của một số nước và các tổ chức ngân hàng quốc tế, Việt Nam chúng ta cần học hỏi các kinh nghiệm để tiếp tục hoàn thiện chính sách bồi thường, hỗ trợ GPMB ở một số điểm sau:

- Hoàn thiện các quy định về công tác định giá đất nói chung và định giá đất để bồi thường, hỗ trợ GPMB và tái định cư nói riêng bằng cách thành lập một

cơ quan định giá đất chuyên nghiệp, các đơn vị tư vấn độc lập để làm việc một cách khoa học, chính xác trong việc điều tra, nghiên cứu và xây dựng giá đất ở các tỉnh, thành phố cả nước để giúp Nhà nước xây dựng được một khung giá phù hợp góp phần hạn chế các khiếu kiện về bồi thường, hỗ trợ; đảm bảo hài hòa giữa lợi ích của người và lợi ích quốc gia

- Công khai hoá đầy đủ các thông tin liên quan về dự án cũng như chính sách BT,HT&TĐC cho các hộ dân bị thu hồi được biết, được bàn và kiểm tra

- Quan tâm hơn nữa đối với việc lập quy hoạch và xây dựng các khu tái định cư; các chế độ chính sách của những người bị thu hồi đất; giá cả đền bù phải sát với giá thị trường; xử lý hài hoà lợi ích và quyền lợi của người bị thu hồi đất, chủ đầu tư với Nhà nước

- Khi thực hiện công tác bồi thường, GPMB cần đặc biệt chú trọng việc giải quyết các vấn đề xã hội cho người bị thu hồi đất, nhất là đất nông nghiệp Do

những điều kiện khách quan và chủ quan đặc thù, người nông dân khó tìm được việc làm thích hợp với khả năng của mình khi bị mất đất canh tác Ngoài khoản tiền bồi thường, hỗ trợ theo quy định cần nghiên cứu chính sách hỗ trợ trong việc chuyển đổi nghề và tạo công ăn việc sau khi bị thu hồi đất

- Cần ưu tiên áp dụng cơ chế tham vấn cộng đồng nhằm tạo sự đồng thuận cao từ phía người sử dụng đất, hạn chế các trường hợp thu hồi đất phải sử dụng biện pháp cưỡng chế Cơ chế tham vấn sẽ giúp Nhà nước và người sử dụng đất trao đổi, chia sẻ ý kiến, quan điểm của nhau để tìm ra tiếng nói chung trong việc xác định chính sách bồi thường, GPMB

1.3 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất qua các thời kỳ ở Việt Nam

1.3.1 Thời kỳ trước khi có Luật Đất đai năm 1993

Kể từ sau khi cách mạng tháng 8 thành công, chúng ta tiến hành xóa bỏ chiếm hữu ruộng đất của địa chủ, thiết lập quyền sở hữu ruộng đất cho nhân dân và ban hành Hiến pháp năm 1959 thì Nghị định số 151/TTg ngày 15 tháng 04 năm

1959 của Hội đồng Chính phủ quy định thể lệ tạm thời về trưng dụng ruộng đất trong đó có quy định về bồi thường thiệt hại về đất Để hướng dẫn thực hiện Nghị định số 151/TTg, Liên bộ Uỷ ban kế hoạch Nhà nước và Nội vụ đã ban hành Thông

tư liên bộ số 1424/TT-LB ngày 06 tháng 7 năm 1959 đã quy định cụ thể về bồi thường khi Nhà nước trưng dụng ruộng đất như sau:

- Về nguyên tắc thu hồi, trưng dụng ruộng đất:

+ Đảm bảo kịp thời và đủ diện tích cần thiết cho công trình xây dựng đồng thời chiếu cố đúng mức quyền lợi và đời sống của người có ruộng đất

+ Chỉ được trưng dụng số ruộng đất thật cần thiết, không được trưng dụng thừa, hết sức tiết kiệm ruộng đất cày cấy, trồng trọt; tận dụng những đất hoang để không phải trưng dụng hoặc chỉ trưng dụng ít ruộng đất của nhân dân

+ Tránh những nơi dân cư đông đúc, nghĩa trang liệt sĩ, nhà thờ, chùa

- Về nguyên tắc bồi thường:

+ Bồi thường bằng đất (là cách tốt nhất và là chủ yếu): Vận động nông dân điều chỉnh hoặc nhường ruộng đất cho người có đất bị thu hồi

+ Bằng tiền: Giá bồi thường căn cứ vào sản lượng đã dùng để tính thuế nông nghiệp và tình hình thực tế tại địa phương (đời sống của nhân dân cao hay thấp, ruộng ít hay nhiều, tốt hay xấu) để bồi thường cho thích đáng Giá bồi thường tương ứng bằng 1- 4 năm sản lượng thường niên

+ Chỉ bồi thường cho những người có chứng thư hợp pháp

Hiến pháp năm 1980 quy định “Đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước thống nhất, quản lý” Theo đó, Hội đồng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 201/CP về thống nhất quản lý ruộng đất và tăng cường công tác quản lý ruộng đất

đã quy định rõ các chức năng quản lý Nhà nước về đất đai và cũng đã quy định rõ

về chính sách thu hồi, bồi thường “Cấp nào có quyền giao đất thì cấp ấy có thẩm quyền thu hồi đất” Đồng thời, quy định rõ người có đất bị thu hồi, trưng dụng cần

có đất sử dụng thì được cấp đất khác và tài sản được bồi thường thích đáng

Sau khi Luật Đất đai năm 1988 được ban hành, Hội đồng Bộ trưởng đã ban hành Nghị định số 186/HĐ-BT ngày 31 tháng 5 năm 1990 quy định về việc bồi thường đất nông nghiệp, đất có rừng khi chuyển sang mục đích khác: Mọi tổ chức, cá nhân được giao đất nông nghiệp, đất có rừng để sử dụng vào mục đích khác phải đền bù về đất nông nghiệp, đất có rừng cho Nhà nước Người có đất bị thu hồi chỉ được bồi thường tài sản trên đất

1.3.2 Thời kỳ thực hiện Luật Đất đai năm 1993

Luật Đất đai năm 1993 được ban hành ngoài việc quy định các nội dung quản lý Nhà nước về đất đai còn quy định các quyền của người sử dụng đất đồng thời lần đầu tiên khẳng định đất đai có giá

Sau khi Luật đất đai 1993 có hiệu lực và những quy định của Luật Đất đai về thu hồi, bồi thường hỗ trợ và tái định cư đã được Chính phủ và các bộ ngành có liên quan cụ thể hoá bằng hàng loạt các Nghị định, Thông tư cụ thể như sau:

- Nghị định 90/CP ngày 17 tháng 8 năm 1994 của Chính phủ quy định cụ thể các chính sách và phân biệt chủ thể sử dụng đất, cơ sở pháp lý để xem xét tính hợp pháp của thửa đất để lập kế hoạch bồi thường, hỗ trợ và táo định cư theo quy định khi Nhà nước thu hồi đất vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích Quốc gia, lợi ích công cộng

- Nghị định 22/1998/NĐ-CP ngày 24 tháng 4 năm 1998 của Chính phủ quy định về việc đền bù khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích Quốc gia, lợi ích công cộng thay thế Nghị định số 90/CP Nghị định 22/1998/NĐ-CP ngày 24 tháng 4 năm 1998 quy định chi tiết hơn, hoàn chỉnh hơn, toàn diện hơn, tiến bộ hơn và hợp lý hơn Nghị định 90/CP

về thu hồi đất và phạm vi được bồi thường cho người bị thu hồi đất Giá đất để tính bồi thường được tính trên cơ sở giá đất của địa phương ban hành theo quy định của Chính phủ nhân với hệ số K Ngoài ra, Nghị định số 22/NĐ-CP quy định thêm một số chính sách hỗ trợ cũng như một số điều khoản mới về việc lập khu TĐC cho các hộ phải di chuyển

- Thông tư số 145/1998/TT-BTC ngày 04 tháng 11 năm 1998 của Bộ Tài chính hướng dẫn thi hành Nghị định 22/1998/NĐ-CP ngày 24 tháng 4 năm 1998 quy định phương pháp hệ số K để định giá đất bồi thường, lập lại phương án đền bù

và bổ sung thêm một số nội dung như: Điều kiện đền bù về đất, nhà, công trình kiến trúc, đền bù cho người thuê nhà thuộc quyền sở hữu của Nhà nước, đền bù cho doanh nghiệp (DN), đơn vị hành chính sự nghiệp Điểm cần lưu ý trong Thông tư này là giao trách nhiệm cho chủ đầu tư là thành viên của Hội đồng GPMB xem xét, thẩm định Trên cơ sở đó trình UBND tỉnh phê duyệt hoặc Hội đồng thẩm định để UBND cấp huyện phê duyệt

Tuy nhiên, trong quá trình triển khai Nghị định 22/NĐ-CP có những hạn chế nhất định Nó chưa đáp ứng hết được yêu cầu thực tế, chưa phù hợp với thực tiễn Đặc biệt chưa giải quyết được những tồn tại do yếu tố lịch sử để lại khi thực hiện chính sách bồi thường, GPMB chưa có quy định chi tiết về vấn đề tái định cư: Tiêu chuẩn của khu tái định cư, phân định trách nhiệm của chủ dự án, của chính quyền các cấp trong việc tạo lập và bố trí tái định cư, quyền và nghĩa vụ của người bị thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở, các biện pháp khôi phục đời sống và sản xuất tại khu tái định cư; quy định về điều kiện để được bồi thường hoặc không đủ điều kiện bồi thường về đất chưa quy định rõ ràng; việc bồi thường đối với trường hợp cho chủ sử dụng đất có tài sản, nhà cửa nằm trên đất không đủ điều kiện được bồi thường và chưa quy định cụ thể về cưỡng chế thi hành quyết định

thu hồi đất, đối với các trường hợp cố tình không thực hiện quyết định của Nhà nước, gây khó khăn trong việc bồi thường, GPMB

1.3.3 Thời kỳ thực hiện Luật Đất đai năm 2003

Luật Đất đai 2003 được ban hành trên cơ sở chính sách đất đai đã được khẳng định trong Nghị quyết 26, trong đó trọng tâm là hoàn chỉnh các công cụ pháp luật, quy hoạch, tài chính và hành chính để đảm bảo phù hợp với thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Chính phủ đã ban hành 20 Nghị định; Thủ tướng Chính phủ đã ban hành 12 Chỉ thị và 17 Quyết định; Bộ TN&MT và các Bộ, ngành khác đã ban hành hơn 200 văn bản hướng dẫn, tạo thành hành lang pháp lý khá đầy đủ phục vụ cho công tác quản lý, sử dụng đất đai Việc tổ chức thi hành pháp luật đất đai đã được các cấp, các ngành quan tâm hơn, ý thức chấp hành pháp luật trong nhân dân đã có chuyển biến tích cực Nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế xã hội và cụ thể hoá các nội dung

về thu hồi đất, bồi thường hỗ trợ và tái định cư, Chính phủ và các bộ ngành đã ban hành hàng loạt các Nghị định, Thông tư trực tiếp liên quan đến công tác BT,HT&TĐC Trong đó, Luật Đất đai năm 2003 có rất nhiều nội dung mới trong

đó có vấn đề BT,HT&TĐC như: Nhà nước hạn chế thu hồi đất mà khuyến khích các nhà đầu tư tự thỏa thuận nhận chuyển nhượng QSDĐ để xin chuyển mục đích

sử dụng đất, giảm áp lực cho chính quyền địa phương trong lĩnh vực quản lý Nhà nước về đất đai Nhà nước chỉ thực hiện thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và phát triển kinh tế

1.3.4 Thời kỳ thực hiện Luật Đất đai năm 2013

Luật Đất đai 2013 được Quốc hội thông qua ngày 29 tháng 11 năm 2013

và có hiệu lực từ ngày 01 tháng 7 năm 2014 có ý nghĩa quan trọng, đáp ứng yêu cầu phát triển nền kinh tế, ổn định chính trị - xã hội của đất nước, hội nhập kinh

tế khu vực và quốc tế Luật Đất đai năm 2013 quy định cụ thể và đầy đủ từ việc thu hồi đất, BT,HT&TĐC đảm bảo một cách công khai, minh bạch và quyền lợi của người có đất thu hồi nhằm khắc phục, loại bỏ những ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của người sử dụng đất và những trường hợp thu hồi đất mà không đưa vào

sử dụng, gây lãng phí, tạo dư luận xấu trong xã hội

Về thu hồi đất, BT,HT&TĐC, luật quy định: "Nhà nước chỉ thu hồi đất với các dự án đã được Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư; Dự án được Thủ tướng Chính phủ chấp thuận, quyết định đầu tư và một số trường hợp được HĐND cấp tỉnh xem xét qua chủ trương thu hồi đất"

Luật Đất đai năm 2013 cũng quy định chế tài mạnh để xử lý các trường hợp không đưa đất đã được giao, cho thuê vào sử dụng hoặc chậm sử dụng; Quy định đầy đủ, rõ ràng về trường hợp thật cần thiết mà Nhà nước phải thu hồi; quy định giá đất bồi thường không áp dụng theo bảng giá đất mà áp dụng giá đất cụ thể do UBND cấp tỉnh quyết định tại thời điểm quyết định thu hồi đất Chính phủ và các bộ ngành đã ban hành hàng loạt các Nghị định, Thông tư trực tiếp liên quan đến công tác BT,HT&TĐC:

- Nghị định số 43/2014/NĐ-CP ngày 15 tháng 05 năm 2014 của Chính phủ về thi hành Luật Đất đai

- Nghị định số 44/2014/NĐ-CP ngày 15 tháng 05 năm 2014 của Chính phủ về giá đất

- Nghị định số 104/2014/NĐ-CP ngày 14 tháng 11 năm 2014 của Chính phủ về khung giá đất

- Nghị định số 47/2014/NĐ-CP ngày 15 tháng 05 năm 2014 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Thông tư số 30/2014/TT-BTNMT ngày 02 tháng 6 năm 2014 quy định

về hồ sơ giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, thu hồi đất

- Thông tư số 37/2014/TT-BTNMT ngày 30 tháng 6 năm 2014 quy định chi tiết về BT,HT&TĐC khi Nhà nước thu hồi đất

1.3.5 Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư hiện nay

Nhìn chung, những quy định về BT,HT&TĐC theo quy định của Luật Đất đai 2013 đã kế thừa được những ưu điểm của chính sách trong thời kỳ trước đồng thời có những đổi mới nhằm góp phần tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong công tác BT,HT&TĐC, cụ thể như sau:

1.3.5.1 Về đối tượng áp dụng

- Cơ quan tổ chức, cán bộ công chức thực hiện chức năng quản lý Nhà

nước về đất đai; cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đến việc BT,HT&TĐC

- Tổ chức, cộng đồng dân cư, cơ sở tôn giáo, hộ gia đình, cá nhân trong nước, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, tổ chức, cá nhân nước ngoài đang

sử dụng đất bị thu hồi đất, bị thiệt hại tài sản gắn liền với đất Các tổ chức, hộ gia đình cá nhân được Nhà nước giao đất, cho thuê đất

- Các tổ chức, hộ gia đình cá nhân có liên quan đến việc BT,HT&TĐC khi Nhà nước thu hồi đất (Chính phủ nước CHXHCN Việt Nam, 2014b)

1.3.5.2 Về chính sách bồi thường, hỗ trợ

Bồi thường, hỗ trợ cho người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất được quy định như sau:

- Bồi thường về đất;

- Bồi thường chi phí đầu tư vào đất còn lại;

- Bồi thường thiệt hại về tài sản, sản xuất, kinh doanh

- Hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất;

- Hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm đối với trường hợp thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp; thu hồi đất ở kết hợp kinh doanh dịch vụ của hộ gia đình, cá nhân mà phải di chuyển chỗ ở;

- Hỗ trợ tái định cư đối với trường hợp thu hồi đất ở của hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài mà phải di chuyển chỗ ở;

Bồi thường về đất:

* Nguyên tắc bồi thường:

- Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất nếu có đủ điều kiện được bồi thường quy định của pháp luật đất đai thì được bồi thường

- Việc bồi thường được thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất thu hồi, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi do UBND cấp tỉnh quyết định tại thời điểm quyết định thu hồi đất

- Phải bảo đảm dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, kịp thời và đúng quy định của pháp luật

* Điều kiện để được bồi thường đất:

- Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất không phải là đất thuê trả tiền thuê đất hàng năm, có GCNQSDĐ hoặc có đủ điều kiện để được cấp GCNQSDĐ mà chưa được cấp, trừ trường hợp đất nông nghiệp đã sử dụng trước ngày 01/7/2004; người Việt Nam định cư ở nước ngoài thuộc đối tượng được sở hữu nhà ở gắn liền với QSDĐ ở tại Việt Nam mà có GCNQSDĐ hoặc có đủ điều kiện được cấp GCNQSDĐ theo quy định của pháp luật đất đai mà chưa được cấp

- Cộng đồng dân cư, cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng đang sử dụng đất mà không phải là đất do Nhà nước giao, cho thuê và có GCNQSDĐ hoặc có đủ điều kiện để được cấp GCNQSDĐ theo quy định của pháp luật đất đai mà chưa được cấp

- Người Việt Nam định cư ở nước ngoài được Nhà nước giao đất có thu tiền

sử dụng đất, cho thuê đất trả tiền thuê đất một lần cho cả thời gian thuê; nhận chuyển nhượng QSDĐ trong khu công nghiệp, cụm công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao, khu kinh tế, có GCNQSDĐ hoặc có đủ điều kiện được cấp GCNQSDĐ theo quy định của pháp luật đất đai mà chưa được cấp

- Tổ chức được Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất, cho thuê đất trả tiền thuê đất một lần cho cả thời gian thuê; nhận thừa kế QSDĐ, nhận chuyển nhượng QSDĐ mà tiền sử dụng đất đã nộp, tiền nhận chuyển nhượng đã trả không có nguồn gốc từ ngân sách Nhà nước, có GCNQSDĐ hoặc có đủ điều kiện được cấp GCNQSDĐ theo quy định của pháp luật đất đai mà chưa được cấp

- Tổ chức nước ngoài có chức năng ngoại giao được Nhà nước cho thuê đất trả tiền thuê đất một lần cho cả thời gian thuê và có GCNQSDĐ hoặc có đủ điều kiện cấp GCNQSDĐ theo quy định của pháp luật đất đai mà chưa được cấp

- Tổ chức kinh tế, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài được Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất để thực hiện dự án đầu tư xây dựng nhà ở để bán hoặc bán kết hợp cho thuê; cho thuê đất trả tiền thuê đất một lần cho cả thời gian thuê, có GCNQSDĐ hoặc có đủ điều kiện cấp GCNQSDĐ theo quy định của pháp luật đất đai mà chưa được cấp

Bồi thường chi phí đầu tư vào đất

Các trường hợp không được bồi thường về đất nhưng được bồi thường chi

phí đầu tư vào đất còn lại theo quy định của Luật Đất đai 2013 bao gồm:

- Đất được Nhà nước giao không thu tiền sử dụng đất, trừ trường hợp đất nông nghiệp được Nhà nước giao cho hộ gia đình, cá nhân;

- Đất được Nhà nước giao cho tổ chức thuộc trường hợp có thu tiền sử dụng đất nhưng được miễn tiền sử dụng đất;

- Đất được Nhà nước cho thuê trả tiền thuê đất hàng năm; đất thuê trả tiền thuê đất một lần cho cả thời gian thuê nhưng được miễn tiền thuê đất, trừ trường hợp hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất thuê do thực hiện chính sách đối với người

có công với cách mạng;

- Đất nông nghiệp thuộc quỹ đất công ích của xã, phường, thị trấn;

- Đất nhận khoán để sản xuất nông lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối

Bồi thường thiệt hại về tài sản, sản xuất, kinh doanh

- Bồi thường thiệt hại về tài sản, ngừng sản xuất, kinh doanh

Khi Nhà nước thu hồi đất mà chủ sở hữu tài sản hợp pháp gắn liền với đất

bị thiệt hại về tài sản thì được bồi thường; tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài phải ngừng sản xuất, kinh doanh mà có thiệt hại thì được bồi thường thiệt hại

Đối với nhà ở, công trình phục vụ sinh hoạt; nhà, công trình xây dựng khác gắn liền với đất khi Nhà nước thu hồi đất phải tháo dỡ toàn bộ hoặc một phần mà phần còn lại không bảo đảm tiêu chuẩn kỹ thuật theo quy định của pháp luật thì được bồi thường bằng giá trị xây dựng mới của nhà ở, công trình có tiêu chuẩn kỹ thuật tương đương.Trường hợp phần còn lại của nhà ở, công trình vẫn bảo đảm tiêu chuẩn kỹ thuật theo quy định của pháp luật thì bồi thường theo thiệt hại thực tế Đối với công trình hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội gắn liền với đất đang sử dụng thì mức bồi thường tính bằng giá trị xây dựng mới của công trình

có tiêu chuẩn kỹ thuật tương đương theo quy định của pháp luật chuyên ngành

- Đối với cây trồng, vật nuôi

Mức bồi thường được tính bằng giá trị sản lượng của vụ thu hoạch cây hàng năm Đối với cây lâu năm, mức bồi thường được tính bằng giá trị hiện có của vườn cây Đối với cây trồng chưa thu hoạch nhưng có thể di chuyển đến địa

điểm khác thì được bồi thường chi phí di chuyển và thiệt hại thực tế do phải di chuyển, phải trồng lại Đối với cây rừng trồng bằng nguồn vốn ngân sách Nhà nước, cây rừng tự nhiên thì bồi thường theo giá trị thiệt hại thực tế của vườn cây; Đối với vật nuôi là thủy sản đã đến thời kỳ thu hoạch thì không phải bồi thường; chưa đến thời kỳ thu hoạch thì được bồi thường thiệt hại thực tế do phải thu hoạch sớm; trường hợp có thể di chuyển được thì được bồi thường chi phí di chuyển và thiệt hại do di chuyển gây ra

- Bồi thường chi phí di chuyển khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di

chuyển tài sản thì được Nhà nước bồi thường chi phí để tháo dỡ, di chuyển, lắp đặt; trường hợp phải di chuyển hệ thống máy móc, dây chuyền sản xuất còn được bồi thường đối với thiệt hại khi tháo dỡ, vận chuyển, lắp đặt

Giá đất để tính bồi thường

Giá đất để tính bồi thường là giá đất theo mục đích đang sử dụng đã được UBND tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương quy định xây dựng định kỳ 05 năm một lần và công bố công khai vào ngày 01 tháng 01 của năm đầu kỳ; trường hợp tại thời điểm có quyết định thu hồi đất mà giá này chưa phù hợp với giá chuyển nhượng QSDĐ thực tế trên thị trường trong điều kiện bình thường thì UBND tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương căn cứ vào giá đất thực tế trên thị trường

để xác định lại giá đất cho phù hợp

- Hỗ trợ tái định cư đối với trường hợp thu hồi đất ở của hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài mà phải di chuyển chỗ ở;

- Hỗ trợ khác

1.3.5.3 Chính sách tái định cư

Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì được bố trí tái định cư bằng một trong các hình thức sau:

- Bồi thường bằng nhà ở

- Bồi thường bằng giao đất ở mới

- Bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể tại thời điểm quyết định thu hồi đất Lập và thực hiện dự án tái định cư

- UBND cấp tỉnh, UBND cấp huyện có trách nhiệm tổ chức lập và thực hiện dự án tái định cư trước khi thu hồi đất

- Khu tái định cư tập trung phải xây dựng cơ sở hạ tầng đồng bộ, bảo đảm tiêu chuẩn, quy chuẩn xây dựng, phù hợp với điều kiện, phong tục, tập quán của từng vùng, miền

- Việc thu hồi đất ở chỉ được thực hiện sau khi hoàn thành xây dựng nhà ở hoặc cơ sở hạ tầng của khu tái định cư

1.3.6 Quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất của tỉnh Nam Định

Sau khi Luật Đất đai năm 2003 ra đời đến nay, Chính phủ ban hành các Nghị định về thi hành Luật Đất đai, Nghị định về BT,HT&TĐC; về khung giá các loại đất Các Bộ có liên quan ban hành các Thông tư hướng dẫn thì các tỉnh, thành phố trong cả nước thực hiện theo những quy định của pháp luật Tỉnh Nam Định, thành phố Hà Nội, tỉnh Hà Nam, Ninh Bình, Thái Bình đều thực hiện giống nhau ở quy trình thực hiện công tác GPMB và nguyên tắc BT,HT&TĐC

Cụ thể, khi thu hồi đất nông nghiệp, hầu hết đều bồi thường bằng tiền (các tỉnh liên hệ với nhau khi ban hành giá đất) Khi thu hồi đất ở phải di chuyển chỗ ở của dân thì xây dựng khu tái định cư tập trung hoặc giao đất ở mới vào các khu vực quy hoạch đất ở Đối với đất ở thu hồi một phần để mở rộng hệ thống giao thông (không phải tái định cư vì người có đất bị thu hồi không phải di chuyển chỗ ở) các tỉnh, thành phố nói chung đều gặp khó khăn, vướng mắc, chậm tiến độ GPMB do khó thống nhất về giá đất phù hợp giá thị trường

Một số văn bản của tỉnh quy định về BT,HT&TĐC khi Nhà nước thu hồi

đất như:

- Chỉ thị số 09-CT/TU ngày 22 tháng 11 năm 2007 của Tỉnh ủy Nam Định

về việc tăng cường lãnh đạo, chỉ thị công tác bồi thường, GPMB khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Nam Định;

- Quyết định số 01/2007/QĐ-UBND ngày 11 tháng 01 năm 2007 của UBND tỉnh Nam Định về việc phân cấp quản lý tổ chức thực hiện công tác bồi thường, GPMB khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Nam Định;

- Quyết định số 02/2008/QĐ-UBND ngày 07 tháng 03 năm 2008 của UBND tỉnh Nam Định ban hành đơn giá bồi thường, hỗ trợ nhà, công trình kiến trúc khi Nhà nước thu hồi đất;

- Quyết định số 15/2008/QĐ-UBND ngày 29 tháng 07 năm 2008 của UBND tỉnh Nam Định ban hành quy định về giá cây trồng, vật nuôi để bồi thường, hỗ trợ GPMB khi Nhà nước thu hồi đất;

- Quyết định số 24/2009/QĐ-UBND ngày 27 tháng 11 năm 2009 của UBND tỉnh Nam Định về việc ban hành quy định cụ thể về một số nội dung bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Nam Định;

- Quyết định số 26/2009/QĐ-UBND ngày 16 tháng 12 năm 2009 của UBND tỉnh Nam Định về việc ban hành quy định giá các loại đất trên địa bàn tỉnh Nam Định năm 2010;

- Hướng dẫn số 559/2005/HD-TC ngày 01 tháng 6 năm 2005 của Sở Tài chính về việc thực hiện BT,HT&TĐC khi Nhà nước thu hồi đất sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, phát triển KT - XH vì lợi ích quốc gia, công cộng trên địa bàn tỉnh Nam Định;

- Hướng dẫn số 429/2008/HD-TC ngày 26 tháng 3 năm 2008 của Sở Tài chính về việc lập, thẩm định và xét duyệt phương án tổng thể về BT,HT&TĐC khi Nhà nước thu hồi đất

Tính từ năm 2005 đến nay, toàn tỉnh Nam Định có 480 dự án với diện tích đất thu hồi 2.369,33 ha (trong đó: đất nông nghiệp 1.915,70 ha; đất ở 54,19 ha; đất khác còn lại 399,44 ha) với tổng số hộ bị thu hồi đất 36.912 hộ Nhiều công trình trọng điểm có ý nghĩa quyết định đến sự phát triển KT - XH như: Các khu

công nghiệp Hoà Xá, Mỹ Trung; các khu đô thị mới Hoà Vượng, Thống Nhất,

Mỹ Trung; các cụm công nghiệp Xuân Tiến, Cổ Lễ, Cát Thành, Yên Ninh, Yên

Xá, Thị trấn Lâm Các dự án xây dựng cải tạo những tuyến đường giao thông huyết mạch của tỉnh như đường cao tốc Cầu Giẽ - Ninh Bình; đường BOT Nam Định – Mỹ Lộc; Quốc lộ 21, tỉnh lộ 490 (UBND tỉnh Nam Định, 2013)

Nhìn chung, việc xây dựng phương án BT,HT&TĐC đã tuân thủ quy định của pháp luật, vận dụng cụ thể, linh hoạt vào điều kiện của từng địa phương trong từng thời điểm; đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người bị thu hồi đất; góp phần ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hồi trên bàn tỉnh Thực hiện quy định của Luật Đất đai là khu TĐC phải có điều kiện cơ sở hạ tầng bằng hoặc tốt hơn vị trí thu hồi đất, UBND tỉnh đã chỉ đạo các cấp, các ngành đầu tư xây dựng các khu TĐC tập trung của thành phố Nam Định đảm bảo yêu cầu về hạ tầng của các khu đô thị mới; các công trình hạ tầng về đường điện, văn hoá, xã hội, thể dục thể thao, được xây dựng đồng bộ Tại thành phố Nam Định đã và đang xây dựng 6 khu TĐC tập trung với diện tích 50,4 ha Đối với khu vực nông thôn, do phong tục, tập quán của nhân dân chưa thích ứng với các khu TĐC tập trung và do số hộ có đủ điều kiện và nhu cầu TĐC tập trung tại từng xã, thị trấn thấp nên đến nay toàn tỉnh mới xây dựng 5 khu TĐC tập trung tại xã Nghĩa An, Yên Hồng, Yên Chính, Yên Nghĩa, Mỹ Hưng, còn lại chủ yếu là bố trí TĐC phân tán, đồng thời hỗ trợ kinh phí để hộ được TĐC đầu tư cơ sở hạ tầng đảm bảo nơi

ở TĐC có điều kiện hạ tầng tốt hơn vị trí đất bị thu hồi

Các hộ được bố trí TĐC đầu có đủ điều kiện nhanh chóng ổn định nơi ở mới, ổn định đời sống, sản xuất Công tác GPMB 5 năm qua đã đáp ứng nhu cầu

sử dựng đất cho các công trình hạ tầng Những công trình kết cầu hạ tầng được xây dựng và đưa vào sử dựng đã thúc đẩy phát triển KT - XH của tỉnh, góp phần làm thay đổi diện mạo đô thị và nông thôn Nam Định

Tuy nhiên, tiến độ lập và thực hiện phương án bồi thường, GPMB ở một số công trình vẫn bị kéo dài, nhất là khi thực hiện bồi thường, hỗ trợ theo Nghị định 197/2004/NĐ-CP, Nghị định 84/2007/NĐ-CP chuyển tiếp sang thực hiện sau khi Nghị định 69/2009/NĐ-CP có hiệu lực gây khó khăn cho nhà đầu tư, ảnh hưởng

không nhỏ đến môi trường đầu tư (như dự án KCN Bảo Minh, dự án Văn hóa Trần, dự án Cao tốc Cầu Giẽ - Ninh Bình) Hồi đồng BT,HT&TĐC ở nhiều dự án thực hiện một số thủ tục chưa kịp thời, trình tự chưa chặt chẽ, chưa đúng quy hoạch; tuy không làm ảnh hưởng đến quyền lợi của người bị thu hồi đất nhưng một số đối tượng thiếu tinh thần xây dựng, lợi dụng để gây khó khăn cho công tác GPMB Thắc mắc, khiếu kiện của người dân liên quan đến GPMB tuy đã được giải quyết nhưng hiệu quả chưa cao, một số vụ việc còn kéo dài, đùn đẩy, né tránh, gây bức xúc đối với một bộ phận người bị thu hồi đất

Việc bố trí các khu TĐC mới chỉ được thực hiện tại thành phố Nam Định, còn đối với khu vực nông thôn chưa được chú trọng và thường chỉ được thực hiện theo hình thức giao đất cho nhân dân một lô đất TĐC đủ tự làm nhà ở Chính sách

hỗ trợ ổn định đời sống, việc làm đã được thực hiện nhưng chủ yếu hỗ trợ bằng tiền; vấn đề hỗ trợ đối với hộ nghèo, vấn đề lao động, đời sống, việc làm và thu nhập của người dân sau khi bị thu hồi đất chưa được quan tâm đúng mức

Chương 2 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.2.1 Đối tượng nghiên cứu

- Chính sách, pháp luật đất đai về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Đối tượng nghiên cứu: các hộ gia đình, cá nhân có đất bị thu hồi trên địa bàn để thực hiện dự án cải tạo nâng cấp đường Vàng, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định Tổng diện tích đất bị thu hồi là 98.173,30 m2

2.2.2 Phạm vi nghiên cứu

- Đề tài tiến hành trong khu vực dự án thuộc địa giới hành chính của các

xã, thị trấn: Nam Giang, Nam Hùng, Nam Hoa và Nam Hồng của huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định

- Thời gian thực hiện dự án: từ tháng 4/2010 đến tháng 10/2013

2.2 Nội dung nghiên cứu

2.2.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Nam Trực

- Điều kiện tự nhiên: vị trí địa lý, địa hình, khí hậu, thủy văn, nguồn tài nguyên thiên nhiên, thực trạng môi trường;

- Điều kiện kinh tế - xã hội: thực trạng phát triển kinh tế - xã hội; thực trạng phát triển các ngành; tình hình dân số, lao động, việc làm; vấn đề an ninh chính, trị; các tổ chức xã hội;

- Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội

2.2.2 Tình hình quản lý và sử dụng đất đai của huyện Nam Trực

- Tình hình quản lý đất đai của huyện Nam Trực

- Hiện trạng sử dụng đất của huyện Nam Trực năm 2014

- Phân tích, đánh giá biến động đất đai giai đoạn 2005 - 2014

2.2.3 Đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất dự án xây dựng đường Vàng

- Giới thiệu về dự án xây dựng đường Vàng, huyện Nam Trực;

- Thực trạng công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu

hồi đất trên địa bàn huyện;

- Công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất dự

án xây dựng đường Vàng, huyện Nam Trực:

+ Công tác bồi thường khi thu hồi đất của dự án;

+ Công tác hỗ trợ khi thu hồi đất của dự án;

+ Công tác tái định cư khi thu hồi đất của dự án;

- Đánh giá ảnh hưởng của chính sách bồi thường hỗ trợ đối với người dân

bị thu hồi đất;

- Nhận xét chung về công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của dự án

2.2.4 Đề xuất một số giải pháp nhằm thực hiện tốt công tác bồi thường, hỗ trợ

và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp

Thu thập các tài liệu, số liệu bản đồ, báo cáo chuyên ngành, kết quả thống

kê, kiểm kê,… từ các cơ quan Nhà nước, các sở, các phòng ban trong huyện (Ban Giải phóng mặt bằng, phòng TN&MT, Trung tâm phát triển quỹ đất của huyện Nam Trực), để làm cơ sở cho việc nghiên cứu đề tài

2.3.2 Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp

Nguồn số liệu sơ cấp được thu thập bằng phương pháp điều tra, phỏng vấn trực tiếp từ các hộ bị thu hồi đất để xây dựng dự án đường Vàng về tình hình thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư thông qua bộ câu hỏi soạn sẵn và điều tra bổ sung ngoài thực địa

Điều tra theo nguyên tắc chọn mẫu ngẫu nhiên 160 hộ từ 1261 hộ gia đình, cá nhân bị thu hồi đất Dự án xây dựng đường Vàng được thực hiên trên địa bàn 04 xã/thị trấn bao gồm: thi trấn Nam Giang, Nam Hùng, Nam Hoa, Nam Hồng Số lượng phiếu điều tra là 40 phiếu điều tra đối với mỗi xã/thị trấn

Tiêu chí đánh giá việc thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư bao gồm:

a/ Thông tin chung của hộ gia đình, cá nhân có đất bị thu hồi: Nhân khẩu,