Tác phẩm Hàn Phi Tử là một tác phẩm độc đáo, về mặt chính trị và là công trình quan trọng nhất của chính trị học Trung Hoa là một trong những tác phẩm đầu tiên của chính trị học thế giới. Về tư tưởng nó xác lập trường phái Pháp Gia, một trong bốn trường phái lớn nhất của Trung Quốc (Nho, Mặc, Lão, Phóng). Nó là một trong những công trình cực kỳ hấp dẫn, trình bày khách quan. Trong công trình viết cách đây 2300 năm nhưng ai cũng giật mình về tính thời sự của nó, ta có cảm tưởng rằng tác giả là người hiện nay, nói bằng ngôn ngữ và cách lý luận hôm nay về cách quan hệ giữa người với người, không chỉ ở Trung Hoa mà cả thế giới, trong đó có Việt Nam
Trang 1Tác phẩm Hàn Phi Tử là một tác phẩm độc đáo, về mặt chính trị và
là công trình quan trọng nhất của chính trị học Trung Hoa là một trongnhững tác phẩm đầu tiên của chính trị học thế giới Về tư tưởng nó xác lậptrường phái Pháp Gia, một trong bốn trường phái lớn nhất của Trung Quốc(Nho, Mặc, Lão, Phóng) Nó là một trong những công trình cực kỳ hấp dẫn,trình bày khách quan Trong công trình viết cách đây 2300 năm nhưng aicũng giật mình về tính thời sự của nó, ta có cảm tưởng rằng tác giả làngười hiện nay, nói bằng ngôn ngữ và cách lý luận hôm nay về cách quan
hệ giữa người với người, không chỉ ở Trung Hoa mà cả thế giới, trong đó
có Việt Nam Đó là một con người có đầu óc lỗi lạc nhất của Trung Hoa vàcủa xã hội loài người Ngày nay chúng ta nghiên cứu tư tưởng Hàn Phi vẫnthấy những tác nhân hợp lý của nó, vẫn đầy tính thực tiễn trong đời sống xãhội, trong ứng xử giữa người với người, trong quản lý và thuật trị nước Tưtưởng của ông tồn tại lâu như vậy đó là vì nó có tính giáo dục sâu sắc, dạyđời, dạy người sống tốt đời đẹp đạo, có lý có tình, trên cơ sở vận dụng mộtcách linh hoạt vào thực tiễn cuộc sống Lời văn ông dùng ít có tính chất báchọc, dân sẽ xem nó trường tồn mãi với thời gian
II HÀN PHI TƯ TƯỞNG PHÁP TRỊ TRONG XÃ HỘI TRUNG QUỐC THỜI CỔ ĐẠI
1.Sự hình thành tư tưởng pháp trị của pháp gia.
Vào thời Xuân Thu,Trung Quốc chia ra hàng trăm tiểu nhỏ Quan
hệ giữa quý tộc và nhân dân lao động là trực tiếp xã hội chia ra đẳng cấp,tôn ty rõ ràng Sự cai trị dựa trên thứ bậc Luật pháp chỉ áp dụng cho dânthường còn đối với đại phu trở lên nếu có phạm sai lầm chỉ khiển trách màkhông trừng phạt Việc nắm lấy hình phạt và vận dụng nó là quyền của quýtộc, dân chỉ biết vâng theo Cái đó gọi là sự cai trị theo nhân –nhân trị Nhưng nó tất yếu dẫn tới sự hủ bại của tầng lớp thống trị, dân oán và nướcmất Trước tình hình ấy xuất hiện yêu cầu nước giàu dân mạnh để thôn tính
Trang 2các nước khác, làm bá vương Muốn nước giàu binh mạnh thì phải đề caopháp luật, đề cao kẻ chiến đấu và sản xuất, hạ thấp địa vị quý tộc, khôngchấp nhận một lớp người sử dụng pháp luật mà không bị pháp luật chi phối
và một lớp người là đối tượng của lớp người mà chẳng được quyền lợipháp luật cấp cho Quản Trọng là người đầu tiên làm cho nước Tề TCN sáuthế kỷ trở thành bá, khẳng định “ Pháp (luật) là cái quy tắc của thiên hạ
…lấy pháp (luật) mà giết trị tội thì dân chịu chết mà không oán, lấy pháp(luật ) mà định công lao thì dân được thưởng mà không cho là ân đức”…Cho nên quan lại sai , khiến dân mà có pháp (luật) chống nhau với quanlại Người dưới lấy Pháp (luật) phục vụ người trên, cho nên bọn dối trákhông thể lừa chủ, bọn ghen gét không thể có cái hung kẻ ác, bọn xu nịnhkhông thể khoe cái khéo, ngoài ngàn dặm không dám làm điều trái” ( Quản
Tử, quyển 21)
Như vậy, Quản Trọng là người mở đầu phái Pháp gia Bên cạnhnhững cải cách về ruộng đất, sắp xếp lại khu vực hành chính, Quản Trọngcòn đưa ra lời khuyên đầy tinh thần pháp trị đối với vua của mình là TềHoàn Công
Tề Hoàn Công hỏi Quản Trọng: “Chức quan thì ít mà người đòi làmthì nhiều Quả nhân lo việc đó Quản Trọng nói: “Bệ hạ chớ nghe lời xin xỏcủa những ngưòi xung quanh Căn cứ vào tài năng mà cấp bổng lộc, căn cứvào công mà cho làm quan Bệ hạ có gì phải lo?”
Tề Hoàn Công hỏi: “Trị nước thì điều gì đáng lo nhất?” QuảnTrọng đáp: Chắc Bệ hạ đã thấy việc dựng nhà thờ rồi chứ? Người ta trồngcây rồi trát đất lên, lũ chuột khoét lỗ vào đấy, đào hang ẩn ở trong, nếungười ta hun khói thì sợ cháy mất gỗ, nếu người ta tưới nước thì sợ đất nó
rã ra Vì vậy không bắt được lũ chuột nhà thờ xã Nay những người xungquanh bệ hạ, khi đi ra thì dựa vào thế mạnh mà thu lợi của dân, khi vào bècánh với nhau để che đậy cái xấu không cho vua mình thấy Bên trong thìrình xem tình ý nhà vua để nói với ngoài, cho nên ở bên ngoài và bên trong
họ đều được trọng Các bầy tôi và trăm viên quan lại đều dựa vào họ Quan
Trang 3lại không giết họ đi thì họ sẽ làm pháp luật rối loạn, nhưng giết họ thì nhàvua không yên, nên che trở và giữ họ lại Họ cũng là lũ chuột nhà thờ xãcủa nước đấy
Đến thời Chiến Quốc,Thương Ưởng ở nước Tần triều đại Tần HiếuCông đề cao pháp luật Luật pháp có từ trước đó nhưng chỉ có tầng lớpquan lại biết đến nhưng đến thời Thương Ưởng thì nhà nước cho công bốrộng rãi và công khai cho mọi người biết trên thân của đỉnh đồng Pháp luật
là mệnh lệnh ban bố rõ ràng ở nơi cửa công, hình phạt chắc chắn đối vớilòng dân, thưởng cho những kẻ cẩn thận giữ pháp luật, phạt những kẻ làmtrái lệnh - Ông đã đặt ra quy chế tố cáo lẫn nhau để xét thực sự, cho các nhàkết thành từng nhóm năm nhà, mười nhà cùng nhau chịu tội, thưởng hậu
mà chắc chắn, hình phạt nặng mà dứt khoát Sử Ký Tư Mã Thiên chép: “Ưởng sai chia dân thành từng nhóm, năm hộ, mười hộ, phải củ soát nhau vì
bị ràng buộc vào nhau Ai không tố cáo kẻ gian thì bị chém ngang lưng; ai
tố cáo kẻ gian thì cũng được thưởng ngang với chém đầu quân địch ; ngườiche giấu quân gian bị phạt ngang với người đầu hàng quân địch Gia đình
có hai người con trai trở nên mà không chia của ở riêng thì bắt đánh thuếgấp đôi Ai có quân công thì cứ theo thứ bậc mà được thưởng, ai đánh nhau
về việc riêng thì đều bị hình phạt lớn hay nhỏ, tuỳ theo nặng hay nhẹ màtrị Ai ra sức vào nghề nghiệp gốc, cày cấy, dệt vải, cung cấp nhiều lúa thìđược tha khỏi sưu dịch; trái lại, ai theo cái lợi trên ngọn (ý nói buôn bán )cùng những người lười và nghèo thì đều bắt cùng với vợ con làm nô; ngườitôn thất mà không quân côngthì không được ghi vào sổ sách họ nhà vua.Định cấp bậc tước trật cao thấp rõ ràng; ghi tên các ruộng vườn, thần thiếp
áo quần theo số hiệu từng nhà Ai có công thì hiển vinh, ai không có côngthì tuy giàu có cũng không được vinh hoa “.Như vậy, nguyên lý cơ bản củabiến pháp Thương Ưởn: mọi người bình đẳng trước pháp luật, lấy thưởngphạt làm nguyên lý trị nước, không cần giáo dục Vì vậy dân chúng dùngsức vất vả mà không nghĩ ngợi, đuổi theo quân địch gặp nguy hiểm màkhông lùi Nhờ vậy nước giàu, quân mạnh Đây là mặt tích cực mà chúng ta
Trang 4cần tiếp tục nghiên cứu phép trị nước, an dân Có thể nói nó gần giống nhưquy chế dân chủ của chúng ta hiện nay.
Phái trọng thuật doThân Bất Hại đề ra Sử Ký Tư Mã Thiên chép:
“Thân Bất Hại là người đất kinh, vốn là một viên quan nhỏ ở nước Trịnh,nhờ có học thuật nên thành thân cận với Hàn Chiêu Hầu, Chiêu Hầu dùngThân Bất Hại làm tướng quốc.Thân Bất Hại bên trong lo sửa đổi chính sự,giáo lễ, bên ngoài lo đối phó với chư hầu suất mười lăm năm cho đến khiThân Tử mất, nước được bình yên, binh mạnh, không nước nào xâm lấnnước Hàn “Nước Hàn từ nước Tần tách ra.Trọng thuật là đề cao mưu thuậthính trị, là biết cách làm thế nào để ông vua điều khiển được quần thần,khống chế được các quan Thưởng phạt phải theo chức trách (quan lại) làmvượt chức trách là tốt nhưng vẫn bị phạt )
Phái trọng thế do Thận Đáo (thế kỷ |||TCN) đề ra Trọng thế là đềcao địa vị, quyền lực của vua Tư tưởng này của Thận Đáo trái với quanđiểm Nho của Khổng –Mạnh, vì hai ông này cho rằng vua là người có tàinăng đức độ nhất (tư tưởng đức trị của Nho giáo ) Thận Đáo cho rằngkhông cần đức lắm vì ít có người tài đức vẹn toàn (xã hội đang đại loạn)
mà chỉ cần tài đức trung bình trở lên nhưng phải cho họ có thế Ông đưa vídụ: Con rồng sở dĩ là rồng vì nó ở trên cao, có mây ngũ sắc nâng đỡ, nên
nó rất oai phong và được kính nể, còn nếu bò dưới đất thì nó chỉ là con rắnthường, không ai biết đến cũng giống con giun vậy Tài đức như Khổng Tử
mà còn không được làm vua, trong khi đó tài đức vua nước Lỗ kém xaKhổng Tử nhưng lại làm vua Như vậy, thế là rất quan trọng, muốn cai trịnước phải có quyền thế, có thực lực Thân Tử nói Nghiêu mà là kẻ thất phuthì không cai quản được ba người, còn Kiệt làm thiên tử thì có thể làm loạn
cả thiên hạ Ta căn cứ vào đó thì biết cái thế và địa vị là đủ để cậy nhờ, còn
sự khôn ngoan sáng suất không đủ cho ta hâm mộ” Hàn Phi Tử là ngườikết hợp cả 3 phái: Pháp – Thuật – Thế, tìm cho nó một học thuyết triết học(đạo đức kinh ) làm xương sống cho lý thuyết pháp trị
Trang 52 Tư tưởng pháp trị của Hàn Phi Tử
Tóm tắt tiểu sử Hàn Phi Tử
Hàn Phi chết vào năm 232 TCN Tiểu sử của Ông đã được Tư MãThiên để lại chính xác trong bộ sử ký Phi là công tử nước Hàn, là ngườicon (tử) của vua (công), nước Hàn nhưng không phải là người kế vị ngôivua Hoàn cảnh ấy giúp Phi ngay từ bé đã nhìn thấy rõ quan hệ giữa vua tôi
và cách cai trị nước Sau đó Phi đến học với Tuân Khanh, tức Tuân tử, nhàhọc giả lớn nhất thời bấy giờ Phi tiếp thu Nho giáo, do đó rất thông thạo vềlịch sử, văn học Phi thừa kế của thầy quan niệm về bản tính con người là
ác, căm ghét mê tín, coi trọng giáo dục đề cao các tiên vương đời Hạ,Thương, Chu mà xem nhẹ Nghiêu, Thuấn là mẫu mực của Khổng Tử.Cùng học với Phi có Lí Tư sau này là thừa tướng nước Tần Lí Tư thừanhận Phi giỏi hơn mình Chủ chương của Tuân Tử là dùng lễ để trị nước,khác chủ chương dùng Nhân để trị nước của Khổng Tử Lễ và Pháp là rấtgần nhau nên cả Hàn Phi lẫn Lí Tư đều chuyển sang Pháp trị Về nước, Phithấy nước Hàn yếu đuối, mấy lần dâng thư cho vua Hàn nhưng nhà vuakhông nghe Phi nghĩ cách xây dựng một học thuyết để lại đời sau về việctrị nước Phi tiếp thu lí thuyết pháp gia đã có từ trước Nhưng lý thuyết nàyqua Quản Trọng, Thương Ưởng, Thân Bất Hại v.v…mới chỉ là những phéptắc Nó còn thiếu một linh hồn để trở thành sinh động uyển chuyển, ápdụng cho nó vào trường hợp khác nhau Phi thấy nó ở đạo Lão và đưa đạoLão vào hoán cải cái học thuyết vốn dĩ khô khan thành một học thuyết đầysức sống – nếu Quản Trọng, Thương Ưởng mới chỉ thấy cái quan trọng củaphép tắc, Thân Bất Hại thấy thêm được cái thế, thì với Hàn Phi, trị nước trởthành một cái thuật để người cai trị sử dụng mà ứng phó với mọi trườnghợp Do đó, Hàn Phi là người lớn nhất của trường phái Pháp gia và bộ HànPhi Tử trở thành tác phẩm quyết định của toàn bộ học thuyết này
Nhìn thực trạng chính trị đương thời, Phi đau sót: các vua chúa, màtrước hết là ở nước Hàn, chẳng lo soi sáng Pháp chế, lắm lấy cái thế để chếngự bầy tôi, lo cho nước giàu dân mạnh, dùng những người tài giỏi; trái lại,
Trang 6họ nghe theo bọn sâu mọt làm hại nước Ông có sẵn học thức vô cùng uyênbác tiếp thu của Tuân Tử, Ông kiểm soát lại tình hình chính trị của các thờiđại, lý giải tại sao nước này mạnh, nước kia yếu, thời kì này cường thịnh ,thời kỳ kia suy đồi Ông thấy lí do là rất đơn giản: Những người nhà vuacần dựa vào để bảo vệ đất nước là những người tài giỏi, binh sĩ, người càythì vứt bỏ, trái lại nhà vua lo nuôi bọn lừa dối, làm hại đến nước Không aichịu xây dựng một kỷ cương, pháp luật để làm cho dân giàu nước mạnh vàchỉ vâng theo ham thích nhất thời Càng hiểu được sự thực, Ông càng thấtvọng Ông phẫn uất trong cảnh cô độc, thấy cái khó trong việc nói sự thực.Phi là người có tật, Ông nói ngọng –không thành công trong việc nói , Ôngdốc hết tâm trí vào việc viết, mong để lại đời sau cái học thuyết mà Ông tin
là sẽ làm cho dân yên nước mạnh
Tần Thuỷ Hoàng đọc tác phẩm, thán phục vô cùng, nói : “Ta đượclàm bạn với người này thì có chết cũng không uổng” Lý Tư lúc này làmthừa tướng nói: Đó là tác phẩm của Hàn Phi Hàn Phi trở thành sứ giả củanước Hàn sang nước Tần
Nhưng Hàn Phi sang Tần không phải để sống mà để chết Phi đượcgiao nhiệm vụ cứu nước Hàn khỏi bị nước Tần tiêu diệt Mà tình hình nướcHàn lúc này thực tế đã tuyệt vọng Không ai nghe Hàn Phi dâng những bàinghị luận của mình Bây giờ Tần sắp cất quân sang đánh, nước Hàn, sắp bịtiêu diệt thì làm cách nào mà cứu được? Phi dâng bài Bảo tồn nước Hàn rasức thuyết phục vua Tần đừng đánh nước Hàn Với bài ấy, Phi bị Lí Tư cho
là kẻ chỉ biết mưu lợi cho nước Hàn và làm hại nước Tần Phi bị giam vàongục Biết tình thế không thể nào cứu vãn nước Hàn được, Phi gửi bài lầnđầu yết kiến vua Tần, vua Tần xem xong rất khâm phục, ra lệnh thả ngayHàn Phi , nhưng Lý Tư vốn dĩ ghen với tài năng của người bạn và Tư hiểu
đó là con người giỏi nhất về chính trị của thời đại, nên đã bắt Phi uốngthuốc độc chết trong ngục rồi
Phi đón nhận cái chết thế nào cũng đến với kẻ sỹ biết đề cao phápluật và thuật trị nước Ông gửi tất cả tâm hồn và tinh lực vào tác phẩm Hàn
Trang 7Phi Tử mà Ông tin là sẽ sống mãi với đời Trong sử ký, Tư Mã Thiên đãnói gốc của học thuyết “Hình danh’’ “Pháp thuật’’ của Hàn Phi có cơ sởtriết học ở Hoàng Đế, Lão Tử Phi muốn làm cho nước Hàn cường thịnhnhưng không được : “Phi thấy nước Hàn bị suy yếu, mấy lần viết thư nêncan vua Hàn, nhưng vua Hàn không dùng Hàn Phi ghét những người trịnước không trau rồi làm cho pháp chế sáng rõ, mà muốn dùng cái thế củamình để chế ngự bầy tôi, không lo làm cho nước giầu , binh mạnh bằngcách tìm người xứng đáng, dùng người hiền; trái lại dùng những bọn thamnhũng, dâm loạn, sâu mọt, đặt chúng ở địa vị cao hơn những người có cônglao và có thực tài …”
Tư tưởng coi trọng pháp luật là nguyên tắc cao nhất trong đường lối trị nước
Hàn Phi Tử luôn luôn đề cao và khẳng định tầm quan trọng củapháp luật “Bỏ pháp luật mà dùng cái tâm để trị thì Nghiêu cũng khôngchỉnh đốn ( được ) một nước Bỏ cái quy, cái củ mà cứ ước đại bừa thì HềTrọng cũng không thể làm xong một bánh xe Bỏ thước tấc mà đoán dàingắn thì Vương Nhĩ cũng không thể biết điểm giữa Khiến ông vua bậctrung giữ pháp thuật, người thợ vụng giữ cái quy, cái củ, cái thước cái tấc,thì vạn điều không sai một Kẻ làm vua người ta nếu có thể bỏ cái màngười hiền, người khéo không làm được, lắm lấy cái mà người bình thường
mà vụng làm vạn điều không sai thì làm hết sức người mà lập nên côngdanh” Quy là cái compa, củ là cái ê ke, nếu thợ mộc mà không có thước,dây bật mực và hai thứ kể trên thì không thể làm gì được Hàn Phi luận vềviệc làm của người làm vua, không thể cai trị theo cảm tính mà phải dùngpháp luật làm tiêu chí phân định đúng sai Khổng Tử thì tuyệt đối hoá nhàvua phải giỏi, phải có tâm sáng, đức cao thì mới lãnh đạo được-đức trị Còntrong quan điểm trên, Hàn Phi khẳng định khi đã có pháp luật rõ ràng thìông vua chỉ cần có tài đức bình thường cũng lãnh đạo được đất nước
Trang 8Thiên Hữu độ (có phép tắc )
Bằng lối nói ví von hình tượng, chứng minh quy nạp sắc sảo Ôngnhấn mạnh tác dụng của pháp luật “Không có nước nào luôn luôn mạnh,cũng không có nước nào luôn luôn yếu Hễ những người thi hành pháp luậtmạnh thì nước mạnh, còn hễ những người thi hành pháp luật yếu thì nướcyếu” Thật đáng khâm phục, quan điểm luôn luôn giữ vững và thi hànhpháp luật một cách triệt để này của Ông đến nay vẫn còn nguyên giá trị,quan điểm này cho đến nay chưa hề lạc hậu chút nào
Ông còn khuyên các bậc đế vương có quyền sinh quyền sát khôngnên làm việc theo cảm tính của mình “…Nếu có ông vua biết bỏ được điềuriêng tư cong queo, và theo phép công thì dân sẽ được yên mà nước sẽđược trị Nếu có ông vua bỏ được điều riêng tư, thi hành phép công thìquân đội mạnh mà kẻ địch yếu Nhờ vậy ông vua rõ được việc nên việckhông nên, có sự quy định theo phép tắc Lấy phép tắc để thi hành với bầytôi, thì người ta không thể dùng lối dối trá dể lừa nhà vua, nhà vua xét kỹviệc nên chăng, cầm cân nảy mực đẻ cân nhắc, để nghe những việc ở xa thìngười ta không thể lừa nhà vua”
Không chỉ chúng ta hiện nay mới coi trọng công tác cán bộ, Bác Hồkính yeu của chúng ta đã nói: “cán bộ là cái gốc của mọi công việc, muônviệc thành công hay thất bại là do cán bộ tốt hay xấu”, ngày nay chúng tacoi đó là nguồn lực quan trọng nhất Từ ngày ấy Hàn Phi đã nhấn mạnhviệc bổ nhiệm quan lại phải khoa học và công tâm thì Pháp luật mới đượcthi hành tốt “Nay nếu căn cứ vào danh tiếng để tiến cử người có tài thì bầytôi thế nào cũng rời bỏ bề trên và người ở dưới lập bè phái Nếu dựa vàophe đảng mà được làm quan thì dân lo chơi bời với nhau mà không mongđược dùng theo phép tắc
Cho nên các quan làm việc không có năng lực thì nước loạn Nếunhờ được khen mà được thưởng, bị chê bai mà bị phạt thì những người hamthưởng sợ phạt sẽ bỏ phép công, thi hành cái thuật riêng tư, kết bè với nhau
Trang 9để làm bậy Người dưới quên chủ, giao du với nước ngoài để tiến cử ngườicùng bè với mình, như thế là họ ít lo cho bề trên vậy Khi họ đã giao du vớinhiều người, bè đảng đông, trong ngoài bè đảng với họ thì dù họ có phạmtội nặng cũng có nhiều người che đậy cho họ
Kết quả, bậc trung thần có cái nguy là không có tội mà chết Kẻgian thần có cái yên là không có công mà hưởng lợi Khi bậc tôi trung cócái nguy không có tội mà chết thì những bầy tôi khỏi rút lui Kẻ tôi gian tà
có cái yên không có công và hưởng lợi thì bọn gian thần tiến lên Đó là cáigốc của sự mất nước
Như vậy thì bầy tôi bỏ Pháp luật, thi hành việc giêng, coi nhẹ phépcông Khi phần lớn đến cửa những kẻ có thể giúp mình, thì không ai đếntriều đình nhà vua Thuộc hạ nhà vua tuy đông nhưng không phải để đảmnhiệm việc nước Như vậy thì ông vua tuy có được cái tiếng là vua nhưngthực ra là dựa vào các nhà riêng của bầy tôi”
Ông đã chỉ ra tác hại của bệnh (cha chung không ai khóc ), thiếutinh thần trách nhiệm trong công việc của các quan lại sẽ dẫn đến hậu quảtồi tệ: “Triều đình của một nước sắp mất không có người” Triều đìnhkhông có người không phải là triều đình vắng người Đó là họ lo vun đắpcho nhau mà không lo vun đắp cho đất nước Các quan đại thần lo đề caolẫn nhau mà không lo đề cao nhà vua Các quan nhỏ lấy bổng lộc để giao
du với nhau cho thân thiết mà không lo đến việc công Sở dĩ có tình hìnhnhư vậy là do nhà vua ở trên không dựa theo pháp luật mà quyết định; tráilại tin những điều người dưới làm.”
Ông khuyên những người làm vua tuyển dụng nhân tài và phongchức tước cho họ căn cứ vào công lao theo pháp luật : “các bậc vua sángkhiến pháp luật chọn người chứ không tự mình tiến cử ; Khiến pháp luật đolường công lao chứ không tự mình tính toán Kẻ có tài năng không thể bịche đậy; kẻ kém không thể tô vẽ; kẻ được khen không thể tiến chức; kẻ bịchê không bị đẩy lui Như thế giữa vua với tôi phân biệt rõ ràng và nước dễ
Trang 10cai trị Chỉ cần vua theo pháp luật là có thể làm được thế” “Không dựatheo phép tắc mà lại dựa vào con mắt để tỏ ra sáng thì những điều mìnhthấy sẽ rất ít”.
Chứng minh cho nạn quan ô lại, những kẻ kéo bè kéo cánh để bẻcong pháp luật, hãm hại người hiền tài, trong thiên Ngoại trữ thuyết tả hạ,ông trích dẫn ví dụ sinh động trong lịch sử “Tây Môn Báo làm quan huyệnlệnh đất Nghiệp Trong sạch, chăm chỉ, trung thực, không mảy may lo lợiriêng, nhưng lại rất coi nhẹ những người chung quanh nhà vua nhữngngười chung quanh nhà vua vào hùa chê bai Ông làm được một năm, nộpthuế lên, nhà vua thu ấn của ông ta Báo xin” Thần trước đây không biếtcách cai trị đất Nghiệp nay thần đã biết Xin được nhân ấn để cai trị đấtNghiệp một lần nữa Nếu không được xin chịu tội búa rìu “.Nguỵ Văn Hầukhông nỡ, lại để cho ông ta làm Báo thu vét nhiều của cải của trăm họ, giasức phục vụ những người chung quanh nhà vua được một năm, nộp thuếnên nhà vua Nguỵ Văn Hầu đón và vái chào, Báo nói:” Năm ngoái thần vìnhà vua mà cai trị đất Nghiệp, nhưng nhà vua lại đoạt lại ấn của thần Nămnay, thần vì những người chung quanh nhà vua mà cai trị đất Nghiệp , vualại vái chào thần Thần không thể cai trị nữa “.Bèn nộp ấn mà xin đi NguỵVăn Hầu không nhận ấn nói: ”Trước đây quả nhân không biết ông, nhưngđến nay thì đã biết Xin ông cố gắng vì quả nhân và cai trị đất ấy “,nênkhông cho Báo từ chức” Đoạn này ta liên tưởng đến xã hội của chúng tahiện nay có cái gì đó cần xem xét
Thực tế từ cổ chí kim những người có đủ bản lĩnh như Tây MônBáo để vạch mặt bọn bậu xậu quanh vua rất ít Nên nếu tồn tại bọn chúngthì tiêu cực xã hội tất yếu xảy ra Thông qua câu chuyện Tề Hoàn Công bổnhiệm Quản Trọng và Thắp Bằng, Hàn Phi khuyên nên lập các cơ quangiám sát công việc của nhau để hạn chế sự lộng quyền: “Tề Hoàn Công sắplập Quản Trọng gia lệnh cho các quan :”Quả nhân sắp lập Quản Trọngthành Trọng Phụ Người nào tán thành thì bước vào cửa rồi rẽ qua bêntrái; Người nào không tán thành thì bước qua cửa rồi rẽ bên phải” Đông
Trang 11Quách Nha đứng ở giữa cửa Hoàn Công hỏi: “Quả nhân lập Quản Trọnglàm Trọng Phụ, ra lệnh người nào tán thành thì đứng bên trái, người nàokhông tán thành thì đứng bên phải Nay nhà ngươi lại đứng giữa cửa?”Nha nói “Bệ hạ cho cái khôn của Quản Trọng có thể lo được việc thiên hạsao?” Hoàn Công nói: “Lo được” Nha hỏi: “Bệ hạ cho ông ta dám làmviệc lớn sao?” Hoàn Công nói: “Dám làm” Nha hỏi: “Bệ hạ biết cái khôncủa ông ta có thể lo việc thiên hạ, cái quyết đoán của ông ta có thể làm việclớn, bệ hạ vì thế giao hết quyền cả nước vào tay ông ta Có cái tài của QuảnTrọng lại có cái thế của bệ hạ mà cai trị nước Tề, có thể khong nguy sao? “.Hoần Công nói: “ Phải lắm” bèn sai Thắp Bằng lo việc bên trong , QuảnTrọng lo việc bên ngoài để dòm ngó nhau”.
Phải nói rằng thuật chính trị của Hàn Phi qua ẩn ý của câu chuyệntrên đạt tới mức đỉnh cao
Thiên Nhị bính : (2 cái cân).
Ông khuyên người cầm quyền phải luôn luôn giữ thế của mình,không bao giờ được buông lơi pháp luật : “Bậc vua sáng suất sở dĩ lãnh đạo
và chế ngự được bầy tôi chẳng qua chỉ nhờ hai cái cân mà thôi Hai cái cân
ấy là ; Hình và Đức
Hình và Đức là gì? Xin thưa giết chóc gọi là hình phạt; khen thưởnggọi là ân đức Kẻ làm tôi sợ bị giết bị phạt mà có lợi ở chỗ được khenthưởng Cho nên kẻ làm vua nếu tự mình dùng hình phạt và ân đức thì bềtôi sợ cái uy của nhà vua mà chạy theo cái lợi của họ”
Ông cảnh báo các vị vua cẩn thận nếu không sẽ bị bọn gian thần lợidụng nhà vua để thanh trừng lẫn nhau và kiém lợi : “Bọn gian thần ở đờithì lại không thế Ai họ ghét thì họ lợi dụng nhà vua để làm tội Ai họ yêuthì họ lợi dụng nhà vua để họ thưởng Nếu ông vua không thể kiến choquyền uy và cái lợi của thưởng phạt xuất phát từ tay mình, mà thi hành việcthưởng phạt theo bọn bầy tôi thì những người trong nước sẽ sợ bọn bầy tôi
mà coi thường nhà vua , sẽ theo bọn bầy tôi mà bỏ vua Cái lo của tìnhtrạng nhà vua bỏ mất hình phạt là thế
Trang 12Nói chung, sở dĩ con hổ có thể khiến cho con chó phục tùng là nhờ
có nanh, có vuốt Nếu con hổ bỏ nanh vuốt của nó đi mà trao cho con chódùng thì con hổ ngược lại phải phục tùng con chó Ông đã dùng hình ảnhrất cụ thể, dễ hiểu để nói lên triết lý cuộc sống Ông vua dùng hình phạt và
ân đức để khống chế bầy tôi, nay ông vua bỏ hình phạt và ân đức của mình
để trao cho bầy tôi sử dụng thì ông vua sẽ bị bầy tôi khống chế Ông đưa rahai ví dụ trong lịch sử để khẳng định hình và đức phải đi đôi với nhau,người cầm quyền phải giữ được tôn hai quyền ấy, nếu không thì sẽ bị mấtquyền lực
Ví dụ thứ nhất là vua để cho người khác lấn mình việc khen thưởngdẫn đến thân bại danh liệt “Điền Thường ở trên thì xin tước lộc để ban choquân thần , ở dưới làm những đấu hộc lớn hơn đấu hộc thường để làm ơnvới trăm họ (Điền Thường cho vay thì dùng thứ đấu lớn , người ta trả thìđong bằng thứ đấu nhỏ nên người Tề quý ông ta) Thế là Tề Giản Công đã
bỏ mất ân đức mà Điền Thường lậi dùng cái ân đức ấy Cho nên Tề GỉanCông bị giết
Ví dụ thứ hai là một ông vua buông lơi việc kỷ luật, trao vào tayngười khác quyền này mà bị cướp mất ngôi báu : “Tử Hãn nói với vuaTống : “Việc khen thưởng và tăng cấp là điều dân chúng thích xin bệ hạ tựlàm lấy Việc giết chóc và dùng hình phạt là điều dân chúng vẫn ghét , thầnxin nhận làm “ Do đó , vua nước Tống bỏ mất hình phạt để trao cho TửHán sử dụng Kết quả vua Tống bị cướp ngôi Điền Thường chỉ dùng ânđức mà Gỉan Công bị giết Tử Hãn chỉ dùng hình phạt mà vua Tống bịcướp ngôi”
Cách thức xác định công tội của quân thần ; Hàn Phi khuyên: “Bầytôi trình bày lời nói của mình , nhà vua căn cứ vào lời nói mà giao côngviệc, rồi căn cứ vào công việc mà xét kết quả Nếu kết quả phù hợp vớiviệc làm, việc làm phù hợp với lời nói thì thưởng Nếu kết quả không phùhợp với việc làm, việc làm không phù hợp với lời nói thì phải bị phạtkhông phải vì kết quả ít mà vì kết quả không phù hợp với lời nói…”
Trang 13Ông phân tích bản chất của bọn gian thần và phương thức mà chúng
ra gì, bản thân nó nó cũng không coi ra gì, mẹ nó nó cũng không coi ra gìthì mình nó cũng không coi ra gì
Bọn gian thần cảm tình của nhà vua không phải để giúp vua giúpnước mà để lũng đoạn thiên hạ “Bọn bầy tôi gian tà đã lợi dụng cái thếđược nhà vua tin yêu để dùng lời khen chê mà tiến cử hay xua đuổi nhữngngười khác Nhà vua không có thuật gì để chế ngự họ, không có cách gì đểkiểm tra xem xết xem họ thì thế nào cũng sẽ căn cứ vào chỗ trước đây lờicủa họ hợp với mình cho nên tin những lời của họ hiện nay Đó là lý dokhiến cho bọn bầy tôi được nuông chiều có thể lừa dồi nhà vua mà thựchiên những điêù riêng tư của họ”
Khi bọn gian thần lũng đoạn thiên hạ thì các viên quan trung thànhkhông thể bày tỏ lòng trung thành với nhà vua “cho nên nhà vua thế nào