Một số vấn đề pháp lý về hợp đồng bảo hiểm theo luật kinh doanh bảo hiểm

Đại học Quốc gia Hà Nội Khoa Luật Hoàng Trọng Huy Một số vấn đề pháp lý về hợp đồng bảo hiểm theo luật kinh doanh bảo hiểm Hà Nội, 2002 PHẦN MỞ ĐẦU 1/ Tính cấp thiết của đề tài : B

Đại học Quốc gia Hà Nội

Khoa Luật

Hoàng Trọng Huy

Một số vấn đề pháp lý về hợp đồng bảo hiểm theo luật kinh doanh bảo hiểm

Hà Nội, 2002

PHẦN MỞ ĐẦU

1/ Tính cấp thiết của đề tài :

Bảo hiểm là hệ thống các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình hình thành

và sử dụng quỹ bảo hiểm cho mục đích bù đắp tổn thất do các rủi ro gây ra, đảm bảo cho quá trình tái sản xuất được thường xuyên và liên tục

Trong hệ thống tài chính quốc gia, bảo hiểm đóng vai trò của một trung gian

tài chính, góp phần tập trung và tích tụ vốn, thúc đẩy tái sản xuất mở rộng, nâng cao ý thức đề phòng hạn chế tổn thất của mọi thành viên trong xã hội, giúp các thành phần kinh

tế tham gia vào các lĩnh vực mới, rủi ro cao

Trong đời sống xã hội, hoạt động bảo hiểm trước hết nhằm khắc phục những hậu quả của rủi ro Hậu quả của rủi ro có nhiều dạng nhưng nhìn chung đều có liên quan đến khía cạnh tài chính, phát sinh các khoản chi phí, chi tiêu bất thường Hoạt động bảo hiểm là hoạt động cung cấp các dịch vụ đặc biệt đáp ứng các đảm bảo về tài chính trước các rủi ro thông qua việc bồi thường, trả bảo hiểm nhưng mặt khác hoạt động bảo hiểm

về một khía cạnh khác còn có trách nhiệm nghiên cứu rủi ro, thống kê tai nạn, xác định nguyên nhân, tần suất và đề ra các biện pháp nhằm kiểm soát, ngăn ngừa hoặc hạn chế rủi

ro

Hoạt động kinh doanh bảo hiểm đã hình thành và phát triển tại các quốc gia cách đây hàng ngàn năm, xuất phát từ nhiều nguồn gốc khác nhau nhưng tập trung nhất là các rủi ro thương mại bằng đường biển và rủi ro hoả hoạn Ngày nay hoạt động bảo hiểm không ngừng phát triển, trở thành ngành dịch vụ đóng vai trò quan trọng trong nền kinh

tế của nhiều quốc gia trên thế giới với nhiều loại hình đa dạng , phong phú thâm nhập vào mọi lĩnh vực của cuộc sống và trở thành một nhu cầu không thể thiếu được của con người

Ở Việt Nam, hoạt động bảo hiểm ra đời muộn hơn nhiều so với các nước trên thế giới Thời Pháp thuộc đã có một số hoạt động bảo hiểm nhưng chỉ phục vụ cho các thương nhân Pháp và người nhà của binh lính Pháp Trước năm 1975, hoạt động kinh doanh bảo hiểm tại miền Nam khá phát triển, có khoảng 50 công ty và chi nhánh bảo hiểm trong nước và nước ngoài hoạt động với nhiều nghiệp vụ bảo hiểm Do đặc điểm của cơ chế kinh tế nên ở miền Bắc, Bảo Việt là công ty bảo hiểm nhà nước duy nhất đại diện cho ngành bảo hiểm Việt Nam, được thành lập theo Quyết định 179/CP của Hội đồng Chính phủ ngày 17.12.1964 Khi được thành lập, Bảo Việt chỉ hoạt động trong lĩnh vực phi nhân thọ, chủ yếu là bảo hiểm hàng hoá xuất nhập khẩu, bảo hiểm thân tàu sau

đó mới đến các nghiệp vụ bảo hiểm tai nạn lao động (1987), xe cơ giới (1988) , học sinh (1991),

Nghị định 100/CP ngày 18.12.1993 của Chính phủ quy định về hoạt động kinh doanh bảo hiểm là mốc lịch sử cho phép xã hội hoá hoạt động bảo hiểm theo hình thức kinh doanh vì mục đích lợi nhuận và phá vỡ thế độc quyền của Bảo Việt Ngay sau khi Nghị Định 100/CP được ban hành, các tổ chức bảo hiểm thuộc nhiều thành phần kinh tế lần lượt ra đời tạo nên một thị trường sôi động Các sản phẩm bảo hiểm được nghiên cứu

mở rộng về phạm vi, đối tượng bảo hiểm, các sản phẩm bảo hiểm mới được đưa vào áp dụng, các điều khoản , quy tắc bảo hiểm dần được hoàn thiện và phổ biến rộng rãi Hiện nay đã có gần 20 công ty bảo hiểm và tái bảo hiểm được thành lập tại Việt Nam, trên 30 công ty bảo hiểm và tái bảo hiểm nước ngoài đặt văn phòng tại Việt Nam Trong tiến trình hội nhập và phát triển kinh tế -xã hội, dự đoán trong thời gian tới, số lượng doanh nghiệp bảo hiểm, tái bảo hiểm, môi giới bảo hiểm thành lập hoặc đăng ký hoạt động tại Việt nam sẽ còn tăng cao

Trên cơ sở đúc kết những kinh nghiệm trong lịch sử hoạt động, phát triển của ngành bảo hiểm Việt Nam và tham khảo kinh nghiệm lập pháp của các nước, Nhà nước

ta bước đầu đã xây dựng cơ sở pháp lý tạo điều kiện cho thị trường bảo hiểm phát triển đúng hướng, vừa đảm bảo sự kiểm tra giám sát của Nhà nước đối với hoạt động bảo hiểm, vừa đảm bảo lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp bảo hiểm và người tham gia bảo hiểm Tuy nhiên, pháp luật về bảo hiểm đều là các văn bản pháp luật đơn hành ở dưới dạng các Quyết định, Thông tư nên thiếu tính hệ thống và có giá trị pháp lý chưa cao

Chính sự cần thiết phải tạo ra một hành lang pháp lý vững mạnh và phù hợp với hoạt động ngày càng phát triển của ngành kinh doanh bảo hiểm , thúc đẩy nhu cầu xã hội hóa các quan hệ bảo hiểm, Nhà nước đã ban hành Luật kinh doanh bảo hiểm ngày 22.12.2000, có hiệu lực từ ngày 01.4.2001

Sự ra đời của Luật kinh doanh bảo hiểm là một bước ngoặc lớn trong quá trình

tồn tại và phát triển của ngành bảo hiểm Việt nam “ Để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp

của tổ chức , cá nhân tham gia bảo hiểm ; đẩy mạnh hoạt động kinh doanh bảo hiểm ;

góp phần thúc đẩy và duy trì sự phát triển bền vững của nền kinh tế - xã hội , ổn định đời sống nhân dân ; tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh doanh bảo hiểm “ (Lời nói đầu của Luật kinh doanh bảo hiểm )

Luật kinh doanh bảo hiểm yêu cầu phải rà soát lại hệ thống các văn bản pháp luật chuyên ngành đang tồn tại đồng thời đòi hỏi sự hướng dẫn và quy định chi tiết của những văn bản dưới luật Rãi rác trong các văn bản chuyên ngành bảo hiểm trước đây tồn tại các quy định trái với quy định tại Luật kinh doanh bảo hiểm; ngược lại có những quy định tại Luật kinh doanh bảo hiểm còn mang tính khái quát cao rất khó áp dụng trong thực tế nếu không có văn bản hướng dẫn cụ thể

Công cụ chủ yếu và quan trọng nhất để thực hiện hoạt động kinh doanh bảo hiểm là hợp đồng bảo hiểm Có thể nói rằng , hiện nay , trong tất cả các dạng hợp đồng

về các lĩnh vực kinh tế - dân sự, hợp đồng bảo hiểm có một số lượng khổng lồ vì nó được triển khai hầu khắp và đi đến từng cá nhân và ở tất cả mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế

xã hội với nhiều sản phẩm bảo hiểm đa dạng Mỗi quốc gia, mỗi hiệp hội bảo hiểm, mỗi công ty bảo hiểm xây dựng cho mình những nguyên tắc, quy tắc, điều khoản bảo hiểm riêng và đặc biệt là các mẫu hợp đồng bảo hiểm, mẫu đơn bảo hiểm , giấy chứng nhận bảo hiểm riêng Chính sự cần thiết phải điều chỉnh các quan hệ rất phức tạp và đa dạng của hợp đồng bảo hiểm, công cụ chủ yếu của hoạt động kinh doanh bảo hiểm, Luật kinh doanh bảo hiểm đã dành trọn Chương II với 4 Mục và 45 Điều để quy định nội dung và những vấn đề pháp lý về hợp đồng bảo hiểm

Một đặc điểm quan trọng trong hoạt động kinh doanh bảo hiểm tại Việt Nam

là các sản phẩm bảo hiểm thường là sự sao chép của sản phẩm bảo hiểm nước ngoài Các chuyên viên bảo hiểm được cử đi tập huấn nghiệp vụ tại các công ty bảo hiểm lớn trên thế giới có quan hệ tái bảo hiểm hoặc liên doanh với doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam, cùng với sự điều chỉnh không kịp thời của pháp luật nên các doanh nghiệp bảo hiểm đã

có một thói quen áp dụng tập quán bảo hiểm nước ngoài và điều đó đã trở thành một thông lệ Khi Luật kinh doanh bảo hiểm ra đời, các doanh nghiệp bảo hiểm và nhất là tại các chi nhánh, văn phòng đại diện trực thuộc doanh nghiệp bảo hiểm chưa quan tâm đúng

mức đến việc nghiên cứu áp dụng dẫn đến nhiều sai sót trong quan hệ hợp đồng bảo hiểm nói riêng và trong hoạt động kinh doanh bảo hiểm Chính vì vậy, nghiên cứu những vấn

đề lý luận và những quy định của Luật kinh doanh bảo hiểm nói chung và hợp đồng bảo hiểm trên cơ sở đối chiếu với thực tiễn áp dụng và ngược lại sẽ giúp hiểu sâu hơn đồng thời phát hiện những điểm chưa hợp lý trong Luật kinh doanh bảo hiểm để kiến nghị hoàn thiện pháp luật

2/ Phạm vi nghiên cứu của đề tài :

Một đặc điểm của hoạt động bảo hiểm trong xu thế toàn cầu hoá và hội nhập hiện nay là tính thống nhất tương đối đã được xác lập đối với kỹ thuật bảo hiểm trên thế giới Hoạt động bảo hiểm luôn gắn liền với hoạt động tái bảo hiểm và một số lĩnh vực hoạt động bảo hiểm luôn mang tính đa quốc gia như bảo hiểm hàng không , bảo hiểm hàng hải do đó, các tập đoàn bảo hiểm lớn đều có phạm vi hoạt động phủ khắp thế giới

và các công ty bảo hiểm có mối quan hệ chặt chẽ với nhau về lĩnh vực hợp tác kinh doanh lẫn kỹ thuật nghiệp vụ

Sự hình thành và phát triển của ngành bảo hiểm tại Việt Nam xuất phát từ những yêu cầu của hoạt động kinh tế trong từng giai đoạn lịch sử nhất định Cùng với sự đổi mới cơ chế kinh tế, hoạt động bảo hiểm đã mở rộng sang nhiều lĩnh vực Các sản phẩm bảo hiểm hầu hết được thiết kế dựa trên những sản phẩm đã tồn tại và ổn định từ rất lâu trên thế giới được hoàn thiện bởi các hiệp hội bảo hiểm lớn Trong rất nhiều tài liệu, lý thuyết liên quan đến hoạt động bảo hiểm, có thể chọn ra những tài liệu quan trọng, phù hợp với tình hình và xu hướng hoàn thiện, phát triển của nền kinh tế - xã hội Việt nam nói chung và pháp luật về kinh doanh bảo hiểm nói riêng Những tài liệu của liên đoàn các công ty bảo hiểm Pháp đã phối hợp với trường Đại học tài chính kế toán xây dựng làm tài liệu giảng dạy trong các lớp Assur, các tài liệu về bảo hiểm của Học viện bảo hiểm hoàng gia Anh, đại diện cho trường phái pháp luật Anh - Mỹ là những tài liệu quan trọng được tập trung tham khảo để chọn ra những điểm phù hợp Nhưng quan trọng nhất vẫn là thực tiễn đang áp dụng tại Việt Nam, các quy tắc, điều khoản bảo hiểm,

các mẫu hợp đồng bảo hiểm đang được các doanh nghiệp bảo hiểm sử dụng là những tài liệu rất phong phú và kết tinh của một quá trình thực tiễn của nhiều trường phái lý luận Các giáo trình về bảo hiểm của các trường Đại học hiện nay cũng được viết dựa trên cơ

sở các tài liệu nước ngoài kết hợp với việc nghiên cứu đặc điểm và xu hướng phát triển của hệ thống pháp luật Việt Nam nói chung và chuyên nghành bảo hiểm nói riêng

Luật kinh doanh bảo hiểm là một kết quả của một quá trình nghiên cứu lâu dài của các nhà nghiên cứu pháp lý, các chuyên gia bảo hiểm qua rất nhiều lần trình dự thảo,

do đó tập trung nghiên cứu Luật kinh doanh bảo hiểm trong mối quan hệ với các ngành luật khác liên quan là việc làm cần thiết

3/ Đối tượng nghiên cứu :

Hợp đồng bảo hiểm là công cụ chủ yếu thực hiện hoạt động kinh doanh bảo

hiểm Trước đây, trong Nghị định số 100/CP ngày 18.12.1993 đã gộp chung hoạt động

kinh doanh bảo hiểm bao gồm cả hoạt động kinh doanh tái bảo hiểm và hoạt động trung gian bảo hiểm (Điều1) dẫn đến quan niệm cho rằng hợp đồng kinh doanh bảo hiểm bao

gồm hợp đồng bảo hiểm gốc, hợp đồng tái bảo hiểm, hợp đồng đại lý bảo hiểm, hợp đồng môi giới bảo hiểm

Luật kinh doanh bảo hiểm đã tách hoạt động tái bảo hiểm và trung gian bảo hiểm ra khỏi hoạt động kinh doanh bảo hiểm, vì vậy hợp đồng bảo hiểm đứng độc lập và trở thành một chế định quan trọng nhất trong Luật kinh doanh bảo hiểm

Chính vì lẽ đó, luận văn chỉ tập trung vào nghiên cứu chế định hợp đồng bảo hiểm với đúng nghĩa của nó là hợp đồng bảo hiểm gốc Không nghiên cứu hợp đồng tái bảo hiểm hoặc hợp đồng đại lý bảo hiểm, hợp đồng môi giới bảo hiểm

4/ Phương pháp nghiên cứu :

Với mục đích nghiên cứu những điểm mới của Luật kinh doanh bảo hiểm, làm

rõ những vấn đề lý luận trong những quy định của Luật kinh doanh bảo hiểm trên cơ sở đối chiếu với thực tiễn đang áp dụng để tìm ra những giải pháp nhằm bổ sung và hoàn

thiện quá trình điều chỉnh của pháp luật kinh doanh bảo hiểm, các phương pháp nghiên cứu được áp dụng trong đề tài này là :

- Phương pháp kết hợp lý luận với thực tiễn: Do thực tiễn sinh động của hoạt động bảo hiểm hiện nay tại Việt Nam, nhiều sản phẩm bảo hiểm đang được triển khai là kết quả của những quá trình lý luận đã được chứng minh và chọn lọc Luật kinh doanh bảo hiểm ra đời trên cơ sở nhu cầu bức thiết cần phải điều chỉnh và quản lý các quan hệ bảo hiểm đang tồn tại Do đó, lấy thực tiễn phong phú , đa dạng để chứng minh cho lý luận và ngược lại là phương pháp nghiên cứu xuyên suốt của luận văn

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm: Với số lượng khổng lồ của hợp đồng bảo hiểm, các doanh nghiệp bảo hiểm đã đúc kết rất nhiều kinh nghiệm trong quan hệ hợp đồng bảo hiểm Thông qua tìm hiểu những mẫu hợp đồng bảo hiểm đang áp dụng và kết quả giải quyết các tranh chấp hợp đồng bảo hiểm để tìm ra những điểm cần làm rõ và điều chỉnh

- Phương pháp phân tích, tổng hợp, khái quát: Để nắm vững cơ sở lý luận của Luật kinh doanh bảo hiểm và đặc biệt là chế định hợp đồng bảo hiểm, luận văn đã phân tích từng đặc điểm của quan hệ hợp đồng bảo hiểm, những điều khoản của hợp đồng theo từng loại hình nghiệp vụ bảo hiểm để khái quát thành những nguyên tắc chung trong quá trình thiết lập, thực hiện và chấm dứt hợp đồng, các nguyên tắc bồi thường, trả tiền bảo hiểm, nguyên tắc xử lý vi phạm hợp đồng

- Phương pháp so sánh, đối chiếu: Để làm rõ hơn những quy định của Luật kinh doanh bảo hiểm về hợp đồng bảo hiểm, luận văn áp dụng phương pháp so sánh và đối chiếu các dạng hợp đồng theo những nhóm đối tượng bảo hiểm, so sánh với sự điều chỉnh của pháp luật các nước và trong thực tế để tìm ra giải pháp tối ưu

5 Tình hình nghiên cứu :

Luật kinh doanh bảo hiểm vừa mới được áp dụng chưa đầy một năm, các

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] David Blain, Bảo hiểm : nguyên tắc và thực hành , Học viện bảo hiểm hoàng gia Anh

, Nhà xuất bản tài chính , 1998

[2] Dương Hữu Hạnh , Nghiệp vụ vận tải và bảo hiểm trong ngoại thương ,Nhà xuất bản

tài chính , 1999

[3] Trần thiện đạo , Kỹ thuật bảo hiểm , Liên đoàn các Công ty bảo hiểm Pháp -Trường

đại học tài chính kế toán Hà Nội, 1997

[4] Triệu Hồng Cẩm , Vận tải và bảo hiểm trong ngoại thương , Nhà xuất bản thống kê

thành phố Hồ chí Minh , 1999

[5]Bảo hiểm, Trường Đại học tài chính-kế toán Hà nội,Nhà xuất bản tài chính, 1999 [6] Bộ luật dân sự Việt Nam và các văn bản hướng dẫn thi hành , Nhà xuất bản TP Hồ

Chí Minh , 1997

[7] Bộ luật hàng hải Việt Nam , Nhà xuất bản pháp lý Hà nội , 1990

[8] Các văn bản pháp luật về bảo hiểm , Nhà xuất bản chính trị quốc gia , 1996

[9] Luật kinh doanh bảo hiểm ,Nhà xuất bản chính trị quốc gia , 2001

[10] Lý thuyết bảo hiểm , Trường đại học kinh tế , Nhà xuất bản tài chính , 1999

[11] Luật tài chính - ngân hàng , Trường đại học tài chính kế toán Hà Nội , Nhà xuất bản

tài chính , 1998

[ 12] Tạp chí thông tin thị trường bảo hiểm - tái bảo hiểm , Công ty tái bảo hiểm quốc gia Việt Nam , số 4 , 11/2000

[13 ] Tạp chí thông tin thị trường bảo hiểm - tái bảo hiểm , Công ty tái bảo hiểm quốc gia Việt Nam , số 1 , 1/2001

[14 ] Tạp chí thông tin thị trường bảo hiểm - tái bảo hiểm , Công ty tái bảo hiểm quốc gia Việt Nam , số 2 , 4/2001

[ 15] Tạp chí thông tin thị trường bảo hiểm - tái bảo hiểm , Công ty tái bảo hiểm quốc gia Việt Nam , số 1 , 01/2002

[16] Pháp lệnh hợp đồng kinh tế ngày 29.9.1989

[17] Nghị định 100/CP ngày 18.12.1993

[18 ] Nghị định 115 /1997/NĐ-CP ngày 17.12.1997

[19] Nghị định 42/2001/NĐ-CP ngày 28.8.2001

[20] Quy tắc bảo hiểm vật chất , TNDS , tai nạn thuyền viên tàu cá (Ban hành kèm theo quyết định số 179/TC-BH ngày 08.7.1986 của Bộ trưởng Bộ Tài chính )

[21] Quy tắc bảo hiểm vật nuôi (Ban hành kèm theo quyết định số 325/TC-BH ngày 27.10.1987 của Bộ trưởng Bộ Tài chính )

[22] Quy tắc bảo hiểm tai nạn lao động (Ban hành kèm theo quyết định số 383/TC-BH ngày 24.12.1987 của Bộ trưởng Bộ Tài chính )

[23] Quy tắc bảo hiểm TNDS chủ xe cơ giới (Ban hành kèm theo quyết định số

66/TC-BH ngày 30.3.1988 của Bộ trưởng Bộ Tài chính )

[24] Quy tắc bảo hiểm người nước ngoài du lịch tại Việt nam (Ban hành kèm theo quyết định số 65/TC-BH ngày 07.4.1989 của Bộ trưởng Bộ Tài chính )

[25] Quy tắc bảo hiểm tai nạn hành khách đi lại trong nước (Ban hành kèm theo quyết định số 176/TC-BH ngày 27.10.1989 của Bộ trưởng Bộ Tài chính )

[26] Quy tắc bảo hiểm hoả hoạn (Ban hành kèm theo quyết định số06/TC-BH ngày 17.01.1990 của Bộ trưởng Bộ Tài chính )

[27] Quy tắc bảo hiểm hàng hoá vận chuyển bằng đường biển (Ban hành kèm theo quyết định số 305/TC-BH ngày 09.8.1990 của Bộ trưởng Bộ Tài chính )

[28] Quy tắc bảo hiểm tai nạn thân thể học sinh 24 giờ ngày đêm (Ban hành kèm theo quyết định số 256/TC-BH ngày 22.7.1991 của Bộ trưởng Bộ Tài chính )

[29] Quy tắc bảo hiểm tai nạn con người (Ban hành kèm theo quyết định số 391/TC-BH ngày 20.9.1991 của Bộ trưởng Bộ Tài chính )

[30] Quy tắc và biểu phí bảo hiểm xe cơ giới (Ban hành kèm theo quyết định số

504/TC-BH ngày 20.11.1991 của Bộ trưởng Bộ Tài chính )

[31] Quy tắc bảo hiểm hàng hoá vận chuyển trong lãnh thổ Việt nam (Ban hành kèm theo quyết định số 09/TC-BH ngày 09.01.1992 của Bộ trưởng Bộ Tài chính )

[32] Các mẫu Đơn bảo hiểm ; Giấy chứng nhận bảo hiểm và hợp đồng bảo hiểm của các doanh nghiệp bảo hiểm : Bảo Việt , PJICO

-